Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

DUO PRAESUPPONENDA SUNT, quae ad alium quidem locum exactius pertinent, sed pro praesenti difficultate breviter oportet libare.

Primum est dari entia rationis, de quo seq. quaest. agendum est. Et intelligimus nomine entis rationis id, quod in se et semota consideratione intellectus non potest existere, potest tamen per intellectum considerari. Multa enim nos considerare, quae non sunt, notius est, quam ut egeat probatione; sed quia omnia considerat intellectus ad modum entis, ideo ea, quae considerantur et non sunt, dicuntur entia rationis «quasi solo rationis beneficio et per considerationem existentia». Et aliquando tale ens rationis est pure fictum, ut quando imaginamur aliquid fingendo illud sine aliquo fundamento in re, ut quando formo chimaeram, montem aureum et similia. Aliquando vero non est pure fictum, sed fundamentum habet in aliquo ente reali, quod tali modo potest cognosci, ut ex ipso modo cognoscendi aliquid illi attribuatur vel consequatur, quod tamen in re non est, ut quando cognosco Deum relative ad creaturas, vel cognosco tenebras ad modum formae afficientis aerem, cum in re non sit forma, sed carentia formae. Et quae primo modo finguntur, vocantur entia rationis ratiocinantis, quae secundo modo, dicuntur rationis ratiocinatae, id est fundata in re cognita.

Secundum, quod praesupponimus est, quid intelligamus nomine obiecti formalis. Et dicitur formale obiectum illa formalitas seu ratio vel determinatio, mediante qua aliquid habet attingi ab aliquo habitu vel potentia. Constat enim in his, quae sunt obiecta alicuius habitus vel potentiae, et dari rem, quae attingitur, et rationem seu determinationem, ratione cuius attingitur. Imo et plures formalitates possunt requiri, ut aliquid attingatur, quarum una determinat aliam, et respectu eius, quod determinat, vocatur formale illius, et ratio ista formalis solet vocari ratio quae attingitur seu ratio attingendi, et si sit ultima, a qua cetera determinantur, dicitur etiam ratio sub qua, quia sub illa reliquae continentur. Videmus enim lapidem tamquam rem visam et obiectum materiale, sed ratione coloris, quae est ratio, ob quam lapis potius pertinet ad visum quam ad tactum vel ad alium sensum. Et rursus color determinatur et formatur a luce, ratione cuius ultimo constituitur obiectum in ratione visibilis. Est autem alia ratio sub qua ex parte potentiae se tenens, quae est ipsa virtus seu lumen determinatum cognoscendi; sed de hoc in praesenti non agimus, sed solum de ratione formali obiectiva. Quare quando inquirimus, an ens rationis sit obiectum formale Logicae, est idem atque inquirere, an omnes res et materiae, quae a Logica tractantur et diriguntur, pertineant ad Logicam ratione alicuius, quod sit ens reale vel rationis. Et si est ens rationis, quodnam illud sit.

His positis duo in hac parte sunt certa et in uno est totum difficultatis pondus.

Primo est certum et extra controversiam Logicam agere saltem de aliquibus entibus rationis, quae inveniuntur et attribuuntur rebus cognitis et vocibus, quibus Logica utitur tamquam instrumentis, v. g. ratio generis et speciei, ratio praedicati et subiecti, et similium aliarum intentionum.

Secundo est certum non agere Logicam de omni ente rationis in tota sua latitudine, sicut de privationibus et negationibus et aliis, quae sunt omnino ficta, sed solum agere de illis relationibus, quae fundantur in rebus, in quantum sunt ordinatae et cognitae per rationem et vocantur intentiones logicae. Unde istae intentiones logicae et respiciunt conceptus obiectivos et conceptus formales et voces, sed diversimode. Nam ad res cognitas pertinent ut ad fundamenta, in quibus fundantur et quae denominant, sicut animal cognitum denominatur genus et homo species. Ad conceptus vero formales et actus intellectus tamquam ad operationes, quibus istae intentiones formantur; et ideo ex talibus intentionibus formatis denominantur etiam operationes rationis recte et ordinate procedere. Ad voces autem pertinent ut ad signa seu instrumenta exterius exprimentia conceptus sic vel sic ordinatos.

