Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

SUPPONENDA EST definitio signi, quae lib. 1. Summul. cap. 4. tradita est, scilicet quod signum est «id, quod repraesentat aliud a se potentiae cognoscenti». Quam definitionem ita communiter tradidimus, ut complecteremur omnia signorum genera, formale et instrumentale. Nam vulgaris definitio, quae circumferri solet apud theologos in initio 4. Sentent.¹ ex Augustino²: «Signum est, quod praeter species, quas ingerit sensui, aliquid facit in cognitionem venire», instrumentali signo solum convenit.

In nostra ergo definitione ad rationem signi in communi duo concurrunt: Primum est ratio manifestativi seu repraesentativi. Secundum ordo ad alterum, scilicet ad rem, quae repraesentatur, quae debet esse diversa a signo, nihil enim est signum sui nec significat se, et ad potentiam, cui manifestat et repraesentat rem a se distinctam.

Et quidem manifestativum ut sic constat non dicere relationem, tum quia potest salvari in ordine ad se et sine respectu ad alterum, ut quando lux manifestat seipsam, quando obiectum repraesentat se, ut videatur, etc.; tum quia potest aliquid manifestare alterum sine dependentia ab ipso, sed potius per dependentiam alterius a se, sicut principia manifestant conclusiones, lux colores, Deus visus creaturas, ut peritiores theologi docent 1. p. q. 12. et 14. In quibus illustratio et manifestatio alterius sine dependentia et subordinatione ad rem manifestatam fit.

At vero manifestativum signi invenitur et cum ordine ad alterum, quia nihil seipsum significat, licet se repraesentare possit, et cum dependentia, quia signum semper est minus significatum et ab ipso ut a mensura dependens.

QUAERIMUS ERGO, an formalis ista ratio signi consistat in relatione secundum esse primo et per se, an in relatione secundum dici seu in aliquo absoluto, quod fundet talem relationem.

Quid sit autem relatio secundum dici et secundum esse, relatio transcendentalis et praedicamentalis, dictum est in q. 17. de Relatione.³ Et loquimur hic de relatione secundum esse, non de relatione praedicamentali, quia loquimur de signo in communi, prout includit tam signum naturale quam ad placitum, in quo involvitur etiam signum, quod est aliquid rationis, scilicet signum ad placitum. Et ideo praedicamentale ens esse non potest nec relatio praedicamentalis, licet possit esse relatio secundum esse iuxta doctrinam D. Thomae 1. p. q. 28. art. 1. explicatam eadem q. 17., quod solum in his, quae sunt ad aliquid, invenitur aliqua relatio realis et aliqua rationis, quae relatio manifestum est, quod non sit praedicamentalis, sed vocatur relatio secundum esse, quia pure relatio est et non aliquid absolutum importat.

Igitur ALIQUI AUCTORES existimant rationem signi in communi non consistere in respectu secundum esse ad rem significatam et ad potentiam, sed in respectu secundum dici seu in aliquo absoluto fundante illam relationem. Et assignant pro ratione signi hoc, quod est esse ductivum cognitionis ad aliud. Hoc enim esse fundamentum signi videtur deduci ex D. Thoma in 4. dist. 4. q. 1. art. 1.⁴ dicente, quod ratio signi in charactere fundatur in aliquo, quia signum praeter species, quas ingerit sensibus, aliquid aliud facit in cognitionem venire. Non ergo signum formaliter in relatione consistit, sed in fundamento relationis. Et hoc ductivum ad alterum cognoscendum nihil aliud est, quam ipsa ratio repraesentativi seu manifestativi, non quidem in tota sua latitudine, ut etiam comprehendit repraesentare se, sed prout restringitur ad manifestativum alterius, quod quidem respicit potentiam sicut obiectum, et in eodem ordine et linea, qua obiectum; obiectum autem non consistit in relatione praedicamentali ad potentiam nec in dependentia ab illa.

SIT ERGO UNICA CONCLUSIO: Ratio signi formaliter loquendo non consistit in relatione secundum dici, sed secundum esse.

Dixi „formaliter loquendo”, quia materialiter et praesuppositive dicit rationem manifestativi seu repraesentativi alterius, quod sine dubio non importat solam relationem secundum esse, ut statim ostendemus. Formaliter autem ratio signi non dicit solam rationem repraesentativi alterius, cum constet multa repraesentare aliud seu manifestare, et non per modum signi, sicut Deus repraesentat creaturas, et omnis causa effectus, et principia manifestant conclusiones, et lux colores; nec tamen habent rationem signi. Igitur repraesentare aliud requiritur quidem ad signum, sed non in hoc solo consistit; addit autem supra repraesentare, et formaliter dicit repraesentare aliud deficienter vel dependenter ab ipsa re significata, et quasi vice illius substituendo. Et ita respicit significatum non ut pure manifestatum et illuminatum a se, sed ut principale cognoscibile et mensuram sui, cuius loco subrogatur et cuius vices gerit in deducendo ad potentiam.

