Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Libri Perihermenias sic vocantur quasi dicas „de Interpretatione”. In his agit Aristoteles de oratione et propositione principaliter. Ad quod necesse fuit prius agere de earum partibus, quae sunt nomen et verbum. Deinde de earum proprietatibus, quales sunt oppositio, aequipollentia, contingentia, possibilitas et alia similia. De his egimus in libris Summularum; haec enim omnia ordinantur et pertinent ad prioristicam resolutionem.

Sed tamen, quia haec omnia tractantur in his libris per modum interpretationis et significationis, commune siquidem Logicae instrumentum est signum, quo omnia eius instrumenta constant, ideirco visum est in praesenti pro doctrina horum librorum ea tradere, quae ad explicandam naturam et divisiones signorum in Summulis insinuata, huc vero reservata sunt. Nec enim tironum captui quaestiones istae de signis proportionatae sunt. Nunc autem in hoc loco genuinae introducuntur post notitiam habitatam de ente rationis et praedicamento relationis, a quibus principaliter dependet inquisitio ista de natura et quidditate signorum.

Ut autem clarius et uberius tractaretur, visum est seorsum de hoc edere tractatum, nec solum ad praedicamentum relationis illud reducere, tum ne illius praedicamenti disputatio extraneo hoc tractatu prolixior redderetur taediosior, tum ne istius consideratio confusior esset et brevior.

Igitur circa ipsam rationem signorum duo principalia occurrunt disputanda: Primum de natura et definitione signi in communi, secundum de divisione eius et de quolibet in particulari. Et primum expediemus in hac quaestione, secundum in sequenti.

Prius tamen ipsum Aristotelis textum in usum studiosorum in brevem summam redactum hic subiicimus.

SUMMA LIBRI PRIMI PERIHERMENIAS.¹

In hoc cap. 1. sunt duae partes. In priori promittit Aristoteles se dicturum de nomine, verbo, enuntiatione et oratione. In secunda tria docet pertinentia ad significandi munus, quia significare omnibus illis commune est: Primum, voces esse signa conceptuum, scripta autem vocum. Secundum, scripturam et voces non significare idem apud omnes, conceptus vero et res significatas per illas ubique easdem esse. Tertium, quod sicut alii conceptus significant verum, alii falsum, ita et voces.

In cap. 2. facit duo. In prioris parte explicat definitionem nominis. In secunda aliquas particulas addendo eam perficit. Definitio nominis haec est: Nomen est vox significativa ad placitum sine tempore, cuius nulla pars significat separata. In secunda parte addit, quod nec nomina infinita nec casus nominum sunt nomina, quia coniuncta verbo non efficiunt orationem veram vel falsam, et sic addit duas particulas, scilicet quod sit finita et recta.

Duo facit in cap. 3. Primo proponit definitionem, secundo addit illi duas particulas. Definitio verbi est: Verbum est vox significativa ad placitum cum tempore, cuius nulla pars significat separata. Secundo excludit a verbo ea, quae sunt infinita, et casus verbi, sicut a ratione nominis ea excludit, et sic addit, quod sit finita ac recta.

In hoc cap. 4. agit de oratione, et dividitur in tres partes: In prima definit et dividit orationem, in secunda idem facit circa enuntiationem, in tertia agit de oppositione enuntiationis. In prima parte definitio orationis sic habet: Oratio est vox significativa ad placitum, cuius aliqua partium significat separata. Dividitur in enuntiativam et non enuntiativam. In secunda parte definit enuntiationem, quod est oratio significans verum vel falsum. Dividitur in simplicem et hypotheticam, simplex in affirmativam et negativam. In tertia parte ait omni affirmationi oppositam esse negationem, et e converso, in quo est oppositio contradictionis, dummodo sit eiusdem de eodem aliasque conditiones servet.

In cap. 5. dividit primo enuntiationem ex parte quantitatis, secundo ex diversa quantitate varias oppositiones colligit. Divisio est: aliae propositiones constant subiecto universali, ut «omnis homo est iustus», aliae particulari, ut «aliquis homo est iustus». Oppositiones, quae ex hac partitione colliguntur sunt tres: contraria, quando utraque propositio est universalis, subcontraria, quando utraque est particularis, contradictoria, quando una est universalis, altera particularis, «ut omnis homo est iustus», «quidam homo non est iustus».

In cap. 6. ponit tres regulas pro oppositis: Primo: contrariae possunt esse simul falsae, ut «omnis homo est iustus», «nullus homo est iustus». Secundo: ut «quidam homo est iustus», «aliquis homo non est iustus». Tertio: contradictoriae non possunt esse simul verae neque simul falsae. Ultimo addit, quod indefinitae, ut «homo est albus», «homo non est albus», possunt esse simul verae sicut contrariae.

