Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Genus logicum definitur a Porphyrio: «Id quod praedicatur de pluribus specie differentibus in eo quod quid». In qua definitione tria explicantur:

PRIMUM est ratio communis omni praedicabili, in illis verbis: «quod praedicatur de pluribus»; hoc enim omni praedicabili commune est. Unde intelliges non definiri hic universale pro materiali seu substrato, sed pro ipsa ratione universalis, quia illud praedicatum commune, scilicet «praedicari de pluribus», non est natura, sed universalitas.

SECUNDUM, quod explicatur in definitione, est id, quod specialiter pertinet ad rationem generis ex parte termini, quem respicit; a termino enim relationes specificantur. Et sic ponitur illa particula: «de pluribus specie distinctis»; haec enim respicit pro termino universalitas generica.

TERTIUM denique, quod explicatur in hac definitione, est modus seu ratio praedicandi, scilicet «in quid».

Quantum ad primam particulam: Quid sit praedicari de pluribus, satis in superioribus explicatum est; id enim pertinet ad rationem universalitatis. Quid sit autem id, quod de pluribus praedicatur tamquam essentiale definitum, cui ista definitio essentialiter convenit, dicemus in seq. art. Unde ad exactam explicationem huius definitionis sufficit explicare in praesenti illas duas particulas: «de pluribus specie differentibus» et «in quid».

Igitur quoad priorem particulam «de pluribus specie differentibus», dicendum est, quod licet alia praedicabilia possint dici de pluribus specie differentibus, sicut aliquae differentiae genericae et proprietates etiam genericae dicuntur de subiectis specie differentibus, tamen hoc materialiter se habet in talibus praedicabilibus. Solum autem generi formaliter et per se convenit praedicari de pluribus specie differentibus. Alia enim praedicabilia licet possint praedicari de pluribus specie differentibus, tamen etiam salvantur sine hoc, quod praedicentur de pluribus differentibus specie, ut patet in differentiis et proprietatibus specificis. Unde non habent specie differre ea, quae sunt inferiora talium praedicabilium ex eo praecise, quod inferiora illorum sint. Genus autem ex eo praecise, quod genus est, habet, quod ea, quae sunt ipsi inferiora, specie differant, quia ex intrinsica ratione generis dicit aliquid contrahibile et divisibile per differentias specie diversas, quae differentiae continentur in ipso genere potentialiter et ex illo originantur, ut bene notavit Caietanus super istud caput de Genere ex Alberto Magno.¹ Unde ex ipsa formali ratione generis petit habere inferiora specie distincta.

Secunda particula, scilicet «praedicari in quid», explicat modum et rationem formalem praedicationis generis, quatenus genus est.

Ad quod intelligendum oportet advertere, quod illa particula «in quid», ut saepe docet S. Thomas, potest quaerere vel de supposito vel de natura, sicut quaerenti, quid natet in mari, respondebimus, quod piscis; et quaerenti, quid est homo, respondebimus, quod animal rationale. Et in praesenti cum dicitur, quod genus praedicatur «in quid», intelligitur hoc secundo modo, non primo.

Rursus secundo oportet videre, quomodo praedicatio in quid differat a praedicatione «in quale», non solum quando accidentalis est, id enim est manifestum, sed etiam quando essentialis, sicut praedicatur differentia. Non enim debemus dicere absolute, quod differentia praedicatur «in quid», ut admittunt quidam recentiores. Sed genus praedicatur «in quid» et differentia «in quale», id est genus praedicatur modo substantivo quidditativo, differentia autem modo adiectivo essentialiter etiam, ut notat S. Thomas opusc. 48. tract. 1. cap. 2. de Genere, in fine.² Et ideo dicitur differentia praedicari in quale quid, id est in quale essentiale seu quidditativo; differentia enim licet essentialis sit, munus tamen et praedicationem differentiae exercet per modum adiacentiae, non per modum substantivi, quod pertinet ad quid.

Et ratio est, quia differentiae munus est non praebere primum fundamentum quidditatis, sed advenire generi illudque determinare, ut constituatur species. Unde numquam se habet ut primum fundamentum et prima ratio quidditatis, sed tamquam ratio contrahens et adveniens alteri illudque determinans; unde modus eius est determinare et actuare aliquid prius praesuppositum et contrahibile ut genus. Et ideo ad genus pertinet modus substantivus, ad differentiam autem modus qualificativus seu adiacentiae, et illud dicitur quid, hoc quale. Et quando Philosophus dixit in 7. Topic. cap. 3.³ utramque partem definitionis praedicari in quod quid, sensus est, quod utraque pars praedicatur essentialiter, diverso tamen modo, genus in quid et differentia in quale.

Tertio consideratur adhuc in ipso modo praedicandi in quid differentia, qua praedicatur genus in quid, et qua praedicatur species. Praedicatur enim species in quid complete, quia praedicat integram et completam rationem quidditatis, et genus praedicatur in quid incomplete, quia praedicat partem constitutivam essentiae, quae potentialis est et prima, et tamquam fundamentum differentiae contrahentis. Uterque autem modus significandi dicit modum substantivum et in quid.

Cuius ratio est, quia substantia significatur ut totum et completum ens; pertinet enim ad substantiam habere rationem totius et suppositi. Similiter pertinet ad modum substantiae esse quasi substans seu fundamentum aliorum et id, quod habet rationem primi in aliquo genere. Inde tracta est similitudo, ut modo substantivo dicantur significare vel ea, quae significantur per modum totius, vel quae significantur per modum fundamenti et primi in aliquo ordine. Et species quidem significat per modum quid seu per modum substantivum, quia significat integrum et completum in ratione quidditatis. Genus autem significat per modum quid et modo etiam substantivo, quia significat per modum primi praedicati, quod est fundamentum et radix aliorum. Et hoc totum explicat ipsa definitio dicendo in definitione generis, quod «praedicatur in quid de pluribus specie differentibus», id est quasi contrahibile per differentias specificas. Id autem, quod est contrahibile, est primum praedicatum continens illas in potentia. In definitione autem speciei dicitur: «in quid de pluribus numero differentibus», per quod designatur integra ratio quidditatis non amplius contrahibilis per differentias formales et specificas, sed multiplicabilis per singulares, quae sunt materiales.

SI INQUIRAS, utrum ista definitio generis sit essentialis vel descriptiva, respondetur, ut traditur a Porphyrio, descriptivam esse, ut ipse significat, et D. Thomas sic eam vocat opusc. 48. cap. 2.⁴ Essentia enim generis consistit in ratione universalitatis, quae tali modo respicit inferiora, quod sunt specie distincta et per modum quid. Definitio autem eius traditur per praedicabilitatem, quae est passio universalis. Ergo explicat naturam generis per proprietatem, quod est esse descriptivam. Potest tamen reduci ad essentialem dicendo: «Genus est universale respiciens (vel aptum respicere, si fundamentaliter tradatur) plura specie distincta in quid». Ubi traditur definitio per praedicatum superius seu genericum, quod est ly universale, et per differentiam intrinsice, scilicet tali modo respicere, id est in quid, et talem terminum habere scilicet plura specie distincta.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Contra particulam «in quid» arguitur: Nam convenit aliis a definito, etiam si sumatur praedicatio in quid de pluribus specie distinctis; et praedicari in quale potest convenire generi; ergo male ponitur illa particula.

