Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Supponendae sunt definitiones istorum obiectorum, quas 1. libro Summul.¹ tradidimus. Et illis suppositis loquimur de dependentia rei ab aliquo extrinseco in specificatione sua.

SIT PRIMA CONCLUSIO: Obiectum in communi, ut abstrahit a motivo et terminativo, consistit in hoc, quod sit aliquid extrinsecum, a quo sumitur et dependet intrinsca ratio et species alicuius potentiae vel actus; et hoc reducitur ad genus causae formalis extrinscae non causantis existentiam, sed specificationem.

Ut conclusio intelligatur, adverte ex Caietano 1. p. q. 77. art. 3., quod aliquae res sunt prorsus absolutae, in sui specificatione et constitutione a nullo extrinseco dependentes, ut substantia, quantitas etc. Aliae sunt prorsus relativae, quae totum suum esse habent ad aliud et ab illo pendent ut a puro termino. Aliae sunt mediae inter istas, quae in se quidem habent quidditatem et essentiam absolutam, ita quod aliquid aliud habent quam respicere et referri; tamen in sui constitutione et specificatione dependent ab aliquo extrinseco, non ad respiciendum, sed ad agendum vel causandum aut aliquid negotiandum. Et sic se habent potentiae et actus et habitus circa ea, quae attingunt, dicunturque habere ordinem transcendentalem ad ea.

Et bene nota, quod aliud est rem aliquam esse omnino absolutam ab aliquo extrinseco in specificatione sua, aliud in existentia sua. In existendo enim nulla res est absoluta ab aliquo extrinseco, nisi solus Deus, qui est a se, reliqua sunt a Deo. At vero in praesenti loquimur de dependentia rei ab aliquo extrinseco in specificatione sua, et sic obiectum se habet ad potentiam. Nec enim ad potentiam vel actum se habet ut efficiens seu influens existentiam; id enim non ad obiectum pertinet, sed ad producens. Ab obiecto autem pendet specificatio actus vel potentiae secundum se, etiam existentia semota.

Denique differt obiectum ab idea seu causa exemplari, etiamsi causa formalis extrinsca sit, tum quia idea est, ad cuius similitudinem fit ideatum; obiectum autem non est id, ad cuius similitudinem se habet potentia vel actus eius; tum quia idea dicit causam exemplarem per modum originis, obiectum autem non est principium originis respectu potentiae vel actus; tum denique quia idea est causa exemplaris efficax, et pro hac parte etiam causat existentiam, influit enim ad formandum rem in actu et in singulari, sicque est in intellectu practico, qui se extendit ad opus et ad existentiam effectus; obiectum autem non movet quoad exercitium seu efficientiam, sed solum quoad formale et quoad specificationem.

SIC ERGO CONCLUSIO POSITA SUMITUR EX D. THOMA 1. 2. q. 9. art. 1. dicente, quod «secundum rationem obiecti specificatur actus», et quod «obiectum movet determinando ad modum principii formalis, a quo in rebus naturalibus specificatur actio».

Et 1. p. q. 77. art. 3. dicit, quod «obiectum ad potentiam passivam comparatur ut principium et causa movens», «ad actum vero potentiae activae comparatur ut terminus et finis». «Ex his autem duobus», inquit, «actio speciem recipit, scilicet ex principio vel fine seu termino». Ergo sentit D. Thomas obiectum passivae et activae potentiae convenire in hoc, quod est specificare actum. Ac denique 2. de Anima lect. 6. circa finem²: «Manifestum est», inquit, «quod omne obiectum comparatur ad operationem animae vel ut activum vel ut finis; ex utroque autem specificatur operatio». Ubi ly omne universalem rationem obiecti explicat.