Dixerat in capite praecedenti uni affirmationi unam opponi negationem. Explicat cap. 7. eam affirmationem unam, in qua unum affirmatur uno, id est de significante unam rem, ut «omnis homo est albus» vel «omnis homo non est albus» de solo homine affirmatur vel negatur. Si vero unum nomen significat plura, ut in aequivocis, negatio vel affirmatio erit plures, ut si dicas «canis est corpus».

Explicat in cap. 8., an omnis propositio sit determinate vera vel falsa. Et ponit duas conclusiones: Prima: In propositionibus de praesenti et futuro necessario altera propositio est determinate vera, altera determinate falsa, tam in universalibus quam singularibus. Secunda: In propositionibus de futuro contingenti altera est indeterminate vera, altera indeterminate falsa. Probat, quia alias omnia necessario evenirent, si iam essent determinate vera, quia non posset oppositum accidere; sic enim posset falsificari, atque adeo determinate vera non esset.

CIRCA SECUNDUM LIBRUM.²

Tria facit Aristoteles in cap. 1. Tractat de enuntiationibus constantibus copula „est”, sive de secundo sive de tertio adiacente. Et illas dividit in finitas et infinitas. Finitae constant terminis non infinitatis, infinitae autem terminis infinitatis, ut „non-homo”, „non-lapis”, docetque valere consequentiam ab affirmativa ad negativam mutatis terminis finitis in infinitas et e contra. Secundo docet idem affirmandum de enuntiationibus constantibus verbo adiectivo. Tertio: Postquam ostendit repugnantiam enuntiationum, ut amplius explicet, in quibus ea repugnantia inveniatur, assignat, quanam ex propositionibus enumeratis possint esse simul verae.

In cap. 2. tractat Aristoteles de secunda divisione enuntiationis in eam, quae est de extremo coniuncto, et quae est de extremo simplici seu diviso. Dicitur extremum coniunctum, quando habet plures partes seu terminos, qui praedicantur, de extremo autem simplici, quando unus solus terminus praedicatur. Unde distinguit primo enuntiationem simplicem a coniuncta, deinde explicat, quando valeat consequentia ab enuntiatione divisa ad coniunctam, et e contra, quod pertinet ad regulas de appellatione. Haec enim consequentia valet: «Socrates est homo, et Socrates est albus, ergo est homo albus». Non tamen valet: «Socrates est magnus, et Socrates est medicus, ergo est medicus magnus» defectu appellationis.

Agit in cap. 3. de enuntiationibus modalibus constantibus illis quatuor modis necesse, possibile, contingens et impossibile. Et facit duo: Primo agit de earum oppositione, quam dicit magis attendi penes negationem et affirmationem modi quam verbi. Secundo agit de illorum aequipollentia, et relicta Stoicorum sententia, qui non bene illam distribuebant, constituit, quae in illis rotulis Amabimus, Edentuli etc. a nobis posita est in secundo libro Summul. cap. 21.

In cap. 4. proponit unam quaestionem, quanam propositiones sint magis contrariae, an illae, in quibus negatur de subiecto, quod in altera affirmatur, an vero illae, in quibus de eodem subiecto affirmantur duo contraria, ut «omnis homo est iustus», «omnis homo est iniquus». Et respondet priores esse magis contrarias, quia procedunt penes affirmationem et negationem, semper autem affirmationi negatio magis opponitur.

CIRCA LIBROS PRIORUM

In tres partes distribuit primum librum Priorum: In prima proponit fundamenta totius artis resolutoriae explicatque, quo artificio construenda sint argumenta tam in propositionibus de inesse quam modalibus, et hoc a primo capite usque ad 21. In secunda parte agit de arte inveniendi medium a cap. 21. usque ad 42. In tertia parte usque ad finem libri agit, quomodo syllogismi in certam figuram et modum resolvendi et examinandi sint.

In secundo autem libro tractat Aristoteles de proprietatibus syllogismorum. Et distribuit in tres partes: In prima agit de potestatibus syllogismorum, a primo usque ad 17. caput. Secundo agit de vitiis syllogismorum, quae reducit ad sex, et plura de illis agit in libris Topicorum et Elenchorum. Et in ultima parte tractat, quomodo ad syllogismos reducantur omnes aliae argumentationes. Nec de hoc 2. lib. oportet summam cap. dare.

SUMMA LIBRI PRIMI.³

Quatuor facit in cap. 1.: Primo definit et dividit propositionem. Propositio definitur, quod est oratio affirmativa aut negativa alicuius de quoquam. Dividitur in universalem, particularem et indefinitam; deinde in demonstrativam dialecticam et sophisticam. Secundo definit terminum, quod est, in quem resolvitur propositio tamquam in praedicatum et subiectum. Tertio definit syllogismum, quod est oratio, in qua quibusdam positis aliud quidpiam necessario evenit, eo quod haec sunt. Quarto ponit duo principia, quibus syllogismi regulantur: 1. Est dici de omni, id est: Quidquid dicitur de praedicato, dicitur de subiecto. 2. Est dici de nullo, id est: Quidquid negatur de praedicato, negatur de subiecto.

