Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Istae proprietates in eo difficultatem habent, quia in relativis datur dependentia relationis a termino, et similiter unum per aliud definitur. Ergo potius datur prioritas quam simultas, siquidem ubi est dependentia, ibi datur prioritas naturae.

Ut solvatur ista difficultas SUPPONENDUM EST id, quod advertit Mag. Soto in cap. Ad aliquid circa textum 5. et in cap. de Modis simul, duo requiri ad hoc, quod aliquid sit simul. Primum est, quod unum non sit causa alterius. Secundum, quod mutuo se inferant. Nam si unum sit causa alterius, hoc ipso non sunt simul, sed unum est prius altero. Et hoc ipso, quod sunt simul, unum non stat sine alio et sic mutuo se inferunt. Similiter etiam esse simul cognitione, iuxta Philosophum in cap. de Ad aliquid¹ et D. Thomam opusc. 48. tract. de Relatione cap. 5.² in hoc consistit, quod qui cognoscit unum, necessario debet cognoscere et aliud, quia esse unius relativi totum est ad aliud. Ubi non requiritur, quod unum definiatur per aliud tamquam per causam, sed ad alterum ut ad terminum, et sic terminus non specificat causative, sed pure terminative, ut supra³ diximus.

DICO ERGO PRIMO: Quod prima proprietas intelligitur de relativis formaliter, in quantum relativa sunt et ut sunt in exercitio respiciendi, ut advertit Caietanus super hoc cap. de Relatione et significat D. Thomas 1. p. q. 13. art. 7. ad 6., ubi inquit, «quod ad cognoscendum, utrum relativa sint simul natura vel non, non oportet considerare ordinem rerum, de quibus dicuntur, sed significationes ipsorum relativorum. Si enim unum claudat in suo intellectu aliud et e converso, tunc sunt simul natura, sicut duplum et dimidium, pater et filius». Itaque in ipsis rebus fundantibus relationem non est necesse, quod detur simultas; imo saepe fundatur relatio in causa et effectu, et sic pater est prior filio in causando, in respiciendo autem est simul.

ET RATIO EST, quia in ipsa ratione respiciendi et formalitate relativi non habent causalitatem, quia una relatio non causat aliam, sed quaelibet a suo fundamento causatur, et habent connexionem, quia unum non potest esse sine altero; ergo sunt simul natura.

SED DICES: Unum relativum specificat aliud, cum sit terminus eius. Sed specificans est prius specificato, cum sit causa illius; ergo non est simul. Secundo, in relativis tertii generis solum est relativum rationis, cum non sint relativa mutua; relatio autem rationis non est simul cum suo correlativo, cum dependeat a cognitione, non autem a solo fundamento et termino. Ergo ista proprietas non est quarto modo respectu omnis relationis praedicamentalis. Denique etiam relativa rationis sunt simul, ut genus et species; ergo convenit aliis quam relativis praedicamentalibus ista proprietas.

Ad primum respondetur, quod terminus ut formaliter oppositus et correlativus non specificat primo et per se relationem, sed potius specificatur ad illum quam ex illo, ut supra⁴ diximus. Concurrunt enim fundamentum ut specificans per modum principii et causae, cum ordine tamen ad terminum, in quo completur et terminatur specificatio.

Ad secundum respondetur, quod in relationibus non mutuis non invenitur ista proprietas, nisi fundamentaliter proxime, quia non invenitur ibi formaliter terminus, ut supra diximus, in quantum oppositus et correlativus, sed quia alterum extremum accipit denominationem extrinsecam a relatione alterius ad se, et dicitur fundamentaliter proxime terminare, non formaliter; et sic terminus est simul natura cum relatione, quae est ad illum. Quare scibile non est simul cum scientia, neque ratione transcendentalis relationis, quia ut sic est obiectum specificans et causa, neque ratione relationis rationis, quae est posterior, sed ratione fundamenti proximi terminantis, ratione cuius accipitur ut terminans relationem praedicamentalem eo modo, quo terminare potest. Et sic verissima est regula D. Thomae supra posita, quod, ut relativa sint simul natura, debet attendi ad significationes eorum. Si ergo consideretur scibile ut obiectum scientiae, sic non claudit in suo intellectu relationem scientiae, nec est simul natura cum illa, quia sic significatur secundum transcendentalem respectum scientiae. Si autem consideretur non ut obiectum, sed ut terminans relationem praedicamentalem scientiae, saltem fundamentaliter proxime, sic significatur ut correlativum saltem extrinsece et consequenter ut simul natura.