Antecedens quoad primam partem probatur: Nam ens praedicatur in quid de pluribus specie distinctis; est enim praedicatum quidditativum, utpote in ipsis quidditatibus imbibitum, et tamen non est genus, cum sit analogum. Ipsa etiam definitio praedicatur in quid de definito; quaerenti enim, quid est homo, recte respondetur: animal rationale. Et ipsa etiam differentia cum sit nobilior genere, nobiliori etiam modo debet praedicari. Est autem nobilior modus praedicari in quid, hoc est praedicari substantivo quam praedicari in quale, quod est praedicari adiective et per modum accidentis; ergo debet illi convenire, et non solum generi.

Quoad secundam partem probatur, quia in praedicamento substantiae genera et species vocantur secundae substantiae. Has autem dicit Philosophus in cap. de Substantia⁵ significare quale quid, et addit, quod genus et species circa substantiam qualitatem determinant; ergo genus praedicatur in quale. Deinde haec praedicatio generis, sicut haec: «Albedo est color», et tamen coloratum praedicatur per modum adiacentis et consequenter in quale. Ergo non est de ratione generis praedicari in quid.

RESPONDETUR: Negatur antecedens.

Ad primam partem respondetur, quod ens non est praedicatum quidditativum, sed transcendens et in omni re imbibitum, sive ad quidditatem pertineat sive non. Unde quod est commune quidditati et non quidditati, non potest quidditativum conceptum constituere. Et ita praesupponitur conceptus transcendens ad conceptum quidditatis, non illum constituit, nec magis pertinet ad quid quam ad quale. Sicut enim quando dicimus: «Quid est homo», et respondetur, quod ens, sic etiam quando dicimus: «Qualis est homo», et responderi potest, quod ens. Et ulterius, quia ens analogum est, non praedicatur in quid simpliciter et secundum unam rationem, sed secundum plures, et solum proportionaliter unam, genus autem praedicatur in quid simpliciter et ut unum.

Ad id, quod dicitur de definitione, respondetur, quod definitio est quid complexum et continet non solum rationem in quid, sed etiam rationem in quale; constat enim ex genere et differentia, nec praedicatur in quid, sicut genus, sed ad modum speciei per modum integrae quidditatis, quam explicat.

Ad id, quod dicitur de differentia, respondetur, quod licet sit nobilior quam genus ex parte rei significatae, ex parte tamen modi praedicandi non praedicatur in quid, quia modus praedicandi non sequitur praecise modum essendi in re, sed modum concipiendi. Quod S. Thomas docet 7. Metaph. lect. 1.⁶ et opusc. 42. cap. 19.⁷ Differentia autem concipitur ad modum determinantis et actuantis, genus autem ut determinabile et contrahibile. Et ideo hoc fundat in quid modo explicato, illa vero in quale.

Ad secundam partem argumenti respondetur, quod Philosophus vocat secundas substantias quale quid, et quod determinant qualitatem, non respectu naturae et quidditatis, sed comparatione ad primas substantias, quae significant suppositum sustentans. Respectu enim suppositi tam species quam genus et reliqui gradus superiores habent rationem praedicati et rationem formae sustentatae a supposito. Comparative autem ad naturam et essentiam, quam constituunt, una pars constituens, scilicet genus, dicitur in quid, et alia, scilicet differentia, dicitur in quale. De qua solutione videndus est Caietanus super cap. 5. Categor.

Unde etiam solvitur alia instantia, quia genus se habet ut forma respectu inferioris, de quo praedicatur; ergo non praedicatur in quid, sed ut informans. Respondetur enim, quod genus se habet ut forma non ex parte rei, quam explicat, neque comparative ad naturam, quam constituit, sed ex parte modi se habendi ut praedicatum, quod respectu subiecti induit modum formae, et comparative ad primam substantiam, a qua sustentatur. Quo sensu D. Thomas 1. 2. q. 18. art. 7. ad 3. dicit, quod genus comparatur ad speciem ut quid formalius, quatenus est minus contractum.

Ad ultimam probationem respondetur, quod in illa praedicatione: «Album est coloratum» ly coloratum tenetur substantive respectu albi, licet sit adiectivum respectu corporis seu subiecti coloris. Unde respectu subiecti erit praedicatio denominativa et adiectiva respectu tamen albi, quod est suum inferius, est praedicatio quidditativa ratione formae importatae.

Secundo arguitur contra particulam: «de pluribus specie differentibus». Nam genus etiam praedicatur de pluribus numero differentibus, sicut animal de Petro et Paulo; ergo non explicatur in definitione adaequatus terminus generis.

Si dicas solum explicari immediatum, qui est species, instatur in praedicatione generis de individuis genericis, ut quando praedicatur animal de hoc animali et de illo animali, tunc enim immediate praedicatur de individuis, et non de speciebus; ergo definitio est diminuta. Item genus potest praedicari de pluribus non solum specie, sed etiam genere differentibus, sicut genus supremum, quod praedicatur de pluribus generibus mediis, quae sunt species subalternae. Ergo illa particula: «de pluribus specie differentibus» non sufficienter explicat intentionem generis in communi.

RESPONDETUR, quod genus praedicatur de pluribus numero differentibus mediate, scilicet hoc ipso, quod praedicatur de pluribus specie differentibus. Cum enim sub specie contineantur individua, et quidquid praedicatur universaliter de aliquo, praedicatur de omni contento sub illo per principium «dici de omni». Consequenter genus praedicatur etiam de pluribus numero differentibus, non tamen sicut species infima, quae immediate de illis praedicatur.

Et ad replicam de individuis genericis respondetur, quod etiam praedicatur de illis mediate, sive sint contenta in eadem specie infima sive in diversis. Exprimunt enim individua generica gradum genericum individuatum, non exprimendo gradum specificum, mediante quo sub generico continetur. Et quia non exprimunt ipsum gradum specificum, illum tamen includunt et mediante eo pertinent ad genericum, ideo dicuntur mediate contenta, licet non repugnet talia individua generica ad diversas species pertinere ratione inclusionis talium specierum. Semper tamen de illis, quatenus individua sunt, gradus genericus non nisi mediate praedicatur, quia mediate contrahitur et convenit individuis, licet aliquando solus gradus genericus exprimatur omisso specifico, et hoc modo praedicantur illa individua generica.

Ad secundam partem argumenti dicitur genus supremum praedicari de pluribus genere differentibus, non quatenus genera sunt, sed quatenus subalterna. Genus autem, quod subalternatur alteri superiori, subicitur illi, quatenus species quaedam est, quia subicitur illi, quatenus constat ex illo et ex differentia, quod est esse speciem. Unde genus praedicatur de pluribus, quatenus specie differunt, quia quatenus species ei subiciuntur. Et ideo non dicuntur differre genere, nisi quae differunt praedicamento. Nam quae sunt intra idem praedicamentum, differunt penes differentias contrahentes et consequenter constituentes aliquam speciem; omnis enim differentia speciem constituit.

Ultimo arguitur probando, quod ista definitio est essentialis, quia intentio praedicabilitatis includitur in ratione huius intentionis, quae est genus, ut S. Thomas dicit in 4. cap. de Ente et Essentia in fine.⁸ Ubi etiam addit, quod praedicari convenit generi per se, cum in eius definitione ponatur. Ergo sentit praedicabilitatem essentialiter pertinere ad essentiam generis, et praesertim quia iste tractatus agit per se de praedicabilibus. Ergo res quatenus pertinent ad istum tractatum essentialiter definiuntur, quando per praedicabilitatem definiuntur.