ET HUIUS RATIO EST, quia licet potentia activa et passiva fundentur in rationibus ita diversis, sicut sunt actus et potentia, quia una est ad agendum, alia ad recipiendum, ut optime docet S. Thomas 1. p. q. 25. art. 1., tamen utriusque obiectum convenit in hoc, quod est determinare vel perficere extrinsce potentiam vel eius actum. Nam respectu potentiae passivae constat, quod obiectum se habet ut perficiens extrinsce, cum reducat illam de potentia ad actum, comparatur enim ad illam ut principium actus eius, quod pertinet ad actualitatem et perfectionem; ad potentiam autem activam comparatur ut terminus et finis. Licet autem quod est pure terminus, non perficiat, sicut in relativis, eo quod relatio non tendit agendo, sed pure respiciendo, et similiter quod est pure effectus, non perficiat, sed pure perficiatur, sicut creaturae respectu Dei, quae ita efficiuntur a Deo, quod ab earum terminatione eius actio in se non pendet; tamen in actibus creatis terminatio dat perfectionem actibus, quia si terminati non sint, perfecti non sunt nec completi, sed quasi in via et tendentia; perficiuntur ergo determinatione ipsa, ad quam tendunt. Et ita dicit S. Thomas 7. de Potentia art. 10.³, quod in ipso effectu seu passione attenditur quoddam bonum et perfectio moventis, sicut in univocis agentibus, quae pro suos effectus perpetuant esse speciei, et in aliis, quae mota movent vel agunt vel causant; «nam ex ipso suo motu ordinantur ad effectus producendos. Et similiter in omnibus, quibus quodcumque bonum causae provenit ex effectu». Ita D. Thomas. Ex qua doctrina constat, quomodo obiectum terminativum possit esse perfectivum potentiae vel actionis.

SECUNDA CONCLUSIO: In obiecto motivo, etiam ut a terminativo distinguitur, salvatur vera ratio obiecti.

Est contra aliquos, qui existimant rationem obiecti in solo terminativo salvari, excludunt autem motivum a ratione obiecti, quia dicit efficientiam; obiecto autem ut obiecto non convenit efficere, sed specificare.

Ceterum magna aequivocatio committitur in illo termino „motivum” applicando illud solum causae efficienti, cum etiam aliis causis applicetur, sicut finis dicitur movere, et obiectum propositum per voluntatem movet illam, et exemplar movet ad sui imitationem. Sic ergo distinguimus motivum per modum exercitii et per modum specificationis, et illud primum pertinet ad causam efficientem, hoc secundum ad obiectum formale. Et constat hoc ex D. Thoma locis cit. praec. conclusione. Ibi enim perspicue docet S. Thomas obiectum motivum specificare potentiam passivam et comparari ad ipsam ut principium movens, et sic est prius suo specificato in via definiendi. Ergo in ratione motivi habet veram rationem obiecti et non efficientiae; efficiens enim in quantum efficiens respicit esse rei, quod producit, non specificationem nec definitionis principia, cum tamen D. Thomas specialiter in 2. de Anima lect. 6. cit.⁴ dicat, «quod obiecta sunt priora operationibus animae in via definiendi», et locutus fuerat tam de obiectis terminativis quam activis seu motivis. Ratio ergo motivi non efficientiam dicit in obiecto, sed intra limites obiectivae formae, id est specificativae continetur.

Ac denique confirmatur, quia potentia passiva in quantum talis ab aliquo extrinseco specificabilis est, siquidem ex specie sua ordinatur ad illud, atque adeo species eius non est omnino absoluta in se et independens ab omni extrinseco. Quidquid autem non est omnino absolutum in se, sed ex sua specie ordinabile ad aliud, specificabile est ab illo. Sed potentia passiva ut talis non comparatur ad extrinsecum specificativum ut ad terminum, sed ut ad motivum, quia est in potentia, ut actuetur, non ut actualitas eius terminetur; est enim potentia passiva, non activa. Ergo id, quod est motivum eius, est vere obiectum specificativum.

DICES: Saltem obiectum motivum debet efficienter concurrere cum potentia ad actum; ergo ratio motivi in obiecto pertinet ad genus efficientiae.