Agit in cap. 2. de conversione propositionum absolutarum. Et primo praemittit tres propositionis divisiones: 1. In modales et absolutas. 2. In affirmativas et negativas. 3. In universales, particulares et indefinitas. Secundo ponit quatuor regulas conversionum: 1. Universalis negativa convertitur simpliciter. 2. Universalis affirmativa per accidens seu in partem. 3. Particularis affirmativa convertitur simpliciter. 4. Particularis negativa non convertitur nisi per contrapositionem.

In cap. 3. tradit tres regulas pro conversione propositionum modalium. 1. Propositiones affirmativae de inesse affirmato modo convertuntur sicut absolutae. 2. Propositiones de possibili convertuntur sicut propositiones de necesse. 3. Propositiones de contingenti significante indifferentiam in utramque partem, si sint affirmativae, convertuntur sicut absolutae, si negativae, universalis non convertitur simpliciter, particularis vero sic.

In cap. 4. agit de prima figura explicatque modos utiles et inutiles illius. Modos utiles duplici regula completitur. 1. Quando utraque praemissa est universalis, si medius terminus in minori affirmet de minori extremo, in maiori autem maius extremum praedicetur universaliter de medio affirmative vel negative, sunt duo modi utiles scilicet Barbara et Celarent. 2. Quando una praemissa est universalis et altera particularis, ita quod maior sit universalis negativa vel affirmativa, minor vero sit particularis affirmativa, consurgunt duo modi utiles, qui sunt Darii et Ferio.

In cap. 5. facit duo: 1. Explicat naturam secundae figurae, scilicet quod est illa, in qua medius terminus praedicatur in utraque praemissa. 2. Distinguit modos utiles et inutiles huius figurae. Modi utiles sunt quatuor: Primus, quando utraque praemissa est universalis; si enim maior sit negativa, est Cesare, si minor negativa, est Camestres. Quando vero altera praemissa est universalis, altera particularis; si minor sit particularis affirmativa et maior universalis negativa, est Festino, si e converso, Baroco. Reliqui modi sunt inutiles.

In cap. 6. agit de tertia figura et explicat duo: 1. Quae sit natura huius figurae, scilicet quod in illa medius terminus subiciatur in utraque praemissa. 2. Discernit modos utiles et inutiles. Modi utiles sunt 6.: 1. Quando utraque praemissa est universalis affirmativa, scilicet Darapti. 2. Ex maiori universali negativa et minori universali affirmativa, qui est Felapto. 3. Ex maiori particulari affirmativa et minori universali affirmativa, qui est Disamis. 4. Ex maiori universali affirmativa et minori particulari affirmativa, qui est Datisi. 5. Ex maiori particulari negativa et minori universali affirmativa qui est Bocardo. 6. Ex maiori universali negativa et minori particulari affirmativa, qui est Ferison. Reliqui modi sunt inutiles.

In cap. 7. proponit quinque regulas pro maiori intelligentia trium figurarum: 1. Si utraque praemissa sit particularis, nihil concluditur. 2. Si maior sit affirmativa, sive universalis sive particularis, minor autem negativa, semper infertur conclusio particularis indirecta, ut in Fapesmo et Frisesomorum. 3. Idem est in syllogismis ponere particularem affirmativam quam ponere indefinitam. 4. Omnes syllogismi imperfecti reducuntur ad perfectos primae, sive ostensive sive per impossibile. 5. Omnes modi, etiam Darii et Ferio possunt reduci ad primos duos Barbara et Celarent, reducendo prius per impossibile. Darii et Ferio ad modos secundae figurae, Darii ad Camestres et Ferio ad Cesare, sumendo oppositum conclusionis pro minori. Illi vero duo Cesare et Camestres reducentur ad Barbara et Celarent.

A cap. 8. usque ad 21. agit Aristoteles de syllogismis modalibus, scilicet constantibus modo necesse, possibili et contingenti, de quibus non oportet in particulari aliquid agere.

In cap. 22. et 23. ostendit tres tantum esse syllogismorum figuras.

In cap. 24. ostendit alteram praemissam necessario debere esse affirmativam, in cap. 25. debere constare tribus terminis tantum, in cap. 26. solum debere constare duabus praemissis.

A cap. 27. usque ad 32. agit de modo inveniendi medium conveniens ad inferendam conclusionem.

A cap. 32. usque ad finem libri tractat de resolutione syllogismorum tam in suam formam, scilicet in figuram et modum debitum, quam in suam materiam, sive proximam, quae sunt propositiones, sive in remotam, quae sunt termini. De quibus peculiaris difficultas non occurrit. Et haec sufficiant pro summaria explicatione textus horum librorum.

Summam vero textus circa libros Posteriorum ponimus infra tractando quaestiones circa illos.