RESPONDETUR sensum D. Thomae planum esse, quod praedicabilitas est de ratione generis et per se illi convenit sive essentialiter, sumendo praedicabilitatem pro radice, non pro ipsa formali intentione praedicabilitatis. Radix autem praedicabilitatis universalitas est. Vel si praedicabilitas sumatur formaliter, intelligitur convenire per se generi et in eius intentione claudi perseitate secundi modi et tamquam passio, non perseitate primi modi et tamquam praedicatum essentiale. In hoc autem tractatu agit Porphyrius de praedicabilibus, non prout distinguuntur ab universali, sed prout in illo radicantur, et includendo ipsam rationem universalis, non excludendo. Unde oportet, quod definitiones essentiales etiam per ipsam rationem universalis tradantur.

PUNCTUM HUIUS DIFFICULTATIS saepe a nobis attactum est et pendet ex illa communi difficultate definiendi accidentia in concreto. Cum enim inveniatur in concreto accidentis subiectum denominatum a forma et forma denominans ipsum et constitutum seu compositum ex utroque, difficile est assignare proprium et per se definitum, cui essentialiter definitio conveniat. Nam si dicamus v. g. in hac definitione generis, quod definitum est ipsum subiectum seu natura, cui convenit intentio generis, illi non convenit essentialiter definitio. Nam v. g. animal non habet pro essentiali ratione praedicari de multis, licet sit id, quod praedicatur de multis. Neque definitum potest esse ipsa intentio seu forma generica; haec enim non est id, quod praedicatur, sed quo natura aliqua praedicatur de pluribus. Neque ipsum constitutum ex natura et intentione; hoc enim constitutum non praedicatur de pluribus specie differentibus, quia non descendit ad ipsas species conflatum illud ex natura reali et rationis, sed solum natura.

Haec difficultas multorum ingenia torsit et in VARIAS SENTENTIAS divisit: quibusdam dicentibus definitum in istis definitionibus esse subiectum, prout dicit ordinem ad formam; aliis e contra, quod est forma, prout dicit ordinem ad subiectum; aliis denique, praesertim inter aliquos recentiores, dicentibus definiri ipsum constitutum ex subiecto et forma accidentali tamquam id, cui essentialiter convenit definitio, ipsi autem subiecto seu substituto solum denominative.

In hoc puncto saepe a nobis reiectum est tamquam contrarium Aristoteli et D. Thomae, quod possit aliquod conflatum ex subiecto et accidente definiri tamquam aliquid per se unum. In hoc enim oppositi auctores conveniunt, quod nomine illius constituti seu compositi ex subiecto et accidente intelligunt quidditatem aliquam resultantem ex subiecto et accidente tamquam ex constitutivis unius tertii, quod habet subiectum tamquam partem sui, unde non praedicatur de illo, quia totum non praedicatur de parte. Et cum dicitur: «Homo est albus», verificatur adiective de ipso substituto, non essentialiter et substantive pro ipso tertio constituto. Dicimus ergo, quod ex istis duobus, subiecto et accidente, non resultat aliquid unum per se et unica definitione definibile, sed ut ens per accidens, ut late supra diximus q. 5. ex mente D. Thomae.

Et ultra ibi dicta explicantur, quia ex substantia et accidente non potest resultare aliqua quidditas per se una, quae nec sit substantia nec accidens. Nam inter substantiam et accidens non cadit aliquod medium; dividuntur enim modis explicantibus contradictionem, scilicet esse per se et esse in alio. Illud ergo tertium, quod resultat, cum habeat substantiam partem sui et similiter accidens, non potest esse aliqua quidditas, quae sit sola substantia vel solum accidens; media autem inter istas duas est impossibilis. Ergo non est aliqua quidditas per se, sed ens per accidens. Si dicas, quod non est una quidditas, quae non est substantia nec accidens, sed una quidditas, quae sit utrumque, hoc est, quod nos intendimus qua illa quidditas seu conflatum si est simul substantia et accidens, non potest esse per hoc, quod transeat in unam quidditatem per se ab utroque distinctam, quae nec sit per se accidens nec per se substantia, cum haec non detur. Ergo solum est substantia et accidens accidentali unione coniuncta, non essentialiter et per se. Plura autem accidentaliter unita sunt ens per accidens, licet conveniant in eodem subiecto, et non sunt unum constitutive, sed denominative.

SED RESPONDENT ALIQUI, quod concreta accidentium sumi possunt vel adiective vel substantive; et adiective quidem subordinantur pluribus conceptibus et non sunt ens per se, substantive autem accepta dicuntur unum per se, quia concipiuntur et obiciuntur ut unum, adiective autem obiciunt subiectum et formam ut plura. Unde quod sint ens per accidens vel per se, dependet ex modo concipiendi. Alii dicunt non resultare unum per accidens ex accidente et subiecto, quia veram unionem habent inter se et aliquid verum componunt. Alii, quod etiamsi sit ens per accidens, definiri potest, sicut definitur respublica et exercitus, populus et alia similia, quae minorem unitatem habent.

Sed prima solutio inconvenienter distinguit inter nomen adiective et substantive tentum quantum ad hoc, quod sit ens per accidens vel per se. Etenim quod nomen adiective teneatur, dependet ex eo, quod significetur ut applicans suam adiacentiam alteri, substantive vero unum significatur ut importans secum suppositum, cui in re adiacet et inhaeret. Ceterum quod sit ens per accidens vel per se, dependet ex unitate et identitate illius rei, quae resultat ex utriusque combinatione. Haec autem quidditas seu unitas, quae resultat, non est per se una, sive significetur ut applicans adiacentiam alteri, sive significetur ut ferens secum suppositum, quia quocumque modo significetur, quidditas ex illa forma et subiecto resultans oritur ex coniunctione accidentali extremorum et non facit aliquam quidditatem mediam inter substantiam et accidens, quia haec est impossibilis, nec quidditatem, quae sit sola substantia vel solum accidens. Ergo non facit aliquid per se constitutum, sed accidentaliter denominatum, sive adiective teneatur sive substantive.

Secunda solutio in eo deficit, quod ex unione accidentali putat resultare ens unum per se. Licet enim sit vera unio, non tamen est unio per se, sed secundum quid et accidentalis. Ergo id, quod resultat ex illa, est unum solum secundum quid; qualis enim fuerit unio extremorum, talis erit unitas resultans ex illa.

Denique tertia solutio in eo manifeste peccat, quia definitio solum versatur circa quidditatem. Ergo in tantum definitio est una, in quantum unam quidditatem attingit et definit. Ens autem per accidens non dicit quidditatem unam simpliciter et per se, sed plures, quae solum per accidens sunt unum; ergo non est unica definitione definibile, definitio enim definit per genus et differentiam. Ubi autem sunt plures quidditates, sunt plura genera et differentiae, ergo plures definitiones. Quae ratio sumitur ex Philosopho 7. Metaph.¹ lect. 12. apud D. Thomam.²

Ex his ergo resolvo difficultatem propositam.

ET DICO PRIMO: Definitum generis non est constitutum ex subiecto et intentione generis, nec illi potest essentialiter convenire definitio.

Ita Caietanus super cap. de Genere, et communiter thomistae. Relinquitur manifesta ex dictis, cum intentio generis sit accidentale praedicatum respectu subiecti et consequenter ex illo et subiecto non resultat natura aliqua seu quidditas per se definibilis.