Respondetur hoc imprimis non currere respectu omnis potentiae, sed tantum in potentia cognoscitiva, in qua est probabilius, quod species in genere efficientis concurrat ad actum cum potentia. Ceterum haec efficientia non est formalis et per se ratio speciei, quae per se solum dicit, quod sit repraesentativa et vicaria obiecti, a quo dependet actus in specificatione. Quod vero etiam dependeat effective quoad esse, non pertinet ad obiectum quatenus obiectum, nec ad speciem ut praecise repraesentativa et vice obiecti, sed quia intrinsce determinat et actuat potentiam, quae sic actuata et determinata influit vitaliter et effective in actum. Ideo sicut virtus potentiae effective influit, etiam eius actualitas intrinsca et determinatio obiecti infuit, ut actum in sua specificatione, quae ab obiecto pendet, eliciat.

Si autem inquiras, quomodo intelligatur ratio motivi in causa obiectiva, supposito quod non est movens per modum efficientis, respondetur ex dictis, quod est movens quoad specificationem, non quoad exercitium. Quod explicatur ex Divo Thoma 1. 2. q. 9. art. 1. dicente, «quod potentia seu vis animae potest dupliciter esse in potentia, uno modo quantum ad agere vel non agere, alio modo quantum ad agere hoc vel illud; sicut visus quandoque videt, quandoque non videt, et quandoque videt hoc, puta album, quandoque aliud, puta nigrum. Indiget ergo movente et determinante quantum ad ista duo». Et determinans seu movens ad agere vel non agere dicitur movere ex parte subiecti seu exercitii, movens autem ad agendum hoc vel illud, dicitur movere et determinare ex parte obiecti. Et ita subdit S. Thomas, «quod obiectum movet determinando actum ad modum principii formalis». Distinguitur ergo movere per modum agentis seu ex parte subiecti et exercitii, quod pertinet ad genus causae efficientis, a motione per modum obiecti motivi, quod reducitur ad genus causae formalis extrinscae, quae non consistit in alio, quam quod aliqua potentia, ut eliciat actum talis vel talis speciei, indigeat actuari seu ordinari ad obiectum extrinsecum, non solum in terminatione actus, sed etiam in elicientia et principio illius, quia etiam ut eliciat, potentia non est sufficienter determinata ad speciem actus, sed determinatur seu movetur et completur ab obiecto.

EX QUO SEQUITUR, quod licet aliquando in obiecto motivo, ut de facto moveat, intervenire debeat alicuius rei productio, quae ad genus causae efficientis pertinet, non tamen in hoc per se consistit formalis ratio obiecti moventis, sed per accidens aut concomitanter se habet. Quod maxime contingit in potentiis cognoscitivis, quae non possunt moveri ab obiectis, nisi imprimantur in eis et producantur effective species; sed tamen productio effective specierum non est causalitas obiectiva in ratione formali obiecti motivi. Nam producere effective species non pertinet ad rationem obiecti, ut patet in nostro intellectu et in angelico. Nam in nobis intellectus agens est, qui effective producit species, non obiectum, et in angelis Deus infundit species, quod est effective eos producere; obiecta vero non agunt effective in intellectum angeli secundum sententiam S. Thomae. Et in omnium infusa constat Deum in scientia producere seu infundere species effective, non ab obiectis ipsis species sine ratione obiecti specificantis et e contra, ac proinde formalis ratio obiecti motivi specificantis non consistit in efficientia specierum.

Sequitur secundo obiectum motivum tantum non esse formaliter idem quod signum instrumentale, neque obiectum terminativum tantum idem quod obiectum secundarium, licet saepe ista materialiter coincidant.