Addimus in conclusione consistere in relatione secundum esse, abstrahendo nunc an sit relatio realis vel rationis; de hoc enim art. seq. agemus. Et ita utimur vocabulo communi utrique relationi, et non solum agimus de relatione reali vel rationis determinate.

Sic explicata conclusio deducitur primo EX DOCTRINA D. THOMAE. Nam D. Thomas expresse ponit, quod signum est in genere relationis fundatae in aliquo alio. Sed relatio fundata esse et de praedicamento ad aliquid, si realis sit. Ergo signum consistit in relatione secundum esse.

Consequentia est legitima. Et minor sumitur ex doctrina D. Thomae in 4. ad Annibaldum dist. 4. quaest. unica, art. 1.⁵ dicente, «quod natura relationis est, ut semper fundetur in aliquo alio genere entis». Ergo relatio fundata in aliquo alio condistinguitur a relatione transcendentali et secundum dici, quia istae relationes non distinguuntur ab aliis generibus entis, ut quaest. de Relatione ostensum est. Nec enim sunt puri respectus, sed entitates absolutae circa aliud ordinatae vel dependentes, ut latius probavimus in q. 17. de Relatione.⁶ Ergo relatio fundata in aliquo alio genere entis semper est relatio secundum esse, et si sit realis, erit praedicamentalis.

Maior vero probatur aperte ex ipso D. Thoma, tum in loco nuper cit., tum in 4. dist. 4. q. 1. art. 1.⁷ et 3. p. q. 63. art. 2. ad 3., ubi cum posuisset argumentum, quod signum est in genere relationis, ergo character est in genere relationis, cum sit signum, respondet, quod signum importat relationem fundatam in aliquo, et cum non possit relatio signi characteris fundari immediate in essentia animae, debet fundari in aliqua qualitate superaddita, et in hac qualitate consistit character antecedenter ad relationem signi. Sentit ergo D. Thomas, quod relatio signi est relatio fundata in aliquo alio. Et si solum esset relatio secundum dici seu transcendentalis, non negaret D. Thomas characterem in tali relatione consistere, quia qualitas bene potest esse relatio secundum dici, ut scientia se habet ad obiectum et omnis actus seu habitus ad id, a quo specificatur. Cum ergo ponit characterem in qualitate et reicit a relatione, utique a relatione praedicamentali et secundum esse reicit, id est a praedicamento relationis; nam a relatione secundum dici non sufficienter reiciebat ponens illum in praedicamento qualitatis, cum in hoc etiam inveniatur relatio secundum dici. Sed in illa relatione ponit D. Thomas rationem signi, a qua reicit characterem. Ergo manifestum est, quod in relatione secundum esse seu praedicamentali constituit rationem signi.

Et sumitur FUNDAMENTUM huius conclusionis ex ipsa natura et quidditate signi, quia ratio signi non consistit tantum in hoc, quod est repraesentare seu manifestare aliud a se, sed in tali modo manifestandi, quod est repraesentare aliud tamquam inferiori modo ad illud, ut minus principatum ad magis principale, ut mensuratum ad suam mensuram, ut substitutum et vices gerens ad id, pro quo substituitur et cuius gerit vices. Sed relatio mensurati ad mensuram et substituentis ad suum principale est relatio praedicamentalis. Ergo relatio signi ad signatum praedicamentalis est.

Minor constat, cum relatio mensurati ad mensuram sit relatio tertii generis in praedicamento relationis, ut supra q. 17.⁸ probatum est. Maior autem est manifesta, quia relatio signi in quantum signum directe respicit signatum tamquam principale cognoscendum, ad quod ducit potentiam. Ad hoc enim deservit signum, ut sit medium et substituens loco signati, quod intendit manifestare potentiae, eo quod res per seipsam non innotescit, sed per tale medium. Unde si res seipsa manifestatur, cessat ratio et officium signi. Est ergo signum respiciens signatum ut subrogatum vice ipsius et aliquid deserviens et ministrans ipsi et mensuratum per ipsum; tanto enim melius signum significat, quanto propinquius se habet ad signatum in se. Neque hoc sufficienter explicatur relatione transcendentali, quatenus signum connexionem aliquam dicit cum signato et ratione ipsius manifestat illud; hoc enim requiritur, sed non sufficit. Sicut enim filius, licet sit effectus patris, et sub ratione effectus transcendentaliter ipsum respicit, tamen in ratione filii, ut dicit simile alteri in ratione processionis, non dicit relationem transcendentalem, sed praedicamentalem et secundum esse; ita signum, licet in ratione manifestativi et repraesentativi respiciat signatum transcendentaliter, tamen ut dicit rationem mensurati et substituti respectu signati, et quasi ministrans ipsi ut principali, respicit ipsum relatione secundum esse.