DICO SECUNDO: Non potest definitum formale in hac definitione et ceterorum accidentium esse ipsa natura seu subiectum prout vestitum et subditum intentioni.

RATIO EST, quia formale definitum debet esse, quod ipso nomine formaliter et per se designatur. Sed album v. g. non significat subiectum formaliter et per se, sed in connotato et ex consequenti; ergo.

Minor probatur ex D. Thoma 5. Metaph. lect. 9.,³ ubi inquit: «Nec verum est, quod Avicenna dicit, quod praedicata, quae sunt in generibus accidentis, principaliter significant substantiam et per posterius accidens, sicut hoc, quod dico album. Nam album, ut in praedicamentis dicitur, solam qualitatem significat. Hoc autem nomen album significat album a subiectum ex consequenti, in quantum significat albedinem per modum accidentis». Ita D. Thomas. Ratio autem est, quia concretum accidentis convenit cum suo abstracto in formali et per se significato; ab illo enim desumit formam, qua denominatur et quam concernit. Ergo concretum significat idem, quod abstractum ex parte formae denominantis, licet applicatam subiecto denominato. Formale autem significatum abstracti est forma, ergo et formale significatum concreti est forma, licet addat modum existendi eius in subiecto denominato. Subiectum autem solum importatur ut sustentans et recipiens formam, non ut pertinens ad quidditatem formae. Definitio autem intendit nobis explicare quidditatem formae receptae et significatae in concreto, non subiectum recipiens, multo minus naturam ipsam recipientis subiecti declarare intendit. Cum enim definio album, non naturam corporis, sed albi definio rationem.

DICO ULTIMO: Definitum formale et quidditativum in hac definitione (idem est de ceteris concretis accidentalibus) est secunda intentio generis. Id autem, quod reddit suppositum definito seu denominatum ab illo, est subiectum huius intentionis, et ita ex consequenti et de connotato importatur in ipso definito.

Haec est Caietani in cap. de Genere et cap. 4. de Ente et Essentia; sequunturque communiter thomistae. Itaque in his definitionibus aliud est definitum formale, aliud id, quod reddit suppositum definito, quia in hoc distinguitur accidens a substantia, quod definitum in substantia a se habet suppositum et rationem quod, accidens vero illud extra se emendicat. Et constat haec conclusio ex D. Thoma, ubi dicit concretum accidentis significare solam formam, ut album qualitatem, non autem habere subiectum tamquam partem significationis suae, ut patet 5. Metaph. lect. 9.⁴ et 8. Metaph. lect. 4. § Determinat⁵ et 7. Metaph. lect. 1.⁶

Nec sufficit respondere, quod Aristoteles et D. Thomas voluerunt, quod concretum accidentis non significat determinate subiectum hoc vel illud, sed in confuso, formam autem determinate significat; nec enim negari potest, quod concretum accidentis subiectum nobis repraesentet, et non solum formam. Sed haec solutio stare non potest, quia non negat D. Thomas per nomen concretum significari subiectum, sed dicit non significare illud principaliter, sed ex consequenti, ut patet in 5. Metaph. lect. 9.⁷ contra Avicennam, et quod non significat illud ex aequo et ut partem significationis, in 7. Metaph. lect. 1.⁸ Ergo sive significet subiectum in communi sive non, tamen apud Divum Thomam id, quod nomine albi importatur ut subiectum (quod certum est in confuso et non determinate hoc vel illud subiectum significari) non principaliter, sed ex consequenti significatur, et ut subiectum sustentans formam. Ergo non est principale et per se definitum, sed reddens suppositum definito et ex consequenti importatum.

Denique videri potest, quam luculenter hanc conclusionem S. Thomas cap. 7. de Ente et Essentia⁹ ubi inquit: «Quia essentia per definitionem significatur, oportet, quod eo modo accidentia habeant essentiam, quo habent definitionem. Definitionem autem habent incompletam, quia non possunt definiri, nisi ponatur subiectum in eorum definitione; et hoc ideo est, quia non habent in se esse absolutum per se a subiecto». Ponit deinde S. Thomas differentiam inter formam substantialem et accidentalem, quod illa adveniens materiae constituit essentiam quamdam, et ideo «forma est pars essentiae completae». Forma autem accidentalis cum subiecto «non facit unum per se, sed per accidens, et ideo ex eorum coniunctione non resultat essentia quaedam, sicut ex materia et forma, et ideo accidens neque rationem completae essentiae habet neque pars est completae essentiae, sed sicut est ens secundum quid, ita essentiam habet secundum quid». Igitur apud D. Thomam definitio accidentis semper incompleta est sicut et eius essentia, quia est essentia dependens ab aliquo extra se, scilicet a subiecto, quod reddit suppositum ipsi definito, non autem pertinet nec intrat quidditatem definiti. Et haec est ratio, quare dicuntur accidentia definiri per additionem, ut loquitur Philosophus 7. Metaph. cap. 5.,¹⁰ lect. 4. apud D. Thomam,¹¹ quia definiuntur per aliquid, quod est extra essentiam definiti, scilicet per subiectum; distinguitur enim in accidentibus «quod quid» ab eo, «cuius est», ut ibidem textu 20. dicit Aristoteles¹² et lect. 5. D. Thomas.¹³ Aliud est ergo definitum formale et quidditativum in accidentibus concretis, aliud suppositum definiti.

Et ex hoc sumitur FUNDAMENTUM conclusionis, quia praedicata quidditativa et formalia accidentis sistunt in ipsa forma accidentali, nec subiectum ad quidditativum praedicatum pertinet, licet ea sustentet et recipiat. Ergo definitum quidditativum et formale in his definitionibus ad subiectum non transit, sed in ipsa forma sistit; definitum enim formale et quidditativum est illud, in quo praedicata formalia quidditativa includuntur. Sed quia talis forma et talia eius praedicata quidditativa non definiuntur in statu separationis et abstractionis a subiecto, sed cum modo existendi in subiecto, ideo subiectum ex consequenti in eorum definitione ponitur ut reddens suppositum definito, non ut praedicatum eius quidditativum. Et ita aliud est definitum quidditativum et formale, aliud in quo invenitur hoc definitum illique reddit suppositum. Hoc est subiectum seu natura, illud forma seu intentio in hac definitione generis.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur argumento supra posito in introductione difficultatis, quia intentio generis non est id «quod» praedicatur de pluribus speciebus essentialiter, cum non descendat ad illas, sed est id «quo» natura praedicatur; ergo non convenit ei definitio data. Unde etiam quando dico in concreto: «Petrus est albus», non praedico de illo albedinem, sed praedico habens albedinem. Hoc autem, quod est habens albedinem, non est sola qualitas, sed subiectum affectum qualitate. Ergo illud est definitum, sicut illud est significatum per ly album.

RESPONDETUR intentionem non esse id, quod praedicatur ut suppositum talis intentionis et res praedicata, et ideo neque convenit illi definitio ut supposito definitionis, sed solum ut rationi seu formae praedicandi de multis. Unde in definitionibus accidentium concretorum non invenitur definitum ut quod essentialiter, sed denominative, cum redditur suppositum definito per aliquid extrinsecum. Nec etiam ferunt ex se suppositum accidentia, et ideo definitiones eorum dantur per additionem, quia in eis aliud est quod quid, aliud cuius est, ut ex Philosopho et D. Thoma supra diximus.