Primum constat, quia ratio obiecti motivi tantum, licet moveat ad aliud praeter se, tamen non directe respicit signatum, quod repraesentet et cuius vices gerat, sed directe respicit potentiam ut a se movendam. Unde habet se in linea obiecti coordinati potentiae, non in linea repraesentationis vices gerentis pro alio et coordinatae rei repraesentatae. Sunt ergo formalitates diversae, quia in recto diversos terminos respiciunt, ut signum dicit rationem medii ductivi ad aliud, ut obiectum motivum rationem principii moventis potentiam. Unde obiectum motivum non dicit, quod sit aliquid inferius et imperfectius eo, ad quod movet, ut cum per ens reale movetur quis ad cognoscendum ens rationis, et per Deum movetur ad cognoscendum creaturas, et per essentiam angeli ad cognoscendum eius accidentia. Signum autem ut signum semper est quid imperfectius re signata, utpote vices eius gerens et loco eius substituens in genere cognoscibili. Et inde est, quod genus signi est relatio praedicamentalis, ut supra diximus, ratio vero obiecti motivi non est relatio praedicamentalis, cum obiectum non respiciat potentiam, sed ab ea respiciatur, utpote secundum relationem mensurae et mensurati, quae non est mutua.

Secundum vero constat, cum per imaginem cognosco prototypum aut per vestigium bovem. Sunt enim obiecta terminativa tantum prototypus et bos, utpote per alterius obiecti species cognita, et tamen non sunt obiecta secundaria, sed principalia, utpote primo et per se intenta, imago autem et vestigium ut deducentia ad illa.

ULTIMA CONCLUSIO: Obiectum terminativum respectu potentiae cognoscitivae et appetitivae etiam habet rationem causae formalis extrinscae.

Est contra aliquos recentiores, qui existimant obiectum terminativum habere rationem puri termini, sicut terminus respectu relationis praedicamentalis.

SED CONCLUSIO POSITA SUMITUR EX D. THOMA 1. 2. q. 18. art. 2. ad 2., ubi dicit, «quod obiectum non est materia ex qua, sed circa quam, et habet quodammodo rationem formae, in quantum dat speciem». Ubi clare loquitur S. Doctor de obiecto terminativo: Nam materia circa quam non est principium actus movens potentiam ad eliciendum actum, sed terminans actum, quia circa illam versatur actus. Ergo obiectum terminativum extrinsce specificat; nam a termino sumit motus speciem suam, ut dicitur in 5. Phys.⁵ Sumitur etiam ex D. Thoma in 1. dist. 1. q. 2. art. 1. ad 2.⁶, ubi inquit, «quod obiectum operationis terminat et perficit ipsam et est finis eius». Omne autem perficiens habet se formaliter respectu perfectibilis, saltem extrinsce, et cum non sit perficiens efficiendo, sed terminando, dicimus, quod se habet formaliter extrinsce.

DEINDE PROBATUR, quia obiectum terminativum non se habet ut purus terminus sicut respectu relationis praedicamentalis; obiectum enim terminativum specificat potentiam activam, quae non est relatio praedicamentalis, sed transcendentali ordine respicit obiectum. Ergo obiectum non est purus terminus, alias solum terminaret relationem praedicamentalem, non transcendentalem. Quod vero non in alio genere causae terminet et specificet, nisi in genere causae formalis, ex eo deducitur, quia non se habet ut causa efficiens, cum non sit principium actionis, sed terminus; nec causa materialis, cum non sit in aliqua re afficiendo ipsam, dicitur subiectum recipiens aut causa disponens; nec finis, quia finis vel est finis effectus vel finis causa seu id, cuius gratia. Finis effectus ut effectus non specificat, quia ut effectus non perficit actum vel potentiam activam, sed perficitur seu fit ab ea, nec causat ipsam ut effectus, sed ab ea causatur. Finis autem ut causa non specificat actum terminative, sed movet efficientem metaphorice, et sic non respicit specificationem actionis seu essentiale praedicatum eius, sed existentiam, ad illam enim movet; ideoque ut finis inter circumstantias numeratur; ut obiectum vero specificare potest, ut constat 1. 2. q. 1. art. 4., ubi specificatio actus moralis sumitur a fine, ut est bonum et obiectum voluntatis. Et in q. 18. art. 6. et q. 19. art. 2. finis dicitur specificare in quantum obiectum actus interioris seu imperantis; est autem circumstantia actus imperati, qui est gratia finis. Si ergo ut finis specificet, induit rationem obiecti, alia est ratio obiecti specificantis, alia finis moventis. Et sic specificatio pertinet ad genus causae formalis extrinscae, motio finis ad finalizationem moventem ad producendum res in esse, movere autem ad esse et existentiam est extra specificationem.