Quidam ergo attendentes ad res cognitas, in quibus fundantur illae intentiones rationis, simpliciter dicunt obiectum formale Logicae esse ens rationis, quod est secunda intentio, quia solum ratione illius tales res spectant ad Logicam. Haec communis est apud thomistas. Vide in Cursu Carmel. disp. 1. q. 2. § 3. Alii attendentes ad voces et ad conceptus dicunt Logicam, prout respicit voces significativas, agere de intentionibus secundis, prout vero respicit operationes intellectus, agere de aliquo reali, ut videri potest apud Martinez q. 4. prooem. Alii denique attendentes ad solas operationes intellectus, quas primo et per se dirigit Logica, simpliciter dicunt agere de aliquo reali. Vide Fonseca 2. Metaph. cap. 3. q. 1. sect. 5., Suarez in Metaph. disp. 54., Mag. Cabero tract. 1. disp. 1. dub. 2.

ERGO PUNCTUM DIFFICULTATIS EST, quid formalis ex omnibus istis sit respectu Logicae, an conceptus obiectivi sub ratione intentionum, quas fundant, an conceptus formales vel voces sub directione, quam habent a Logica, et an haec sit aliquid reale.

RESOLUTIO

iuxta mentem S. Thomae.

SIT UNICA CONCLUSIO: Materia dirigibilis a Logica tamquam operatio est aliquid reale. — Materia denominabilis ab artificio logico tamquam obiectum seu res cognita est quodcumque cognoscibile per illas operationes intellectus, sive sit reale sive rationis. — Forma vero tam respectu operationis dirigibilis quam respectu rei cognitae, sub qua pertinent ad Logicam, est aliquid rationis, non pure fictum, sed habens fundamentum in rebus tamquam secunda intentio.

Haec¹ conclusio est de mente D. Thomae, et pro ea ponderari possunt inter alia tria loca. Primum est in Prooem. Ethic.,² ubi inquit, «quod ordo quadrupliciter ad rationem comparatur. Est enim quidam ordo, quem ratio non facit, sed solum considerat, sicut est ordo rerum naturalium. Alius autem est ordo, quem ratio considerando facit in proprio actu, puta cum ordinat conceptus suos ad invicem et signa conceptuum, quae sunt voces significativae. Tertius autem ordo est, quem ratio considerando facit in operationibus voluntatis. Quartus ordo est, quem ratio considerando facit in exterioribus rebus, quarum ipsa est causa, sicut in area et domo. Ordo quem ratio considerat, sed non facit, pertinet ad Philosophiam naturalem; ordo quem ratio considerando facit in proprio actu, pertinet ad rationalem Philosophiam (illa est Logica); ordo autem actionum voluntatis pertinet ad considerationem moralis Philosophiae; ordo autem, quem ratio considerando facit in rebus exterioribus, pertinet ad artes mechanicas». Ecce, ponit D. Thomas pro obiecto rationalis Philosophiae seu Logicae ordinem, quem ratio considerando facit in suo actu, qui utique realis non est, quia ordo realis considerari quidem potest per cognitionem, sed non sola consideratione fieri sine alio actu reali externo, cum in hoc consistat relatio rationis, quod sola consideratione fiat seu attingatur.

Secundus locus est 1. Poster. lect. 20.,³ ubi inquit, «quod quia circa omnia, quae sunt, habet negotiari ratio, Logica autem est de operationibus rationis, Logica etiam erit de his, quae communia sunt omnibus, id est de intentionibus rationis, quae ad omnes res se habent».