Cur autem definitiones istae tradantur per id, quod denominatur tale, non per id, quo est tale, cum huic soli essentialiter conveniat definitio, et solum sit formale definitum? Ratio est, quia accidentia habent esse incompletum et dependens a subiecto denominato, non in se subsistens. Unde melius exprimitur ista dependentia et imperfectio accidentis definiendo illa per subiectum, quod denominative est tale, quam solum per seipsum significatum ut quo. De qua ratione videatur S. Thomas 7. Metaph. lect. 4.¹⁴ et cap. 7. de Ente et Essentia.¹⁵ Et deinde ut congrueret hoc ipsi modo significandi. Cum enim accidens definitur in concreto, ubi significatur subiectum ut reddens suppositum definito, inconvenientius diceretur tale significatum esse id quo aliquid est tale, ubi solum significatur ratio abstracta, quam id quod est tale, licet solum denominative ei conveniat definitio. Et quando dicitur Petrus albus, ly albus significat quidem habens albedinem, et non albedinem in abstracto; sed non ex aequo utrumque, sed albedinem de formali, subiectum vero, quod est habens, de connotato et pro materiali, ratione cuius verificatur accidentaliter de subiecto, cui applicatur, quia identificatur in supposito cum illo. Unde similiter habens albedinem est definitum, sed non ex aequo, albedo formaliter, ly habens denominative et ut intrans per additionem in definitione.

Secundo arguitur argumento supra facto q. 5. art. 5, quo aliqui hic utuntur, quia scilicet album bene definitur sic: Est corpus disgregativum visus vel est habens albedinem; ergo non sola qualitas, sed constitutum ex qualitate et subiecto est definibile. Huius solutionem vide praefato loco, argum. ult.

Tertio arguitur: In definitione generis non potest importari subiectum unum; ergo neque principaliter, neque ex consequenti illud importat.

Consequentia patet, quia subiectum intentionis generis, si non importatur ut unum, sed ut plura, hoc ipso non bene definitur per modum unius dicendo «id, quod praedicatur», sed erunt plura, quae praedicantur.

Antecedens vero manifestum est, quia id, quod substernitur naturae generis, non est unum nec potest unico conceptu concipi; substernitur enim intentioni generis tam ens reale quam rationis, tam accidens quam substantia. Ergo non est unum subiectum.

RESPONDETUR multos torqueri isto argumento. Sed tamen meo videri in omnium sententia solvendum est, sive subiectum importetur ex parte principalis definiti sive ut denominative definitum et ex consequenti importatum. Et eadem difficultas inveniri potest in quocumque concreto importante subiectum valde amplum, ut verum, bonum, intelligibile etc., quorum subiectum tam in ente reali invenitur quam in ente rationis, in substantia et in accidente. Dico ergo, quod in illo concreto non importatur subiectum unum unitate naturae vel esse, sed unitate capacitatis et receptibilitatis illius formae seu intentionis. Quidquid enim habet capacitatem illius formae per modum unius subiecti, hoc est unius receptibilis, significatur, licet sint diversissimae naturae; sicut dicunt theologi, quod in illis verbis: «Hoc est corpus meum» per ly hoc intelligitur contentum sub speciebus, id est quidquid sub illis speciebus esse potest, sive sit corpus vivum sive mortuum, sive panis sive homo, sic nomine substrati generis intelligimus, quidquid est capax genereitatis, sive sit reale sive non, dummodo conveniat in hac ratione capacitatis, etsi non conveniat in quidditate naturae et unitate.

Quarto arguitur: Si intelligamus definiri hic constitutum ipsum ex subiecto et forma, essentialiter explicatur omne, quod pertinet ad rationem generis; explicatur enim et res praedicata denominative et forma, qua redditur praedicabilis. Ergo melius quadrat toti ipsi definitioni tale conflatum pro definito.

Et confirmatur, quia totum illud constitutum subordinatur unico conceptui ultimo; ergo est unicum definibile. Consequentia patet, quia ideo ens per accidens non est definibile, quia non est una quidditas, sed plures. Ergo a contrario sensu, si est unum, utpote unico conceptui subordinatum, definibile est per se. Antecedens vero probatur, tum quia concretum hoc, album v. g., est unius conceptus, ergo et constitutum ipsum ex albedine et corpore, nec enim plura inveniuntur in concreto quam in constituto; tum etiam quia tam illud concretum accidentale quam constitutum potest ordinari ad unicam operationem, scilicet album ad disgregandum, calidum ad calefaciendum, ergo unico conceptui subordinari potest.

RESPONDETUR, quod in illo constituto explicatur quidem totum, quod est in genere, sed non ex aequo et tamquam pertinens essentialiter ad ipsum genus, sed subiectum ut denominatum et intentio ut forma, qua formaliter constituitur genus. Quod vero ex illis duobus resultet una tertia quidditas, quae essentialiter sit definibilis hac definitione generis, hoc est impossibile, ut diximus. Neque melius explicat definitum generis aut definitio illi quadrat, quia neque est id, quod praedicatur, quia intentio non descendit cum natura ad inferiora, neque est id, quo praedicatur, quia natura non pertinet ad formam, qua aliquid redditur praedicabile, sed ad rem praedicatam. Unde ex natura et intentione neque fit quidditas, quae sit genus ut quod, neque ut quo. Explicatur autem utrumque, quando non sumitur pro constituto, sed partiliter pro forma et denominative pro subiecto.

Ad confirmationem respondetur, quod concretum accidentis subordinatur unico conceptui, importando subiectum et formam non aequae principaliter, sed formam essentialiter et formaliter, subiectum vero materialiter et ut denominatum. Et sic sub isto conceptu definiri potest nec se habebit ut ens per accidens, sed definietur eo modo, quo subordinatur illi conceptui, scilicet ut forma sit ipsum definitum formale, et subiectum denominativum. At vero constitutum ex albedine et corpore, et forma et accidenti, includit utrumque aeque essentialiter et hoc constituens unum tertium. Et hoc modo est ens per accidens, quia resultat ex extremis accidentaliter unitis, nec quidditas una resultare potest, quae non sit substantia neque accidens, sed utrumque simul. Concretum vero non dicit quidditatem aliquam resultantem, sed ipsam formalem quidditatem accidentis habentem subiectum non ut partem seu extremum componens, sed ut materiale a se denominatum, et in quo habet statum essendi non abstracte, sed concrete.

Ultimo arguitur: Sola natura est, quae praedicatur de inferioribus, seu natura secundum se, ut dicit S. Thomas 4. cap. de Ente et Essentia.¹⁶ Ergo licet talis natura habeat relationem et intentionem generis, tamen definitum directe erit ipsum substratum intentionis, quia huic soli essentialiter convenit definitio, scilicet praedicari de pluribus. Nec potest dici, quod illi convenit praedicari denominative, non formaliter et essentialiter; natura enim generica, v. g. animal, non denominative, sed essentialiter de inferioribus praedicatur.