Et hinc discernitur differentia inter rationem manifestativi et significativi, quod manifestativum principaliter respicit potentiam ut terminum, ad quem tendit vel quem movet, et similiter repraesentare aliquid potentiae solum perficitur per hoc, quod reddat aliquid praesens potentiae cognoscibiliter, quod secundum D. Thomam, q. 7. de Veritate art. 5. ad 2.⁹, non est aliud quam similitudinem alterius continere. Ista autem continentia similitudinis sine aliqua relatione dari potest, quae sit relatio secundum esse: Tum quia talis continentia potest esse perfectio simpliciter et sine ulla dependentia a re repraesentata, sicut Deus repraesentat creaturas in ideis. Tum quia conservatur ista continentia et exercetur etiam non existente termino, et consequenter etiam sine relatione praedicamentali, ut constat in repraesentatione rei futurae vel praeteritae. Tum denique quia repraesentatio ista pertinet ad rationem movendi potentiam, cui redditur praesens obiectum per repraesentationem. Unde ipsi obiecto per se et directe convenit repraesentari; obiectum autem non consistit in relatione secundum esse ad potentiam, imo per se loquendo non respicit potentiam aut ab ea dependet, sed potentia ab ipso; ab eo enim specificationem sumit. Non ergo repraesentare et manifestare in relatione secundum esse consistunt.

At vero significare seu significativum esse directe sumitur per ordinem ad signatum, pro quo substituit et cuius vices gerit tamquam medium, quo signatum ducitur ad potentiam. In hoc enim ministrat et deservit signum ipsi signato, quod defert illud et praesentat potentiae tamquam suum principale praesentabile; sicut etiam in ministro et substituto alterius duo consideramus, scilicet subiectionem ad alterum, cuius gerit vices, ut ad principale, et effectum, pro quo ministrat et vices eius gerit. Sic ergo signum, licet in repraesentando respiciat potentiam, ut ei manifestet signatum, quia ad hunc effectum destinatur et assumitur, et in hac praecisa consideratione ad potentiam non petat consistere in relatione secundum esse, tamen in subordinatione ad signatum, quatenus respicit ipsum ut principale et ut mensuram sui, necessario debet in relatione ad ipsum consistere, sicut servus dicit relationem ad dominum et minister seu instrumentum ad suum principale.

DICES: Signum non respicit significabile ut purum terminum, sed ut obiectum suae significationis, ergo non consistit in puro respectu, sed in ordine transcendentali, sicut potentia et scientia respiciunt obiectum, et tamen obiectum mensurat scientiam et potentiam.

Sed contra est, quia signum non respicit signatum ut obiectum seu materiam, circa quam versetur praecise, sicut potentia et scientia sua obiecta respiciunt, sed tamquam substitutum et vices signati gerens et loco eius subrogatum in repraesentando potentiae. Et quia directe signum importat hanc substitutionem et subrogationem ad alterum, ideo formaliter est quid relativum ad id, pro quo substituit. Potentia autem et scientia non important hanc relationem ad obiectum, sed important rationem principii et virtutis circa aliquid operantis, quod non est relationis formaliter loquendo; operari enim relationi non convenit, esse autem substitutum et substitutum relationis est. Et ita scientia et potentia, actus et habitus respiciunt obiectum ut mensuram sui fundamentaliter, non relative formaliter sicut signum, quod formaliter est quid subordinatum et inferius signato seu vices eius gerens. Et pro hoc servit doctrina S. Thomae 1. p. q. 13. art. 7. ad 1., ubi inquit, «quod relativa quaedam sunt imposita ad significandum ipsam habitudinem relativam, ut dominus et servus, pater et filius et huiusmodi, et haec dicuntur relativa secundum esse. Quaedam vero sunt imposita ad significandum res, quas consequuntur quaedam habitudines, sicut movens et motum, caput et capitatum, quae dicuntur relativa secundum dici». Quare scientia et potentia significant rem ipsam et principium, ad quod sequitur habitudo ad talia obiecta, signum autem directe significat respectum ad signatum, cui subordinatur ut vicarium suo principali.

Et hinc disces fundamentum ad discernendum inter potentiam seu lumen, quod est virtus potentiae, et speciem, quod utraque quidem versantur circa obiectum, sed species ut vices gerens obiecti et ipsum continens quasi eius substitutum, virtus autem potentiae ut tendens ad obiectum apprehendendum. Unde inter potentiam et obiectum sufficit proportio acquirentis aliquid et tendentis ad terminum, qui acquiritur, quae est proportio principii motus ad terminum. At vero species debet habere proportionem ad obiectum tamquam substituentis et vices eius gerentis. Et ita si perfecte et adaequate vices eius gerat, requiritur omnimoda proportio in esse repraesentabili, ratione cuius nec corporea repraesentatio potest esse species spiritualis obiecti nec creata repraesentatio species obiecto increato. Si autem ponitur increata repraesentatio, etiam et entitas speciei increata erit.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Praecipuum fundamentum sententiae oppositae est, quia signum rem non existentem formaliter significat, ut vestigium bovis bovem non existentem, imago imperatoris mortuum imperatorem. Ergo formaliter non est signum; ab actu enim ad potentiam bene valet: «Significat, ergo est signum», et tamen formaliter non est relatio, quia ad terminum non existentem non datur relatio praedicamentalis. Ergo signum formaliter in relatione non consistit.