Ex his distingues alias divisiones obiecti, ut in primarium et secundarium, formale et materiale. Id enim, quod per se vel primo aut formaliter specificat seu est forma et ratio specificandi, dicitur per se obiectum seu ratio obiecti; reliquum vero dicitur secundario seu per aliud et materialiter obiectum. Et ipsa ratio specificandi secundum se sumpta solet etiam dici ratio sub qua seu obiectum quo. Ut autem consideratur in aliqua re afficiendo ipsam, dicitur res sic effecta ratio quae, obiectum vero materiale obiectum quod. Exemplum facile est in pariete colorato et lucido respectu visus.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur contra primam conclusionem. Nam intellectus divinus et eius potentia vere et proprie habent obiecta; versantur enim circa aliquid primo et per se, intellectus circa divinam essentiam, omnipotentia vero circa creaturas. Et tamen non specificantur ab ipsis obiectis; nam divina potentia non specificatur a creaturis, alioquin ab illis haberet actualitatem et perfectionem sicut et speciem. Similiter neque essentia divina specificat intellectum divinum; nec enim ibi potest distingui specificativum et specificatum extrinsecum, sicut nec perficiens et perfectibile, actuans et actuabile. Ergo non consistit in hoc, quod est specificare extrinsce, ratio obiecti.

RESPONDETUR in divinis inveniri rationem obiecti seclusis imperfectionibus, id est dependentia ab aliquo ut ab extrinseco specificante et formaliter causante. Nec enim datur ibi aliqua species seu specificatum, quod sit causatum, et consequenter neque datur ratio obiecti, quod sit causa formalis extrinsca ut causa. Sed in his actibus, quae sunt intelligere et velle, datur ratio obiecti quantum ad id, quod perfectionis et actualitatis est, in hoc, quod datur terminus et specificativum cognitionis, eo quod cognitio et volitio aliquid debet attingere, sed tamen specificativum non distinguitur a specificato nec habet in illud rationem causae, sed sunt unum et idem propter summam eminentiam, ut ex D. Thoma habetur 1. p. q. 14. art. 2. et 4. Respectu vero potentiae executivae ad extra seu omnipotentiae datur ratio obiecti, in quantum creaturae sunt id, circa quod versatur potentia illa executiva Dei, ut purus effectus eius, non ut perfectivum potentiae, quae a se habet omnem perfectionem.

Secundo arguitur contra rationem obiecti motivi, quam explicavimus. Nam loquendo de obiecto motivo formaliter ut motivum est, vel ly motivum dicit rationem motionis effective vel formalis. Si primum, non est proprie et simpliciter obiectum, ut supra ostendimus, quia efficiens motio non dat specificationem, sed existentiam. Si secundum, non distinguitur ratio motivi a terminativo, sed ab eo, quia utrumque habet eundem modum causalitatis, scilicet formalis, et sic eodem modo specificabit obiectum motivum et terminativum. Quod enim motivum habeat rationem principii, non variat rationem causae formalis extrinscae, atque adeo rationem obiecti non habet motivum in quantum motivum, sed in quantum convenit cum terminativo in ratione specificandi extrinsce, non in quantum rationem habet principii moventis.

Confirmatur, quia si obiectum motivum in quantum motivum dicit propriam rationem obiecti, sequitur non dari aliquam rationem obiecti in communi, in quo conveniant terminativum et motivum. Nec enim motivo et terminativo potest dari alia ratio communis, nisi respicere potentiam tamquam aliquid extra illam. Hoc autem etiam convenit ipsi actui, qui est distinctum quid a potentia et respicit ipsam specificando, et tamen non est obiectum eius. Ergo ratio obiecti ut sic non consistit in hoc, quod est respicere potentiam ut aliquid extrinsecum specificans.