Et tertio clarissime in 4. Metaph. lect. 4.:⁴ «Ens», inquit, «est duplex, scilicet ens rationis et ens naturae. Ens autem rationis proprie dicitur de illis intentionibus, quas ratio adinvenit in rebus consideratis, sicut intentio generis et speciei et similium, quae quidem non inveniuntur in rerum natura, sed considerationem rationis consequuntur. Et huiusmodi, scilicet ens rationis, est proprie subiectum Logicae».

RESPONDENT ALIQUI D. Thomam loqui de obiecto per accidens; vel si loquitur de obiecto per se, sumit ens rationis pro ipso opere rationis, quatenus habet artificium dialecticum. Sed contra: Nam dicit S. Doctor, quod tale ens rationis est proprie subiectum Logicae; ergo non loquitur de obiecto per accidens seu materiali. De hoc enim statim subdit, quod est omne ens naturae, ut subicitur intelligibilibus intentionibus. Item dicit, quod illae intentiones, de quibus agit logicus, non inveniuntur in rerum natura; actus autem intellectus inveniuntur in rerum natura. Ergo vel opus rationis ut habet artificium dialecticum, formaliter est ens rationis non inventum in rerum natura, et sic habemus intentum, quia hoc est obiectum formale Logicae secundum D. Thomam; vel invenitur prout sic in rerum natura, et sic contradicitur D. Thomae, qui dicit non inveniri.

Alii respondent loqui S. Thomam de ente rationis, id est de denominatione extrinseca, quae est obiectum formale Logicae. Sed contra est, quia dicit D. Thomas Logicam agere de intentionibus, quas ratio adinvenit in rebus consideratis et quae non inveniuntur in rerum natura. Illae autem denominationes extrinsecae vel inveniuntur in rerum natura, quatenus extrinsecae sunt, et sic de illis non agit Logica, vel non inveniuntur, sed formantur a ratione, et sic sunt ens rationis, quod nos dicimus.

Denique alii dicunt S. Thomam loqui de vocibus significativis, de quibus tamquam de mediis seu instrumentis agit logicus, et intentiones istarum sunt aliquid rationis. Sed oppositum manifeste docet S. Thomas, quia loquitur de intentionibus, quae sequuntur ipsas operationes intellectus, et quas ratio facit in proprio actu sive adinvenit in rebus consideratis, ut patet in locis Metaph. et Ethic. supra cit. et opusc. 42. cap. 4.⁵ Ergo non loquitur solum de intentionibus vocum, sed etiam de intentionibus rerum cognitarum, ut sunt genus, species etc., vel quae attribuuntur ipsis operationibus propriis intellectus.

Quare de mente S. Thomae non potest dubitari, quod pro formali obiecto Logicae ponit ens rationis, sicut etiam pro materiali ponit ipsas res cognitas et conceptus ordinatos, ut patet in locis cit. et opusc. 56.⁶ et opusc. 70. quaest. ul. art. 1. ad 3.⁷ et 1. Poster. lect. 1.⁸

Fundamentum conclusionis est, quia omnis realitas, quae inveniri potest in obiecto Logicae, vel est actus intellectus, a quo denominantur res cognitae, vel est res ipsa intellecta et repraesentata, vel aliquid reale superadditum et accrescens conceptibus vel obiectis cognitis ex ordinatione Logicae.

Duo prima secundum suam realitatem solum pertinent ad obiectum materiale Logicae, quia de rebus cognitis, ut res sunt, agunt scientiae reales; et de conceptibus etiam, ut sunt reales perfectiones intellectus, agit Philosophia. Solum ergo de illis quatenus ordinatis artificiose modo formaliter agit Logica; sicut pro Logica per accidens et materialiter se habet, quod intentio generis sit in arbore vel in lapide, nec Logica agit de natura ipsa lapidis vel arboris, sed de illa intentione seu formalitate generis, quae in illis omnibus inveniuntur.