Confirmatur, quia formalis ratio signi salvatur per hoc, quod sit vere et formaliter ductivum potentiae ad suum signatum. Sed ducere potentiam ad signatum non fit media relatione, sed media proportione et connexione, quae est inter signum et signatum, quae est fundamentum relationis. Ergo signum formaliter non consistit in relatione, sed in fundamento relationis. Maior constat ex definitione signi «quod repraesentat aliquid potentiae cognoscenti», ergo est ductivum potentiae ad signatum. Minor probatur, quia ut signum mihi repraesentet, non est necesse, quod cognoscam relationem eius, sicut rusticus ex vestigio cognoscit animal non cogitando de relatione, et bruta utuntur signis, ut infra dicetur, nec relationem cognoscunt, sed solum signatum, prout cognoscitur in signo. Ergo si relatio non cognoscitur, relatio non ducit, et sic non pertinet ad formalem rationem signi.

RESPONDETUR imprimis illud argumentum carere vi in opinione eorum, qui existimant relationem signi semper esse rationis, etiam in signis naturalibus, quia existimant fundari in eorum apprehensibilitate. Sed dato, quod relatio signi naturalis realis sit, respondetur, quod mortuo imperatore non manet signum formaliter, sed virtualiter et fundamentaliter. Signum autem ratione sui fundamenti movet potentiam, non ratione suae relationis, sicut pater non ratione relationis generat, sed ratione potentiae generativae, et tamen formaliter consistit in relatione.

Et ad probationem: «Formaliter, id est actu significat, ergo formaliter est signum», negatur liquide consequentia, quia sufficit virtualiter esse signum, ut actu significet. Et instatur manifeste in hac: B actu causat et producit effectum, ergo actu in re est causa; nam ipsa causa non existens in se, per virtutem a se relictam causat et formaliter causat, quia effectus tunc formaliter producitur. Sic existente signo et significatione virtuali formaliter ducit potentiam ad signatum, et tamen formaliter non est signum, sed virtualiter et fundamentaliter. Cum enim maneat ratio movendi potentia, quod fit per signum, in quantum repraesentativum est, etiamsi non maneat relatio substitutionis ad signatum, potest exercere functiones substituentis sine relatione, sicut servus vel minister potest exercere operationes sui ministerii etiam mortuo domino, ad quem dicit relationem, et in qua formaliter consistit ratio servi et ministri.

Ad confirmationem respondetur, quod in ratione ductivi est duo considerare, scilicet vim seu rationem exercendi ipsam repraesentationem ducendi, et relationem subiectionis seu substitutionis ad id, pro quo eam exercet, sicut in domino consideratur potestas gubernandi seu coercendi subditos et relatio ad illos, et in servo potestas obediendi et relatio subiectionis. Quantum ad vim ducendi repraesentative, fatemur non esse relationem secundum esse, sed fundamentum relationis, scilicet illa proportio et connexio cum signato; sed quantum ad formalitatem signi, quae non est quaelibet proportio et repraesentatio, sed subserviens et substituta signato, consistit formaliter in relatione substituti repraesentativi, sicut esse servum vice dominum formaliter relationes sunt, et tamen ius coercendi et obediendi relationes secundum esse non sunt.

Secundo arguitur: Signum formaliter consistit in hoc, quod est posse ducere potentiam ad signatum; per hoc enim habet significationem, quae est forma signi, et per hoc convenit illi definitio signi, scilicet repraesentativum alterius a se potentiae cognoscenti. Sed hoc, quod est posse ducere ad signatum etiam tamquam medium et instrumentum, habet per relationem transcendentalem; ergo in illa consistit signum formaliter.

Minor probatur: Nam per id habet signum ducere potentiam ad signatum ut medium, per quod habet manifestare potentiae signatum. Hoc autem habet non ratione relationis praedicamentalis, sed transcendentalis, quia cognita relatione transcendentali causae vel effectus vel imaginis vel quacumque connexione duorum, attingitur statim terminus. Ergo non requiritur aliqua relatio praedicamentalis, ut signum ducat ad signatum vel possit ducere, cum transcendentalis id sufficienter exerceat. Nec valet dicere, quod illa transcendentalis relatio est fundamentum relationis signi, quia quod solum est tale fundamentaliter, non potest dare effectum formalem, sicut potentia generativa non potest formaliter constituere patrem nec qualitas simile, licet sint fundamenta istarum relationum. Ergo si relatio transcendentalis solum fundat relationem signi, formaliter non praebet effectum formalem signi aut eius exercitium.