RESPONDETUR verissimum esse, quod natura est id, quod praedicatur essentialiter de inferioribus ex parte rei praedicatae, ipsa tamen praedicabilitas et status universalitatis, quo praedicatur de pluribus, denominative convenit naturae. Variatur autem appellatio, cum dicitur: «Non praedicatur denominative, sed essentialiter, ergo non convenit illi denominative praedicari de pluribus». Aliud est enim, quomodo praedicabilitas conveniat naturae, aliud quomodo natura de inferioribus praedicetur eisque conveniat. Natura non convenit inferioribus denominative, ipsi tamen naturae denominative convenit praedicabilitas seu universalitas, ut de inferioribus essentialiter praedicetur, non quoad rem praedicatam, sed per modum universalis et superioris, sine qua tamen universalitate invenitur essentia. Ratione autem rei, quae praedicatur, dicit D. Thomas naturam secundum se praedicari de inferioribus.

Ut aliqua natura sit genus, aliquas requirit CONDITIONES, quae in hoc articulo explicandae a nobis sunt: Prima, quod se habeat ut totum respectu inferiorum. Secunda, quod non dicat totam naturam actualiter et explicite, sed partem. Tertia, quod dicat partem naturae magis potentialem, ratione cuius dicitur genus totum potentiale. Quarta, quod desumatur a materia, differentia vero a forma.

QUOMODO GENUS SIT TOTUM ET PARS.

Duo oportet advertere: PRIMUM est, quod in universalibus ratio totius et partis duplici ratione consideratur: Primo, ex modo concipiendi; secundo, ex parte rei conceptae et significatae. Ex parte modi concipiendi omne universale dicit rationem totius et non partis respectu suorum inferiorum, siquidem tali modo concipi debet, quod possit praedicari de quolibet inferiori. Si autem conciperetur per modum partis respectu illorum, non posset de illis praedicari, quia omne totum est maius sua parte et omnis pars minor suo toto. Unde si significatur per modum partis respectu alicuius, hoc ipso ex modo significandi significatur ut minus illo, et consequenter non est ipsum totum, atque adeo non praedicatur de illo; praedicatio enim significatur per verbum «est», quatenus hoc est illud. Talis ergo ratio totius ex modo concipiendi omni universali et omni praedicabili communis esse debet, et sic non pertinet specialiter ad rationem generis.

Ex parte autem rei significatae seu conceptae ratio totius et ratio partis consideratur, secundum quod constituunt ipsam quidditatem, vel ipsa quidditas consideratur ut constituta. Et hoc modo solum in tribus primis praedicabilibus invenitur ratio totius et partis, quia genus et differentia concurrunt ad componendam speciem et ideo designant partes illius, species autem est ipsa quidditas totalis et integra ex genere et differentia constituta. Unde licet genus et differentia ex modo concipiendi tamquam universalia habeant rationem totius, ex parte tamen rei, quam explicant, non totam quidditatem explicant, sed partem.

SECUNDUM, quod advertimus, est, quod in metaphysica compositione proprie non sunt partes sicut in physica, sed gradus. In compositione enim physica coniunguntur duae partes separabiles, sicut patet, quod materia modo est sub una forma, modo sub alia, et forma rationalis etiam est sine materia, unde ex illis partibus ita componitur totum, quod una pars non includitur in alia, nec praedicatur de alia nec de toto; non enim dicimus, quod anima est corpus vel homo vel e contra. At vero partes metaphysicae non sunt res distinctae componentes unum totum, sed diversae designationes eiusdem rei penes magis et minus determinatum, ut S. Thomas docet in 3. cap. de Ente et Essentia.¹ Quare cum isti gradus metaphysici solum differant penes designationem magis vel minus determinatam eiusdem rei, non possunt proprie importare partes, quae realiter inter se sint distinctae, sed idem totum magis vel minus designatum et magis vel minus determinatum. Unde eadem res seu idem totum ut exprimens seu designans rationem animalis, quae est minus determinata, et idem totum ut designat rationale, quae est ratio magis determinata, componunt hominem, qui exprimit integram rationem quidditatis humanae. Qua ratione venit intelligendus idem S. Doctor in 1. dist. 25. q. 1. art. 1. ad 2.,² ubi dicit, quod homo non est ex animali et rationali, sed animal rationale, quia scilicet non est ex illis ut ex partibus distinctis, bene tamen ut ex gradibus diversimode designantibus eandem rem.

Ex quo colligitur, quod genus non dicitur pars physica, sed metaphysica, quae simul potest esse totum: pars quidem, in quantum explicat et designat unum tantum constitutivum quidditatis specificae; totum vero, in quantum implicite ex ipso modo significandi et concipiendi dicit totum, quod est in inferiori, de quo praedicatur. V. g. animal ex parte rei significatae solum designat et explicat rationem sensitivam, ubi non explicatur omne, quod pertinet ad essentiam hominis vel equi aut ceterarum specierum, sed tamen implicite dicit, quidquid est in homine vel in equo, quia ita dicit formam sensitivam explicando solam rationem sensitivi, quod non excludit omne aliud, quod tali formae sensitivae coniungi potest. Et sic dicit quamcumque formam, quae sensitiva est, sive solum sit sensitiva sive aliquid amplius habeat. Et hoc, quod est non excludere omne aliud, quod tali formae sensitivae coniungi potest, est illud implicite continere. Quodsi significaretur forma illa animalis vel generica cum tali praecisione, quod excluderet quodcumque aliud, quod non est forma sensitiva, sicut quando significatur nomine abstracto animalitatis, tunc non posset praedicari de inferioribus in concreto, ut supra q. 5. late diximus.

Unde solvitur illa quaestio, an genus praedicetur ut totum vel ut pars de inferioribus. Constat enim ex dictis, quod genus praedicatur ut totum ex parte modi concipiendi, sed ex parte rei praedicatae non explicat nisi partem quidditatis illius rei, de qua praedicatur. Quando enim praedico animal de homine, id quod explicatur nomine animalis est ratio formae sensitivae, modus autem, quo praedicatur est absolute dicendo totum, quod est in homine, quatenus implicite involvit non solum formam sensitivam cum exclusione ulterioris perfectionis, sed dicit quidquid est sensitivum, etiamsi aliud ulterius habeat, et hac ratione est simpliciter ipsum totum. Et sic conciliantur sententiae quae in hac parte videntur esse oppositae, nec rationes unius et alterius amplius probant.

QUOMODO GENUS SIT TOTUM POTENTIALE.

Ut non oriatur confusio in nomine «totius potentialis», oportet advertere non accipi hic totum potentiale ut distinguitur a toto essentiali, quomodo dici solet, quod totum potentiale dividitur in partes potestativas, de quibus non praedicatur, totum autem essentiale dividitur in partes subiectivas, de quibus dicitur. Sed genus dicitur totum potentiale, ut opponitur toti actuali, quia non explicat totum actualiter constitutum, sed partem illius ulterius actuabilem et contrahibilem atque adeo potentialiter se habentem.

De hoc ergo toto potentiali DUO RESTANT EXPLICANDA: Primum, respectu quorum dicatur genus esse potentiale et implicitum, et consequenter utrum ista potentialitas illi conveniat, in quantum totum vel in quantum pars. Secundum, quid sit illud actuale, comparatione cuius genus dicitur potentiale.

Ad primum respondetur: PRIMO genus dici potentiale, in quantum importat aliquam rationem communem contrahibilem per additionem alicuius differentiae, quae actu non includitur in illa ratione superiori, sed in potentia. Sed hoc commune est omni univoco, etiam ipsi speciei, ad differentiam transcendentium et analogorum, quae in ipsis differentiis imbibuntur. Unde transcendentibus non additur aliquid quasi extraneum quia in omni re includuntur, eo quod transcendentia sunt. Et hac ratione non perfecte abstrahunt a suis inferioribus, ut dicemus q. 13. Univocum autem quia perfecte abstrahitur ab inferioribus neque includitur in ipsis differentiis, dicitur in potentia manere ad illas.