Si dicantur duo ultima, inquiritur: Quid est illud, quod accrescit conceptibus vel obiectis ex ordinatione Logicae? Nam si accrescit ipsis obiectis ut cognitis, est secunda intentio et aliquid rationis; nam id, quod convenit rebus cognitis, non convenit ut sunt in re, et sic non est aliquid reale, sed rationis. Si autem est sola denominatio extrinseca, qua res ipsae denominantur cognitae sic vel sic, non quae rebus iam cognitis superveniat, contra est, tum quia ista denominatio non est aliquid artificiosum, sed naturaliter et sine artificio aut collatione aliqua consecutum, sicut ad visionem sequitur denominatio visi in obiecto. Tum quia multae intentiones logicae non conveniunt nisi per comparationem et collationem unius ad aliud et supponendo rem cognitam et apprehensam, ut ordo superioris ad inferius, subiecti ad praedicatum, compositionis in propositione et syllogismo. Ergo tales non sunt denominationes extrinsecae cogniti, sed aliquid rationibus rebus cognitis conveniens.

Si vero sit aliquid accrescens ipsis conceptibus seu actibus, ut eliciuntur ab intellectu cum aliquo influxu et ordinatione Logicae, contra est, quia ista ordinatio impressa conceptibus vel actibus non est aliquid entitativum in ordine ad se, sed repraesentativum vel ordinem dicens ad obiecta. Nec enim de entitate reali conceptuum curat Logica, nec illi ad sui elicientiam indigent Logicae ordinatione, cum sint aliquid naturale et naturaliter a potentia egrediens, ad quam egressionem posita specie et potentia seu virtute nullo artificio indigent. Ordo ergo ad obiecta artificiose ordinata est quidem aliquid reale in conceptibus seu actibus, id est repraesentatio, qua naturaliter respiciunt obiecta, etiamsi realia non sint, sed tamen iste ordo non est formale obiectum Logicae, sed ad summum effectus, quem in aliis scientiis dirigit, ut ex ostensione Logicae tendant et ordinentur ad obiectum logicali modo dispositum. Impressio autem superioris potentiae vel artis in inferiorem, ut ordinetur ad obiectum seu finem superioris, solum est effectus superioris, non formale obiectum, ut patet in artibus architectonicis dirigentibus inferiores ad suum finem et in angelo superiori illuminante inferiorem; nec enim habent pro obiecto actum inferioris, quem ordinant aut illuminant. Unde obiectum formale talis luminis superioris non est actus inferioris, qui illuminatur, sed ipsum obiectum, quo propositio inferior illuminatur. Et ratio est clara, quia cum virtus vel ars superior imprimit in inferiorem eamque ordinat ad suum finem, iam superior supponitur habere finem et obiectum specificativum sui, ad quod attingendum dirigit et ordinat inferiorem. Ergo specificativum proprium superioris non est impressio et ordinatio inferioris in talem finem, sed ipse finis, qui est obiectum superioris et cuius ordinem effective communicat inferiori. Similiter cum Logica reliquas scientias ordinat et illuminet quantum ad modum artificiosum discurrendi, non habebit pro obiecto formali ipsos actus aliarum scientiarum ut tendentes et ordinatos realiter ad obiecta sua ordinata; sed illud, quod in obiecto cognito speculatur Logica et aliis scientiis proponit sequendum, id erit obiectum formale ipsius, quae utique ordinatio obiectorum secunda intentio est in obiectis.

RESPONDENT ALIQUI Logicam solum respicere per se collocationem et dispositionem conceptuum, ut unum sit praedicatum, aliud subiectum etc.; quod vero ex hac collocatione resultet aliquid rationis, non per se attenditur a Logica. Alii, quod Logica dirigit intellectum, ut eliciat actus, qui actus habent pro obiecto aliquid ordinatum secundum intentiones logicas, et ita obiectum immediatum Logicae sunt isti actus, sed obiecta istorum actuum erit aliquid rationis, in quantum sunt ordinata; sed hoc est obiectum remotum. Alii denique, quod quia operationes intellectus realiter perficiuntur per Logicam, alias non esset perfectior in discurrendo logicus quam rusticus, ideo habet aliquam perfectionem realem pro obiecto.