Et confirmatur, quia inconveniens est in signis ad placitum, quod non maneant signa formaliter, quando actu non respiciunt suum signatum, ut in libro clauso, in quo non cognoscitur signum illud seu litterae ibi scriptae, et sic actu non habent relationem, quae cum sit rationis, ab actuali cognitione dependet. Ergo non potest consistere signum formaliter in relatione secundum esse. Antecedens autem probatur, quia signum in libro clauso retinet suam impositionem, ergo et suam significationem, quae potest reduci ad actum aperiendo librum. Ergo est formaliter et actu signum, quia actu retinet significationem.¹⁰

RESPONDETUR illo argumento nihil magis probari quam praecedenti, et ideo dicimus, quod formalis ratio signi consistit in hoc, quod est posse ducere aliquem in cognitionem signati, non potentia quomodocumque, sed subiecta et substituente pro signato et illi inferiori in ratione signi. Et ideo consideratur in signo et vis movens potentiam et ordo substituentis ad id, pro quo movet. Et primum est relatio transcendentalis, secundum praedicamentalis. Et in secunda consistit signum, non in prima, quia prima, scilicet manifestare alterum, etiam illis convenit, quae signa non sunt, sicut diximus de luce manifestante colores, obiecto se repraesentante, Deo repraesentante creaturas. Quod ergo viso effectu cognoscatur causa vel visa imagine archetypus, non constituit formaliter rationem signi, nisi addamus peculiarem relationem repraesentativi substituentis etc., quod relationem secundum esse dicit.

Et ad impugnationem respondetur, quod fundamentum signi non constituit formaliter rationem signi, quantum ad id, quod formaliter est subiectionis et substitutionis, sed quantum ad id, quod est virtutis movendi, sicut potentia generativa constituit virtutem generandi in patre, non formalem relationem patris, quae consistit in ratione principii assimilantis et auctoritatem habentis in ordine ad filium.

Ad confirmationem respondetur varie aliquos sentire in hac parte de signis ad placitum, eo quod in illis relatio signi (si datur) secundum omnium consensum realis non est, sed rationis.

Et sunt, qui putant relationem rationis non solum denominare, sed etiam existere existentia sui fundamenti, saltem imperfecte et inchoate et sic denominare etiam, antequam actu apprehendatur. Sed restant huic responsioni duo difficilia explicanda. Primum, quod etiam talis existentia non denominabit perfecte et simpliciter tale sed solum inchoate et imperfecte; et sic signum in libro clauso vel in voce prolatum, sed non actu apprehensum, non erit signum perfecte, sed inchoate et imperfecte, acquiret vero perfectam rationem signi, quando actu apprehenditur. Restat ergo eadem difficultas, quae in hanc cogit solutionem, scilicet quomodo signum in libro clauso vel in voce prolatum, sed non apprehensum relative, possit perfecte significare et ducere in signatum. Nec enim minus perfecte repraesentat ly homo suum significatum, si apprehendatur relatio eius, quam si non apprehendatur, retinet enim eodem modo impositionem et perfectam significationem. Ergo erit perfecte et consummate signum et non solum inchoate ante relationem, quia aeque perfecte significat et est signum ante illam.¹¹ — Secunda difficultas est, quia illa imperfecta existentia et inchoata vel est solum fundamentalis et virtualis respectu signi vel etiam actualis. Si fundamentalis tantum, hoc est dicere, quod solum existit ipsum signum. Si actualis, difficile valde est, quod existentia realis, qualis est fundamenti, ante actualem apprehensionem reddat actualiter existens id, quod est ens rationis et solum habens esse obiectivum. Sic enim non erit pure ens rationis, cum sit capax etiam realis existentiae, licet imperfectae et inchoatae.

Alii existimant formaliter esse signum etiam ante formalem existentiam relationis signi. Alii solum morali modo censeri signum, quia morali modo dicitur manere impositio. Sed an hoc sit actu esse signum vel non, est difficultas. Nam actu moraliter est particula diminuens, perinde ac si dicatur actu fundamentaliter vel actu virtualiter; moralitas enim illa impositionis durantis est fundamentum relationis.

Quare simpliciter dicendum est, quod impositio seu destinatio alicuius, ut sit signum talis vel talis rei, solum est fundamentum relationis signi, quia dat illi connexionem cum tali re et subrogationem pro illa ad significandum non naturaliter, sed secundum placitum imponentis, sicut abstractio naturae est fundamentum universalitatis. Unde sicut signum naturale ratione sui fundamenti exercet significationem, etiamsi non habeat relationem actu ad signatum, quia tale signatum non existit, ut imago imperatoris ipso mortuo; ita vox vel scriptura, etiamsi actu non concipiatur relatio et consequenter non existat mediante conceptu, adhuc significat et repraesentat ratione impositionis semel factae, quae non redit formaliter proxime, ut dicemus quaest. seq. art. 5. Et non est ullum inconveniens in his relativis rationis, quod cessante cognitione actuali alicuius formae cesset formalis existentia illius et formalis denominatio a tali existentia proveniens, et rursus posita cognitione consurgat, manente semper fundamentali denominatione, qualis manet in universali remota comparatione et relatione positaque sola abstractione; manet enim universale metaphysice, non logice. Sic signum ad placitum sine relatione cognita manet signum moraliter et fundamentaliter et quasi metaphysice, id est in ordine ad effectum repraesentandi, non formaliter et quasi logice seu quoad intentionem relationis.

Instabis: Illa impositio passiva signi nihil reale in eo relinquit, ergo nequit movere potentiam nec ducere illam ad signatum, quia potentia nequit moveri ab eo, quod est nihil; obiectum enim movens actuat et perficit potentiam, quod illa impositio non potest. Ergo non manet fundamentaliter signum, hoc est vis movens et repraesentans.