Ad ultimum dicitur relativa rationis non esse simul natura, quia non habent esse, sed solum cognosci, et ideo non magis sunt simul natura quam ipsae cognitiones, unde resultant.

DICO SECUNDO: Altera proprietas, scilicet quod relativa sunt simul cognitione, intelligitur de relativis formaliter secundum exercitium respiciendi, non secundum res, quae materialiter sunt relativae, nec secundum quod relatio consideratur ut informans, sed ut respiciens.

RATIO huius conclusionis est, quia materiale et fundamentale in relatione potest cognosci ut prius suo termino, cum possit esse causa illius aut specificativum vel obiectum eius. Et sic licet definiri non possit sine illo, tamen non simul cognitione est, quia potius est causa cognoscendi et explicandi illud, cum sit definiens. Sola autem relativa, in quantum correlative se habent et oppositionem exercent, habent simultatem, quia connexionem habent respectus et puri termini et non causalitatem. Quodsi ipsa relatio consideretur in vi formae et in actu signato, id est ut exercet munus informandi in subiecto, non secundum munus respiciendi ad terminum, sic non est necesse, quod sit simul cognitione cum suo correlativo, quia sic induit modum inhaerentis, qui est communis relativo et absoluto; unde prout sic non est necesse cognosci simul cum termino seu correlativo, sed tunc cum cognoscitur secundum id, quod relativi proprium est, scilicet ut exercet munus respiciendi. Et sic in divinis quando concipimus relationem paternitatis ut subsistentem et constituentem personam, non est necesse, quod concipiamus ad filium terminari, sed ut principium filii subsistere.

Ex quo sequitur primo, relativa esse simul cognitione et quoad quidditatem et quoad existentiam. Quoad quidditatem, quia propria et quidditativa ratio relativi est ad aliud et consequenter ex essentialibus principiis petit connexionem cum alio, et non causalitatem, sed terminationem, quod est simul se habere. Quoad existentiam, quia non potest in re dari relativum sine termino et correlativo; petit enim realis relatio terminum realiter existentem, ut saepe dictum est.

Sequitur secundo, quod licet aliquando in definitione relativorum ponatur fundamentum, ut cum dicitur: «Pater est, qui genuit simile in natura», tamen simultas cognitionis non ratione fundamentorum illis provenit, in quibus potius aliquando est prioritas et dependentia, sed ratione oppositionis correlativae, licet haec non semper expresse ponatur, nec in omnibus intrinsece et formaliter, sicut in non mutuis.

COORDINATIO PRAEDICAMENTI RELATIONIS.

Genus supremum est relatio realis secundum esse. Dividitur in tria genera immediata: Primum, quod fundatur in quantitate seu proportione, secundum in actione et passione, tertium in mensura.

Primum genus dividitur in relationes aequalitatis et inaequalitatis, similitudinis et dissimilitudinis, convenientiae et diversitatis, proportionis, ut duplum, subduplum etc., quae omnes sunt species atomicae.

Secundum genus dividitur in relationes causae et effectus, actionis et motus seu mutationis, propinquitatis et recessus, secundum quod ista ex motu pendent. Et unaquaeque potest dividi in varias species secundum varias rationes causae et effectus, sicut alia est relatio causae efficientis vel materialis vel formalis etc. Et alia est relatio fundata in motu generationis vel alterationis vel actione creationis etc.

Tertium genus dividitur in relationem ad mensuram, quae est obiectum, vel quae est exemplar seu prototypus. Relatio ad obiectum in relationem potentiae vel habitus aut actus. Et unaquaeque in varias species, secundum quod est potentia activa vel passiva, cognoscitiva vel appetitiva, et illa in varias species cognoscitivi, ut ad visibile, audibile, intelligibile etc. Et similiter exemplaria diversas relationes speciei fundare possunt, prout diverso modo exemplare et ideare dicuntur.