Sed contra primam solutionem est, quia collocatio et dispositio conceptuum non est collocatio aliqua situalis, sicut lapides in domo, sed est repraesentatio et tendentia ad res recte collocatas et ordinatas inter se; neque enim conceptus dicuntur ordinari quasi entitative, sed quasi repraesentative et respectu obiectorum, circa quae versantur. Ergo principaliter respicit Logica ordinationem obiectorum, formalem autem tendentiam et repraesentationem conceptuum ut medium attingendi ista obiecta ordinata.

Contra secundam autem solutionem est, quod Logica non docet elicere actus quantum ad suam entitatem, sed ut artificiose disponantur. Et quia dispositio artificiosa non aliter invenitur in actibus, nisi in quantum attingunt obiecta ordinata et disposita, idem est dirigere Logicam intellectum, ut eliciat actus suos artificiose, quod obiecta ipsa ordinata proponere, circa quae actus scientiarum eliciantur. Atque adeo primo et per se Logica attingit intentiones secundas obiectorum, ordinem autem actuum ad illas effective actibus suis communicat seu directive aliis.

Tertia denique solutio non est ad rem. Non enim dubitamus, quod attingentia obiecti, in quantum recte ordinatum est, est realis perfectio cognitionis et scientiae; sed non est illa formale obiectum Logicae, sed medium, quo attinguntur obiecta ordinata a Logica. Et haec ordinatio in ipsis obiectis aliquid rationis est et secunda intentio. Attingentia vero et tendentia actuum ad talia obiecta sic ordinata realis tendentia et perfectio est, a Logicae directione solum effective seu directive derivata; cognitio enim et attingentia entium rationis realis perfectio in cognitione est.

SED INQUIRES DUO: Primum, utrum secunda intentio sit formale obiectum Logicae tamquam ratio sub qua vel tamquam ratio quae attingitur. Respondetur esse rationem quae attingitur. Nam de secundis intentionibus demonstrantur multae passiones in Logica, sicut de universali praedicabilitas; ergo est res cognita per scientiam Logicae, et consequenter pertinet ad rationem, quae cognoscitur. Unde D. Thomas appellat istas intentiones subiectum Logicae in 4. Metaph. lect. 4.;⁹ constat autem, quod subiectum est res, quae cognoscitur. Ratio autem sub qua sicut in aliis scientiis sumitur secundum abstractionem a materia, quae praestat modum intelligibilitatis, sub quo res diversimode potest cognosci, secundum quod diversimode abstrahitur a materia, ut latius in Philosophia tradetur et in ult. quaest. Poster.¹⁰ Obiectum autem Logicae, quod est ens rationis, habet abstractionem similem abstractioni Metaphysicae, id est ab omni materia, non per depurationem actualitatis ab illa, sed per negationem omnis materiae.

Secundum est: Inter obiecta, de quibus agit Logica, quodnam est obiectum principalitatis? Respondetur, quod syllogismus, qui fit per tertiam operationem, est principale obiectum Logicae, et inter syllogismos ratione materiae principalior est demonstratio. Ratio est manifesta, quia, ut docet S. Thomas 1. Periherm. lect. 1.¹¹ et 1. Poster. lect. 1.,¹² omnes tres operationes intellectus ita se habent, quod prima et secunda ordinantur ad tertiam ut ad principalem, in qua perficitur ratiocinatio et discursus, qui recte disponitur per syllogismum et certo ac firmiter resolvitur per demonstrationem. Cum ergo scientia Logicae proprie et essentialiter sit directiva rationis, illud est principale obiectum, ubi principalis invenitur ratiocinatio et discursus cum certitudine et sine errore. Contingit autem error vel ex defectu formae vel ex contingentia materiae. Ergo principale obiectum ex parte formae est syllogismus recte dispositus, principale autem ex parte materiae est demonstratio, in qua invenitur processus rationis sine errore tam ex parte materiae quam ex parte formae. De his tamen, quae pertinent ad alias duas operationes, etiam per se agit Logica, licet minus principaliter, ut in 1. q. Summul. art. 1. ostendimus.