RESPONDETUR, quod in obiecto motivo ly motivum intelligitur de motione formali per modum principii respectu potentiae passivae, ut supra dictum est, ita quod specificatio actus, et non solum exercitium seu esse illius pendent a tali obiecto, non ex parte terminationis, sed ex parte elicientiae et principii.

Et quando instatur, quod in hoc convenit cum terminativo, respondetur convenire in genere causandi specificationem, sed non in modo neque in specie actus causata, sicut etiam diversi habitus et actus specificantur eodem modo specificationis in genere, sed non eodem modo specificationis, cum diversae speciei sint. Diversus autem modus specificandi et diversa specificatio sumitur, ut dictum est, ex eo, quod obiectum se habeat per modum principii vel termini, id est a quo dependeat specificatio actus vel in sui elicientia vel in sui terminatione, quia, ut saepe dicit S. Thomas, 1. 2. q. 1. et q. 18. et alibi, a principio et fine sumitur ratio actus. Et habere se per modum principii inducit diversum modum specificandi ab eo, quod est per modum termini, quia specificat potentiam activam vel passivam, quae semper sunt diversae potentiae et diversos actus habent.

Ad confirmationem respondetur, quod sicut potentia in communi abstrahit a potentia activa et passiva et convenit in ratione principii actus, ita obiectum in communi abstrahit a motivo et terminativo et dicit extrinsecum specificativum potentiae ex parte principii vel termini. Actus autem vel non est omnino extrinsecus potentiae, cum procedat ab illa, vel potius dicendum est, quod in actu respectu potentiae considerantur duo, scilicet et ratio producti seu effectus, et sic non respicit potentiam specificando, sed ab ipsa recipiendo esse et speciem et naturam. Vel consideratur ratio perficientis potentiam in agendo, quatenus ultimo consummat actionem, et sic non specificat, nisi in quantum tenet se ex parte termini, in quo consummatur actualitas potentiae, et hac ratione induit rationem obiecti terminantis, sicut alii effectus respectu suorum agentium, in quantum perficiunt et consummant illa in actu.

Tertio arguitur: Obiectum eo modo respiciens est passiva; nam obiectum ut motivum correspondet potentiae cognoscitivae in tantum est passiva, in quantum recipit species, in qua receptione obiectum non influit ut obiectum, sed ut efficiens et imprimens. Ergo ratio motivi non pertinet ad obiectum ut obiectum, sed ad rationem efficientis seu imprimentis species, siquidem in tantum se habet potentia passiva ut passiva, in quantum antecedenter ad actum patitur et recipit species. In illo autem priori, quo potentia recipit species et movetur, non obicitur obiectum, quia non attingitur tunc ut obiectum, quando imprimuntur species.

Confirmatur, quia obiectum ut motivum neque potest specificare actum neque potentiam, ergo nihil specificat.

Antecedens probatur: Non specificat actum, quia illud solum est specificabile ab obiecto, quod est mobile ab ipso. Actus autem non est mobilis ab obiecto, cum sit effectus eius causatus a potentia et ab obiecto. Ergo non est specificabilis ab obiecto motivo, quia motivum ut motivum solum specificat mobile ut mobile. Neque potentiam specificare potest, quia obiectum non specificat potentiam, nisi mediante actu, ut docet D. Thomas 1. p. q. 77. art. 3. Ergo si non specificat actum, neque potentiam.