Respondetur totum hoc procedere etiam in signo ipso ad placitum existente actu et complete; semper enim aliquid rationis est. Et ideo dicimus, quod movet ratione impositionis, non ut cognoscibilis immediate et ratione sui, sed mediate et per aliud, sicut reliqua entia non realia, et sic supposita eius cognoscibilitate emendicata induit rationem moventis et repraesentantis sicut et cognoscibilis.

Tertio arguitur: Genus signi est ratio repraesentativi et ratio obiecti cognoscibilis, non ultimi, ut signatum, sed medii. Sed ratio repraesentativi et obiecti non dicunt rationem relationis secundum esse, sed transcendentalis; imo et formalitas cognoscibilis ut sic non est ens formaliter, sed praesuppositive, cum sit passio entis et consequenter nec determinatum ens, quod est relatio; ergo neque signum.

Consequentia patet, quia si genus non est in ratione relativi, quomodo species ad relationem potest pertinere? Minor a nobis admittitur. Maior ex definitione signi constat, quod potentiae cognoscitivae repraesentativum est; ergo repraesentativum et ratio obiecti seu cognoscibilis essentialiter convenit. Non enim aliter ducere potest in cognitionem signati nisi obiciendo et repraesentando se potentiae; repraesentativum autem non potest essentialiter dici de signo ut species vel differentia, cum etiam aliis conveniat, ergo ut genus.

Confirmatur: Signum in communi non potest consistere in relatione, ergo absolute signum non est relatio. Antecedens probatur, tum quia signum est commune ad signum formale et instrumentale; formale autem non est relatio, sed qualitas, cum sit notitia vel conceptus, ut infra dicetur. Tum quia est commune ad signum ad placitum et naturale; nulla autem relatio utrique communis est nisi relatio abstrahens a reali et rationis, in sententia affirmante, quod relatio signi naturalis est realis. Relatio autem signi est magis determinata et contracta quam illa, quae abstrahit a reali et rationis. Ergo signum in communi non dicit relationem secundum esse; deberet enim poni in aliquo membro determinate, vel reali vel rationis.

RESPONDETUR, quod repraesentativum non est genus signi, sed fundamentum, sicut generativum non est genus paternitatis, sed fundamentum; nec repraesentativum tantum, sic enim solum remote se habet ad significativum tale, id est substituens pro signato eique subordinatum in repraesentando et ducendo ad potentiam. Et ponitur in definitione signi sicut fundamentum, quod pertinet ad relationem; dependet enim essentialiter a fundamento. Et si relatio sit alicuius causae vel effectus vel exercitii, totum ipsum exercitium fit per fundamentum; relatio enim aliud exercitium non habet quam respicere, si sit relatio secundum esse, sicut pater ratione fundamenti generat, dominus ratione fundamenti imperat, minister ratione fundamenti substituit et operatur, signum ratione fundamenti repraesentat. Et constat hoc, quia ratio obiecti seu repraesentabilis in signo primum est respectu sui; se enim obicit potentiae, et in quantum obiectum directe respicit potentiam ut mensura eiusdem. Quod totum non est genus signi; signum enim principalius respicit signatum, cui subordinat rationem ipsam repraesentandi. Unde in relatione substitutiva ad signatum incipit consistere; repraesentativum autem, ut connectens se substitutive cum signato, fundat illam relationem, et illa connexio est substitutio fundamentaliter.

Ad confirmationem respondetur, quod notitia et conceptus habent rationem qualitatis, ut sunt actus vel imago obiecti, super quod fundatur relatio signi formalis, in qua essentialiter signum consistit, quatenus sic substituunt pro obiecto. Sicut character dicitur a Divo Thoma locis supra citatis signum fundamentaliter, cum in se qualitas sit, fundans tamen relationem signi: sic conceptus et notitia qualitates sunt informativae, non obiective significantes, fundant autem relationem signi formalis, id est cuius repraesentatio et exercitium significandi informando fit.

Et ad alteram partem argumenti respondetur, quod signum in communi dicit relationem magis determinatam quam relatio in communi, sive transcendentalis sit sive relatio secundum esse. Nam illud argumentum in omni opinione currit, quomodo scilicet signum in communi sit ens determinatum et inferius ad ens ut sic, et tamen dividatur in reale et rationis; siquidem si relatio transcendentalis est, in signo naturali realis erit et in signo ad placitum rationis. Non ergo specialem difficultatem affert contra nostram assertionem de relatione signi secundum esse. Quare dicendum est nullum esse inconveniens, quod res inferiores induant conceptum analogum et dividantur modo analogico sicut superiora, licet magis restricto. Et prout subsistunt conceptui analogo, non ponuntur sub determinato et univoco membro divisionis superioris, sed ad utrumque analogice pertinent. Exemplum vulgare est in hoc nomine „Sapientia”. Est enim conceptus magis determinatus quam ens, et tamen nec est determinate creata nec increata, sed potest dividi in utramque, quia potest sumi analogice. Si vero sumatur univoca sapientia, sic erit determinate creata vel determinate increata. Eodem modo homo, si sumatur etiam ut abstrahit a vero et picto, vivo et mortuo, aliquid inferius est ad ens, sed non in determinato membro, quia analogice sumitur, et consequenter non ut determinate unum nec determinate in uno membro. Sic signum ut commune ad naturale et ad placitum est analogum veluti ad signum verum et pictum, reale et rationis, et prout sic non est in determinato membro entis vel relationis, sed quodlibet suorum inferiorum secundum se erit in determinato genere.