SECUNDO dicitur speciali modo genus esse quid potentiale respectu compositionis metaphysicae, quia in ipsa quidditate specifica genus designat partem contrahibilem per differentiam et sic magis indeterminatam et potentialem, differentia autem dicit partem contrahentem et determinantem et ideo praedicatur per modum qualis licet essentialiter, quia quod determinat et afficit alterum, quasi qualificat illud. Et ita genus potentialiter se habet respectu differentiae contrahentis, sicut materia respectu formae et respectu totius constituti tamquam incompletum respectu completi.

Ex quo patet an genus sit dicendum totum potentiale vel pars potentialis. Utrumque enim debet dici secundum diversas considerationes. Nam cum partes metaphysicae non sint proprie partes, sed gradus, revera autem sunt ipsum totum implicite et non totaliter explicatum quoad quidditatem, sicut explicat species, ideo genus quando consideratur ut pars, etiam est totum, sed de illo toto non explicat totum, sed partem seu gradum designabilem et complebilem ulteriori actualitate, quae est differentia. Unde ex parte quidditatis, quam explicat, comparative ad differentiam pars potentialis est, respectu autem speciei inferioris, totum potentiale est, id est totum, quod est in specie non totaliter designatum et explicatum, sed indeterminate acceptum.

Ad secundum vero, quod proposuimus explicandum, respondetur, praedicatum actuale, in ordine ad quod sumitur maior vel minor potentialitas generis, esse ultimam differentiam specificam, quae reddit quidditatem aliquam ita formatam et determinatam, quod non est amplius contrahibilis nisi per differentias individuales, quae non faciunt differre formaliter et quidditative, sed materialiter et numerice, ut amplius explicabitur q. 9.

QUID SIT GENUS DESUMI A MATERIA ET DIFFERENTIAM A FORMA.

Vulgare est hoc axioma, licet non eodem modo applicari possit omnibus naturis, quae generis intentionem subeunt. Quaedam enim naturae sunt compositae ex forma et materia. Quaedam sunt formae tantum, licet dependentes a materia, sicut accidentia. Quaedam neque compositionem habent ex materia neque ordinem ad illam, sicut angeli. Et de istis omnibus, quomodo genus sumant a materia et differentiam a forma, agit D. Thomas 6. et 7. cap. de Ente et Essentia³ et opusc. 42. cap. 4. et 5.⁴ et 1. p. q. 50. art. 2. ad 1. et quaest. de Spirit. creat. art. 1. ad 24.⁵ et 7. Metaph. lect. 9.⁶ et 8. Metaph. lect. 3.⁷ et alibi frequenter.

Est ergo considerandum, quod quando dicimus genus sumi a materia, differentiam a forma, non est sensus, quod genus dicat solam materiam et differentia solam formam, sed quia forma est principium differentiae, a qua illa desumitur; sicut cum dicimus principium individuationis esse materiam signatam non est sensus, quod individuatio consistat formaliter in materia signata, sed quod inde tamquam ex radice sumatur, ut notat S. Thomas 6. cap. de Ente et Essentia.⁸ Et hoc constat manifeste, quia genus, ut saepe probatum est, dicit totam essentiam eius de quo praedicatur. Ergo non dicit solam materiam, nec differentia solam formam. Sic enim non differrent partes physicae et metaphysicae.

In gradibus ergo genericis et specificis seu differentialibus distinguendum est id, quod habent de potentialitate, et id, quod explicant de actualitate; sicut anima v. g. actualiter explicat formam sensitivam et potentialiter involvit ea, quae tali formae coniunguntur.

Dico ergo, quod in ipso gradu generico non importatur pura potentialitas sicut in materia prima, sed aliquid etiam determinatae actualitatis et quidditatis, licet non omnino completae et determinatae. Et ideo non debet desumi proxime ratio generica a sola materia, quae est pars physica, sed ab eo, quod materiale est seu potentiale in unaquaque re, sive sit compositam sive simplex.

Unde etiam in rebus compositis diximus, quod ab eadem forma sumuntur omnes gradus, materia vero non dat gradum, sed recipit et informatur ab illo. Remote tamen potest sumi in rebus compositis genus a materia, quatenus est principium omnis potentialitatis, et ita forma secundum gradum perfectum informans materiam illamque relinquens informabilem ab ulteriori gradu dicitur radix et principium generis, sic etiam ex parte ipsius materiae informabilis. Ita sumitur ex Divo Thoma loco cit. de Spirit. creat.,⁹ ubi inquit, quod «genus sumitur a materia, ita tamen, quod per materiam non intelligatur materia prima, sed secundum quod per formam recipit quoddam esse imperfectum et materiale respectu esse specifici, sicut esse animalis est imperfectum et materiale respectu hominis». Et similiter in cap. 6. de Ente et Essentia:¹⁰ «In sensibilibus», inquit, «genus sumitur ab eo, quod est materiale in re, differentia vero ab eo, quod est formale in ipsa. Unde dicit Avicenna, quod forma, in rebus compositis ex materia et forma, est differentia simplex, non autem ita, quod ipsa forma sit differentia, sed quia est principium differentiae». Itaque genus non sumitur a sola materia prima nuda, sed a materia ut habente esse imperfectum a forma, et materia sic habens esse imperfectum dicitur materiale respectu gradus perfectioris. Genus enim dicit naturam aliquam determinatam, licet nondum perfectam omni perfectione, materia autem secundum se nullum determinatum gradum dicit nec determinatam actualitatem, est enim in potentia ad omnem actualitatem substantialem, ut in Physicis latius probabitur. Et dato, quod ipsa habeat aliquam actualitatem substantialem, tamen manifeste constat, quod a forma recipit non tantum ultimam actualitatem et gradum, sed diversos gradus et perfectiones magis vel minus determinatas. Unde genera illa, quae istis imperfectioribus gradibus correspondent, non possunt a materia nuda desumi, sed a materia informata secundum rationem et gradum imperfectiorem ad ipsam ut perfectiori gradu et ratione informabilem.

QUANDO AUTEM dicit D. Thomas opusc. 42. cap. 5.,¹¹ quod «potentialitas totius compositi in rebus materialibus est a materia, ideo sumitur genus ab ea; perfectio vero totius est a forma, ideo a forma sumitur differentia»; et 1. p. q. 50. art. 2. ad 1. inquit, quod «in rebus materialibus aliud est, quod determinat specialem gradum, scilicet forma, et aliud, quod determinatur, scilicet materia»; atque adeo videtur affirmare, quod genus a sola materia sumatur, differentia a sola forma.

Respondetur sensum D. Thomae ex eius verbis perspicuum esse, videlicet materiam in compositis esse primam radicem potentialitatis. Et sic licet gradus genericus sumatur a forma pro ea parte, qua gradus dicit actualitatem, tamen potentialitas generis ad materiam ut ad radicem devolvitur, licet proxime desumatur non a materia nuda, sed ab eo, quod materiale est respectu eius, quod formalius et perfectius. Et hoc materiale vocat D. Thomas materiam, illud formalius formam, non materiam nudam, a qua sumatur genus.