SOLVUNTUR OBIECTIONES.

Primo arguitur: Ens rationis non potest esse obiectum scientiae primo et per se; ergo falsa est conclusio.

Antecedens probatur, tum quia ens rationis non est per se et formaliter cognoscibile, quia non est per se ens, et ita per se non fundat cognoscibilitatem; ergo neque per se est scibile. Tum quia non habet passiones causatas a se, de quibus agat, cum nihil causet; neque causas, per quas sciatur, cum non causetur. Ergo de tali ente rationis directe et per se non datur scientia.

RESPONDETUR, quod de ente rationis, quod nullum habet fundamentum neque ordinem ad ens reale, nulla datur scientia, sicut de chimaera et aliis similibus. De ente autem rationis, quod habet fundamentum in re vel ordinem ad ens reale, potest dari scientia per se, sicut de privationibus agitur in scientiis, et in Philosophia unum ex principiis naturalibus est privatio, et de relationibus et distinctionibus rationis multa agunt theologi.

Et ad replicam: per se non est ens; ergo per se non est scibile. Distinguitur consequens: Per se, quasi subiective, non est scibile, transeat; per se, quasi obiective, nego, id est, non est entitas, cui tamquam subiecto realiter insit scibilitas, est tamen obiectum aliqua scibilitate attingibile. Ut autem aliquid sit simpliciter et univoce scibile, sufficit, quod per se obiective sit attingibile a potentia, secundum quod obiectum fundat necessariam connexionem. Sicut etiam aliquid potest dici possibile dupliciter, vel intrinsece et per potentialitatem, quam subiective et materialiter habet, ut in se aliquid recipiat seu in se fiat, vel extrinsece, quia ut obiectum extrinsecum se habet ad potentiam effectivam, ut docet S. Thomas 1. p. q. 9. art. 2. Et tamen utrumque est simpliciter et univoce possibile. Sic potest esse aliquid scibile vel ratione intrinsecae entitatis, quae est subiectum cognoscibilitatis, vel quia obiective potest cognosci et perficere intellectum obiective, ut est fundatum in ente reali, licet quasi effective ab intellectu habeat esse, quod sufficit, ut simpliciter sit scibile. Et sic explicat S. Thomas 7. Metaph. lect. 4.¹³ Philosophum¹⁴ dicentem, quod non scibile est scibile secundum quid, id est, inquit D. Thomas, «per posterius, quia de non scibili, hoc scire possumus, quod non scitur, sic et de non ente, quia non est».

Et ad secundam probationem dicitur, quod ens rationis non habet passiones realiter causatas, bene tamen fundatas seu consecutas aut connexas; neque causas reales et efficientes sui, habet tamen fundamentales et formales, quae fundant veram et necessariam connexionem et veritatem, quod est habere quasi causas metaphysice, non physice.

Secundo arguitur: Logica per se respicit operationes intellectus ut dirigendas. Sed in istis operationibus accrescit aliqua perfectio realis ex ordinatione Logicae; ergo aliquid reale habet, quod formaliter respiciat pro obiecto.

Maior manifesta est et a D. Thoma saepius asserta in locis supra cit. Minor vero probatur: Tum quia perfectior intelligentia et discursus est in logico quam in rustico nesciente praecepta Logicae. Tum quia proprium demonstrationis est generare scientiam, in quantum demonstratio est recte disposita; hanc autem dispositionem habet a Logica. Tum denique quia prudentia et reliquae artes dirigunt actiones suas secundum rectam moralitatem et artificium, quod totum est aliquid rationis, et tamen quia actiones directae sunt aliquid reale, dicuntur prudentia et artes habere pro obiecto formali aliquid reale; ergo similiter Logica.