Ut attingatur punctus difficultatis, oportet discernere plures relationes, quae in signo concurrere possunt. Et de aliquibus non est dubium, quod in signo naturali possint esse reales, non tamen illae sunt ipsa formalis et quidditativa signi. Cum enim signum iuxta suam definitionem dicatur «id, quod repraesentat aliquid potentiae cognoscenti», oportet, quod in signo, ut repraesentet aliud, si sit signum extra potentiam, habeat rationem obiecti cognoscibilis in se, ut eo cognito ad aliud potentia deveniat; si vero sit signum formale et intra potentia, quod sit realis et intentionalis repraesentatio, quae in re qualitas quaedam est, cum relatione tamen similitudinis ad id, cuius est repraesentatio, et ordine ad potentiam.

Similiter habet inveniri in signo aliqua convenientia seu proportio et connexio cum tali significato, ut dicatur repraesentare hoc potius quam illud. Quae proportio seu convenientia varia est. Aliquando enim est effectus ad causam vel causae ad effectum, sicut fumus significat ignem ut effectus, nubes vel ventus significat pluviam ut causa. Aliquando est similitudinis vel imaginis vel cuiuscumque alterius proportionis; in signis autem ad placitum est impositio et destinatio a republica. Et unico verbo: Cum signum se habeat ad signatum et ad potentiam, possunt praecedere ad construendam rationem signi vel respectus seu rationes, quae habilitent ipsum ad potentiam vel ad signatum. Sed in istis non consistit formalis et quidditativa ratio signi nec relatio eius ad rem significatam, licet oppositum sentiant Conimbric. 1. Periherm. q. 1. art. 2.; siquidem possunt separari et inveniri sine ratione signi. Nam ratio obiecti sine ratione signi invenitur, ratio etiam effectus vel causae vel similitudinis aut imaginis sine ratione signi possunt reperiri. Item quia diversum fundamentum et rationem formalem dicit relatio ad rem aliquam, ut ad effectum vel causam, quod fundatur in actione, vel imaginis, quod fundatur in similitudine imitationis sine ordine ad potentiam, vel signi, quod fundatur in mensurato ad mensuram per modum repraesentativi substituentis pro alio in ordine ad potentiam, quam non respiciunt aliae relationes.

QUAERIMUS ERGO, an illa formalis et propriissima relatio signi, quae praeter istas omnes reperitur aut ex illis consurgit, realis relatio sit in signis realibus vel naturalibus. Et quidem fatemur, quod relatio obiecti ad potentiam, quae praecedit in signo instrumentali sive per modum moventis sive terminantis, realis relatio non est, quia obiectum non respicit potentiam relatione reali secundum esse, sed potius potentia respicit obiectum et ab eo dependet et specificatur. Et dato, quod relatio obiecti ad potentiam realis esset, et mutuo respiceret obiectum potentiam, sicut potentia obiectum (quod constat esse falsum, cum obiectum sit mensura et potentia mensuratum), tamen non est relatio neque ratio signi, quia ratio obiecti formaliter et directe respicit vel respicitur a potentia ita, quod immediatus respectus est inter ipsa; ratio autem signi directe respicit signatum et in obliquo potentia, quia respicit signatum ut manifestandum potentiae.¹ Diversa ergo linea et ordo respiciendi est in obiecto quatenus obiectum, et in signo quatenus signum, licet ut signum sit, obiectum supponi debeat.²

RESPONDEO ERGO ET DICO: Relatio signi naturalis ad suum signatum, qua constituitur in esse signi, realis est, et non rationis, quantum est ex se et vi sui fundamenti et supponendo existentiam termini ceterasque conditiones relationis realis.

Haec videtur conformior menti S. Thomae. Primo, quia docet relationem signi characteris fundari in qualitate superaddita animae, quae reale fundamentum est, ut patet 3. p. q. 63. art. 2. ad 3. et in 4. dist. 4. q. 1. art. 1.³ Et loquitur de fundamento proximo, quia impugnat eos, qui dicebant hanc relationem immediate super animam, et docet debere mediare aliud, super quod fundetur relatio characteristici signi, scilicet qualitatem characteris; loquitur ergo de fundamento proximo. Et 1. p. q. 16. art. 6. dicit, quod licet in urina et medicina non sit sanitas, «est tamen aliquid in utroque, per quod hoc quidem facit, illud vero significat sanitatem». Ergo in aliquo reali fundatur relatio signi naturalis, qualis est urinae ad sanitatem, nempe in aliquo, quod habet in se, ut significet, sicut medicina habet, ut efficiat.