At vero in rebus non compositis, scilicet in angelis, qui non conveniunt in materia cum corporibus (ideoque aliquando dicuntur differre genere ab illis, id est materia, quae est genus physicum), non verificatur, quod genus sumatur a materia etiam remote, quia carent illa, sed sumitur ab eo, quod potentialius est et quasi materiale in talibus substantiis. Hoc autem, ut dicit S. Thomas 6. cap. de Ente et Essentia¹² et 1. p. q. 50. art. 3. ad 1., est ipsa intellectualitas seu immaterialitas praecise vel indeterminate accepta, id est quatenus est intellectualitas finita et limitata et in potentia, ut per maiorem vel minorem accessum et participationem actus puri sit perfectior vel imperfectior. Hoc enim praebet rationem differentiae et gradualis perfectionis, quatenus uniformis unus intellectus intelligit quam alius, et sic similior est Deo magisque ad illum accedit.

Denique in accidentibus genus etiam non sumitur a materia sibi intrinsica, quia ea carent, sed ex diversa habitudine ad substantiam, ut dicemus in Antepraedicamentis;¹³ sicut quantitas dicitur ex eo, quod respicit substantiam mensurando per modum extensionis, qualitas afficiendo per modum virtutis vel ornatus, et sic de aliis. Differentiae vero a quibus accidentia propria oriuntur, vel ex effectibus talium accidentium eas desumimus, quasi a posteriori, quia proprias differentias ignoramus. Videatur D. Thomas 7. cap. de Ente et Essentia.¹⁴

DICES: Non potest ex eodem principio et radice desumi genus et desumi individuatio, cum genus sit maxime indeterminatum, individuum ultimo determinatum. Ergo inconvenienter dicetur genus sumi a materia, cum in sententia D. Thomae ab ea sumatur individuatio.

Respondetur utrumque convenire materiae secundum diversos respectus et considerationes. Nam materia respicit formam tamquam subiectum primum et potentiale, quod scilicet est in potentia ad formam eiusque gradus recipiendos, non habet autem ipsa materia ulterius aliud subiectum, in quo recipiatur. Unde respectu formae habendo potentialitatem relinquit indeterminationem et indifferentiam ad recipiendum gradum imperfectum unius formae et ulterius alium perfectiorem usque ad ultimum, quod est esse radicem et principium generis. Quia vero recipiendo formam ita est subiectum ultimum, quod est ulterius incommunicabile alii subiecto, ratione huius ultimae incommunicabilitatis est principium individuationis, quod non est amplius commune pluribus nec communicabile.

QUAE NATURAE SINT CAPACES GENERIS.

Respondeo: Omnes illae, quae directe possunt esse in praedicamento, sive reali sive rationis, sive sint accidens sive modi vel substantiae. Itaque omne ens, quod habet modum seu rationem totius, constans ex metaphysica compositione, est capax habendi genus et differentiam, quod per modum totius praedicet de illo partem quidditativam. Quae autem solum sunt partes simplices, sive physicae, ut materia et forma, sive integrantes, et similiter differentiae, non habent per se rationem generis, sed solum reductive. Quae est sententia S. Thomae in 3. dist. 6. q. 1. art. 1. ad 1.¹⁵ et opusc. 42. cap. 10,¹⁶ Caietani in cap. de Specie et aliorum.

RATIO ad excludendum partes physicas et integrantes ea est, quia istae partes non possunt habere genus supremum, ergo neque subalternum, quia cum in generibus non sit procedere in infinitum, oportet sistere in uno, et illud erit supremum.

Antecedens probatur, quia si haberent supremum genus, vel illud est substantia completa, quae est genus supremum praedicamentale, vel incompleta. Completa esse non potest, quia haec non praedicatur vere de partibus, ergo neque generice. Incompleta esse non potest, quia haec imbibitur in quacumque differentia, et sic etiam in ipsis differentiis partium imbibetur, nam etiam sunt aliquid incompletum, atque ita transcendentaliter se habet, non vero per modum generis, quod debet esse extra conceptum differentiarum. Et simile argumentum potest fieri de corpore et vivente etc. In accidentibus autem non est necesse facere hoc argumentum, quia non habent partes, sed sunt formae simplices; si tamen haberent, idem argumentum fieret.

RATIO vero ad excludendum differentias a ratione generis ea est, quia sequeretur processus in infinitum. Nam si rationale v. g. habet genus, debet contrahere illud per aliam differentiam; omne enim genus per differentiam contrahibile est. Rursus illa differentia sic contrahens haberet etiam suum genus, non enim est maior ratio de una quam de alia; ergo contraheretur per aliam differentiam. Et illa rursus haberet aliud genus et differentiam, et sic in infinitum. Non ergo differentiae habent directe genus, sed reducuntur tamquam ad latus.

Ex hoc tamen non inferas abstracta substantiarum non esse genera et species, quia licet significentur per modum partis, sunt tamen formae totales habentque compositionem ex genere et differentia, sicut humanitas respectu animalitatis et rationalitatis. Unde non sequitur idem inconveniens, quod in aliis partibus.

Quodsi obiecias: Nam partes istae et differentiae habent aliqua praedicata superiora quidditativa praeter ens; habent enim convenientiam magis cum una parte quam cum alia, sicut forma leonis magis convenit cum forma bovis quam cum forma lapidis. Ergo possunt habere genus, quod est praedicatum superius tamquam id, in quo conveniunt, et similiter suam differentiam.

Et confirmatur: Nam materia caelestis et sublunaris differunt specie secundum sententiam S. Thomae 1. p. q. 66. art. 2. Ergo unaquaeque habet suam speciem distinctam, et consequenter habent genus, in quo conveniunt, et differentiam, qua dividuntur.

RESPONDETUR, quod partes istae habent praedicata superiora quidditativa, sed quia per se non sunt aliquod totum et completum, non constituunt directe speciem et consequenter neque directe habent genus, sed totum hoc habent reductive, sicut incompletum reducitur ad completum. Imo magis istae praedicationes in talibus partibus et incompletis entibus sunt transcendentales quam genericae, quia includuntur in ipsis differentiis, quod non convenit generi. Et ita non sufficit habere praedicata superiora quidditativa ad hoc, ut sint generica, sed oportet, quod transcendentales non sint, sed extra differentias se habeant.

Et si quaeras de hac praedicatione: «Haec forma est forma», «haec manus est manus» etc., an sit speciei de individuo: Respondetur hoc non esse nisi secundum quid et reductive, sicut cum dicitur: «Haec persona est persona», «hoc individuum est individuum», quia ibi non praedicatur natura, sed aliquid naturae, et licet sit praedicatio essentialis, est tamen incompleta et consequenter reductive pertinens ad completam.

Ad confirmationem respondetur, materiam caelestem et sublunarem esse diversae speciei modo incompleto, quia scilicet non dicunt ordinem et capacitatem ad easdem formas, et ita una materia non transit de una forma ad aliam. Ista tamen diversitas capacitatum non addit aliquam differentiam, quae per modum actualitatis determinet et constituat materiam, cum utraque sit pura potentia, atque ita in ipsismet differentiis utriusque materiae includitur potentialitas ipsa, quae constituit materiam in communi, et substantia, quae de illis praedicatur, est substantia incompleta, quae praedicatur magis transcendentaliter quam generice, ut dictum est. Et eodem modo intelligitur materiam habere rationem naturae et alia praedicata quidditativa, scilicet modo incompleto transcendentali, non generico.