RESPONDETUR: Supponendo id, quod diximus in conclusione, materiam dirigibilem a Logica esse operationes intellectus, quae artificiose disponuntur, non entitative aliquid artificiose factum in se recipiendo, sed repraesentative, non quia repraesentatio ipsa in se artificiosa sit, conceptus enim naturaliter repraesentant, sed quia attingunt obiecta artificiose ordinata logicis intentionibus, et sic ab obiecto denominantur operationes artificiosae.

Unde dicitur ad minorem argumenti, quod licet ordo et tendentia conceptuum ad obiecta recte ordinata sit aliquid reale, non tamen illa tendentia est obiectum formale Logicae, sed est id, quo intellectus attingit obiecta ordinata a Logica.

Et ad primam probationem dicitur, quod perfectior est actus intelligendi in logico quam in rustico in attingendo et repraesentando melius obiecta ordinata, sicut est perfectior actus intelligens et discernens respectus rationis et privationes et alia entia rationis, quam non discernens illa. Inde tamen non sequitur, quod formale obiectum Logicae sit illa repraesentatio et tendentia cognitionis, sed illa ordinatio obiectorum, circa quae versatur ista cognitio.

Ad secundam probationem dicitur, quod effectiva et physica causalitas, qua actus demonstrationis generat scientiam habitualem, non pertinet per se ad Logicam ut dirigentem, sed ad scientiam directam, et haec effectiva generatio convenit illi ratione actuum realium, quibus demonstratio constat. Per se autem pertinet ad Logicam considerare in demonstratione rectam dispositionem syllogisticam et convenientiam materiae, scilicet quod propositiones sint necessariae et per se et recte dispositae, quae sunt conditiones ex parte obiecti requisitae, ut processus scientificus ordinetur, non virtus ipsa effectiva scientiae.

Ad tertiam probationem dicitur imprimis circa artes, quae versantur in exteriori materia, et Logicam esse manifestam differentiam, quod artes illae respiciunt quidem aliquem ordinem ab intellectu efformatum et factum et exterius producibilem per potentiam executivam, v. g. quod ligna disponantur in tali figura et in tali situ et collocatione, quod totum aliquid reale est in se, licet dependens a directione rationis effective. Unde tales effectus artificiosi non dicuntur aliquid rationis obiective, sed effective, id est procedunt quidem a ratione ut ab efficiente et dirigente eorum productionem, non tamen consistit eorum esse in obiectiva formatione seu in ipso cognosci obiective. Logica autem respicit ea, quae sunt in obiecto, non a ratione movente ad executionem, sed a ratione ut pure negotiante circa obiecta cognita.

Similiter est differentia circa prudentiam et Logicam, licet prudentia versetur circa agibilia, quae sunt actus interiores. Nam in prudentia sunt duae partes, alia quae versatur circa iudicium de rebus et consilium, alia quae versatur circa imperium et praeceptum seu applicationem circa res iudicatas et consiliatas. Et quidem actus iudicans vel consilians non est inconveniens, quod versetur circa aliquid rationis formaliter, id est circa ipsa obiecta a regulis legis aut recti arbitrii ordinata. Quae ordinatio nihil reale ponit in rebus ipsis in se, sed denominationem rationis vel relationem, quae tamen non vocatur secunda intentio, quia non convenit rebus ut cognitis, sed ut appetibilibus sub regula moris. Actus vero imperandi et praecipiendi, qui est principalis in prudentia, ut docet S. Thomas 2. 2. q. 47. art. 8., non respicit directe obiecta ordinando illa, id enim ordinat lex et ratio, sed directe respicit applicationem voluntatis ad eliciendum actus circa obiecta ordinata, eo quod in ista applicatione est praecipua difficultas practica. Et ideo prudentia in suo principali actu formalis respicit elicientiam actuum, qui sunt aliquid reale, quam ordinationem obiectorum. At Logica non habet actum imperandi et applicandi voluntatem vel alias potentias, sed tantum ordinandi obiecta in esse cognito per secundas intentiones, qua ordinatione facta vel proposita sine nova difficultate vel applicatione imperii ipse intellectus vel aliae scientiae formant actus suos circa obiecta sic ordinata. Unde formaliter non versatur circa elicientiam actuum sicut imperium practicum, sed circa ordinationem obiectorum cognitorum.