RESPONDETUR, quod potentia est passiva et respectu agentis seu imprimentis species et respectu formae impressae. Forma autem impressa habet duo, scilicet informare entitative seu physice, et hoc materialiter se habet in specie et commune est cum ceteris accidentibus, et informare intentionaliter, id est ut repraesentative est idem cum obiecto, et sic obiectum informat intentionaliter in eo ordine, quo species, scilicet formaliter, licet obiectum extra, species intra potentiam. Ipsa vero impressio effective specierum non est ab obiecto ut obiective movente, sed a producente species, quae virtus productiva non semper convenit ipsi rei, quae est obiectum, sed alteri agenti, ut in nobis intellectus agens, in angelis Deus infundens species. Quare ratio motivi in obiecto non est ratio imprimendi vel efficiendi species, sed obiective actuandi et determinandi potentiam mediante specie ut intentionaliter, non ut entitative tantum informante. Et hac ratione salvatur respectu intellectus angeli obiectum motivum, non quia movet obiectum imprimendo species, sed quia determinat et actuat ipsam potentiam formaliter, non ut in se est entitative, sed intentionaliter, ut repraesentatum in specie, Deus autem effective illam infundit.

Ad confirmationem respondetur obiectum motivum specificare actum determinando seu actuando potentiam passivam, quae est mobilis ab ipso, et principiando seu causando actum quoad specificationem. Nam obiectum motivum, quod specificat actum, non respicit actum ut mobile a se, sed ut principiatum; potentiam vero, quam determinat, respicit ut mobile. Unde negamus, quod obiectum motivum specificet mobile, quod est quasi subiectum, sed specificat actum, cuius est principium, quasi principiatum a se. Actio enim, ut dicit D. Thomas⁷, specificatur a principio et fine; sed quia principiat actum movendo ac determinando potentiam, ut eliciat talem speciem actus, dicitur obiectum motivum.

Quarto arguitur contra rationem obiecti terminativi. Nam obiectum a nobis constituitur in ratione extrinseci specificativi; sed terminus ut terminus non specificat actum vel potentiam; ergo terminativum ut terminativum non est obiectum.

Minor probatur primo, quia alias terminus relationis praedicamentalis esset obiectum eius, quia specificat terminando. Secundo, quia specificativum actus et potentiae realis debet esse aliquid reale, cum species ab eo data realis sit et ab eo ut a perficiente et actuante dependeat. Constat autem obiectum terminativum non semper esse aliquid reale; invenitur enim ratio obiecti etiam in ente rationis, sicut de obiecto Logicae diximus q. 1. prooemiali.⁸ Tertio, quia omne specificativum est causa formalis saltem extrinsca. Omnis autem causa formalis est principium dans esse; forma enim est, quae dat esse rei. Ergo omne obiectum est principium, in quantum obiectum et non terminus, quia est causa formalis specificans; et sic erit obiectum motivum, quod per modum principii specificat.

Confirmatur, quia obiectum motivum et terminativum analogice participant rationem obiecti, ergo alterum simpliciter, alterum secundum quid, et non utrique convenit simpliciter ratio obiecti.

Antecedens probatur, tum quia utrumque tam obiecto reali quam rationis convenit; tum quia potentia activa et passiva analogice se habent in genere potentiae, ut dicitur 9. Metaph. lect. 1. apud D. Thomam.⁹ Ergo et obiectum motivum et terminativum illis correspondens analoga sunt. Unde motivum est, quod simpliciter actuat et informat, et sic analogice dicitur utrumque specificare seu habere rationem formae specificantis.

RESPONDETUR ad principale argumentum negando minorem.

Ad primam probationem respondetur, quod terminus relationis non specificat ut praecise terminus est, sed ut subest fundamento, sine quo species relationum non sumitur, ut diximus q. 17.¹⁰, et constat ex D. Thoma in 1. dist. 26. q. 2. art. 3.¹¹, obiectum autem per se in quantum obiectum specificat.

Ad secundam probationem respondetur, quod specificativum intrinscum dans speciem actui necessario debet esse aliquid reale, specificativum autem extrinsecum non, quia non informando et inhaerendo specificat, sed tendentiam alterius terminando vel ad elicientiam actus determinando extrinsce. Et ita sufficit, quod media specie reali, quae intrinsce informat realiter, ipsam potentiam determinet ad actum, etiamsi obiectum ipsum in se reale non sit vel realiter non existat.

Ad tertiam probationem respondetur, quod terminus secundum diversam considerationem habet rationem causae vel effectus, sicut causae ad invicem sunt causae. Et quatenus praecise terminat per modum executionis et effectus, non specificat, sed speciem recipit et existentiam. Quatenus vero consideratur iste terminus ut perficiens et consummans in facto esse actum potentiae, dat speciem terminando et perficiendo, et sic consideratur ut principium et causa extrinsca dans esse consummative et finaliter, non motive et initialiter; est enim ratio perfectionis in actu ut consummatae, non ut initiatae. Et ita dicit S. Thomas 1. 2. q. 33. art. 4. ad 2., «quod operatio causat delectationem ut causa efficiens, delectatio autem perficit operationem ut finis». Unde non coincidit cum obiecto motivo; praecedit etiam in intentione, licet in executione ut effectus sequatur seu recipiat, non det specificationem.

Ad confirmationem negatur antecedens. Ad primam probationem respondetur, quod obiectum esse reale vel rationis solum facit differentiam in ratione entis, non in ratione obiecti et cognoscibilis. Et stat bene, quod aliquid sit simpliciter obiectum, et simpliciter non sit ens. Aliae enim sunt differentiae rerum in esse rei et entis, aliae in ratione obiecti et cognoscibilis, ut bene advertit Caietanus 1. p. q. 1. art. 3. Et sic univoce conveniunt plura in ratione scibilis et non in ratione entis, vel e converso. Et similiter possunt convenire specifice in ratione scibilis et non in ratione entis, vel e converso, ut plenius dicitur quaest. ult. in libros Posteriorum.¹² Nunc sufficit exemplum ponere in Logica, quae univoce est scientia cum aliis, quae agunt de ente reali, cum ipsa agat de ente rationis; et univoce convenit Deus et creatura in ratione scibilis metaphysici, non in ratione entis; et quantitas et substantia univoce sunt scibilia a Mathematica et Physica, sicut ipsae scientiae univoce sunt scientiae, non in ratione entis. Ratio enim scibilis solum dicit connexionem necessariam veritatis, quae univoce in ratione veri convenit cum quacumque alia necessaria connexione, etiamsi in ratione entis non conveniant. Et cum dicitur, quod obiectum perficit potentiam, respondetur, quod etiam ens rationis perficit, non ratione sui formaliter, sed ratione sui fundamenti et entis realis, ad cuius instar concipitur.

Et si dicas: Nam ista ratio cognoscibilis transcendens est ad istam vel illam rationem cognoscibilis, ergo non univoca: Respondetur, quod cognoscibile in communi, sicut verum et bonum et passiones entis, est analogum ad hoc vel illud cognoscibile, per modum cuiusdam quidditatis praedicabilis praedicabilitate secundi praedicabilis vel primi seu transcendentaliter. Ceterum hoc vel illud cognoscibile determinatum dicimus, quod univocum esse potest respectu subiectorum seu entium, quibus convenit denominative per modum quarti vel quinti praedicabilis, licet illa entia univoca non sint entitative, eo quod non consequitur ad ens, ut in se absolute sumitur, sed comparative et ad potentiam cognoscentem, et potest esse idem modus comparandi in rebus non univoce convenientibus secundum se et entitative.

Ad secundam probationem dicitur, quod D. Thomas aperte loquitur de potentia in ratione principii ad agendum; sic enim non conveniunt univoce potentia passiva et activa, quia passiva non principiat actum, nisi dependenter ab activa, cum de se non sit in actu. Ceterum in ratione specificabilis ab extrinseco principio univoce se habent passiva et activa potentia, cum utraque significationem sic dependentem habeat. Quod vero additur obiectum motivum simpliciter actuare, non terminativum, respondetur, quod in specificando extrinsce utrumque simpliciter actuat, quatenus ab utroque dependet in sui actione et perfectione potentia vel actus, licet illud, a quo potentia passiva movetur, ut actus eliciatur, magis in modo movendi accedat ad actuationem formae intrinscae, simpliciter tamen ab utroque dependet specificatio.