Ultimo arguitur: Logica habet pro obiecto modum sciendi, scilicet definitionem, divisionem etc.; hoc enim aliis scientiis praebet. Ista autem formaliter sunt actus cognitionis ut artificiose dispositi. Ergo illi quatenus sic dispositis sunt obiectum Logicae nec ad aliam scientiam pertinent; sic autem aliquid reale sunt, id est actus intellectus.

Confirmatur, quia etiamsi nulla entia rationis resultent circa obiecta, vel etiam antequam resultent, Logica habet dirigere cognitionem; ergo non versatur formaliter circa ens rationis ut ens rationis.

RESPONDETUR non esse dubium, quod actus rationis, quibus formatur definitio et divisio ceteraque Logicae instrumenta, sunt reales entitates, quae habent ordinem naturalis repraesentationis et tendentiae ad obiecta, super quam tendentiam nihil addit actibus Logica, ut ordinati dicantur, sed tota eius difficultas est circa obiecta cognita, ut ordinata sint, quae ordinatio in obiectis est aliquid rationis. Circa elicientiam vero actus erga haec obiecta non est aliqua difficultas a Logica vincenda, sed tantum naturalis repraesentatio producenda ab intellectu. Itaque sunt actus reales ex parte tendentiae ad obiecta et repraesentationis, concedo; ex parte obiectorum, quae per intentionem rationis ordinantur, nego; et hoc formaliter pertinet ad Logicam, licet id, quo tale obiectum attingitur, conceptus et actus realis esse debeat.

Nec potest dici, quod solum in connotato respicit Logica illud artificium, formaliter vero et directe actus, quia formalis ratio, propter quam illi actus pertinent ad Logicam, est illud artificium, cum ratione illius pertineant isti actus ad artem et non ratione suae entitatis realis, quae subicitur isti artificio, quatenus repraesentative respicit illud in obiecto ordinato, quia sic sunt aliquid naturale et considerantur a scientia naturali Philosophiae.

Ad confirmationem respondetur, quod etiamsi rationes non resultarent entia rationis formaliter et secundum existentiam obiectivam, adhuc daretur Logica, quae illarum rationes consideraret saltem ex parte sui fundamenti. Si autem nec formaliter nec fundamentaliter darentur tales intentiones, non daretur Logica. Sicut etiam in opposita sententia, si non essent denominationes extrinsecae vel dirigibilitas artificiosa et realis ipsorum actuum, non esset Logica, quae solum versatur circa illam. De facto tamen hoc ipso, quod Logica dirigat artificiose actus suos, resultat in obiectis ordinatis secunda intentio, quia, ut seq. quaest. dicemus art. 4. ex D. Thoma, ex ipso modo intelligendi unum in ordine ad aliud resultat relatio rationis.

Quando autem dicit S. Thomas 1. Poster. lect. 1.¹⁵ versari Logicam circa actus rationis dirigendos, sicut ars fabrilis circa actiones manus, sensus manifestus est, quod versatur circa actus rationis sicut circa materiam dirigendam, supponendo tamen formam artificiosam tamquam rationem formalem istius directionis, quae, ut dictum est, tenet se ex parte obiecti, circa quod versatur actus rationis, sicut obiectum formale artis fabrilis non sunt actiones manus, sed res factae per manus.