ET FUNDAMENTUM conclusionis deducitur ex ipsa natura et quidditate signi, quae in eo consistit, quod sit aliquid magis notum, quo repraesentetur et manifestetur ignotius, ut bene notat S. Thomas q. 9. de Veritate art. 4. ad 5.⁴ et in 4. dist. 1. q. 1. art. 1. quaestiunc. 1. ad 5.⁵, quaest. 2.^[Ad hoc autem, quod aliquid sit notius altero illudque reddat cognoscibile et repraesentabile, requiritur, quod cognoscibilitas istius sit habilior altera ad movendum potentiam, et determinata seu affecta ad tale signatum, ut ad illud potius moveat quam ad aliud, sive ista motio et repraesentatio fiat formaliter sive obiective. Sed quod aliquid in seipso sit cognoscibile, non potest esse aliquid rationis; quod vero relate ad alterum sit cognoscibilius et reddens ipsum repraesentatum, aliquid etiam reale est in signis naturalibus. Ergo relatio signi naturalis realis est.

Minor habet duas partes, scil. quod res in seipsa sit cognoscibilis realiter, et quod etiam relate ad alterum reddat realiter aliud repraesentatum et cognoscibile.

Et quoad primam partem probatur, quia ante omnem operationem intellectus res est cognoscibilis. Si enim per operationem intellectus cognoscibilis redderetur, esset cognoscibilis per esse cognitum, et sic non esset cognoscibilis ante cognitionem, quod repugnat, quia cognitio sumitur in nobis a cognoscibili, si autem per rationem seu per cognitionem redderetur cognoscibile, prior est cognitio quam cognoscibilitas, et consequenter ab illa ut ab obiecto non sumitur.

Neque obstat, quod cognoscibile seu obiectum non reali relatione respicit potentiam, sed relatione rationis, quia potius ex hoc realitas ipsa cognoscibilitatis probatur. Ideo enim respicit potentiam relatione rationis, quia potentia pendet ab obiecto, non obiectum a potentia; et se habet obiectum ut mensura, potentia autem ut mensuratum, quod pertinet ad relationes tertii ordinis, in quibus mensuratum est dependens ideoque realiter respicit, mensura vero non pendet a mensurato et sic solum per rationem respicit illud. Sed tamen hoc ipsum arguit maiorem realitatem in ipsa ratione mensurae, quanto est minus dependens et consequenter minor realitas est in relatione, sicut Deum esse dominum relative est aliquid rationis, sed potestate est aliquid reale. Et similiter actus liber realiter est liber in Deo et multo maiori realitati, quia solum per rationem refertur ad obiectum liberum, realiter autem ab eo non pendet. Sic ergo cognoscibile in obiectis realibus absolute et in se aliquid reale est, sed relative ad potentiam aliquid rationis. Quod autem cognoscibilitas in uno sit maior aut manifestior altera, non sumitur ex relatione rationis ad potentiam, quae in omni obiecto invenitur, sed ex maiori vi et efficacia movendi et manifestandi, quae in se aliquid reale est.

Secunda vero pars illius minoris ostenditur, quia licet cognoscibile per ordinem ad potentiam sit aliquid rationis, tamen in se realiter cognoscibile est. Ergo ut non solum sit cognoscibile in se et respectu sui, sed etiam respectu alterius, cuius vices gerit et pro quo substituit in cognoscibilitate et praesentatione, realis relatio intercedet. Patet consequentia, quia fundatur in cognoscibilitate reali et connexione reali ipsius cum hoc significato, ut illud repraesentet, non in connexione cum potentia. Ergo reali relatione erit substitutum illius et respiciet illud ut signatum, licet potentiam talis cognoscibilitas non respiciat realiter. Nam quod fumus repraesentet potius ignem quam aquam, et vestigium bovis potius bovem quam hominem, et conceptus equi potius equum quam lapidem, in aliqua reali proportione et intrinsca istorum signorum cum illis signatis fundatur; ex reali autem proportione et connexione cum aliquo realis relatio innascitur. Unde contingit hic maxime hallucinari aliquos, qui sine discussione, cum videant cognoscibilitatem seu apprehensibilitatem signi fundare relationem signi, et haec apprehensibilitas est relatio rationis ad potentiam, simpliciter ipsam rationem signi relationem esse rationis putant. Ceterum in hoc valde falluntur, quia relatio cognoscibilitatis ad potentiam praecedit et praesupponitur ad rationem signi: pertinet enim ad communem rationem obiecti seu cognoscibilis. Sed ulterius ad rationem signi requiritur, quod cognoscibilitas signi connectatur et coordinetur alteri, id est signato, ita ut substituat pro eo et subordinetur ac serviat ei in deferendo ipsum ad potentiam. Et ita relatio huius cognoscibilitatis signi ad illam signati erit relatio realis et per se, quia fundatur in proportione et maiori connexione, quam habet haec cognoscibilitas ad illam, quam ad aliam, ita ut pro illa possit substituere et vices gerere, et hoc a parte rei datur, et exercitium repraesentandi potentiae etiam a parte rei datur, licet ordo et relatio ad potentiam realis non sit; aliud est enim relatio obiecti ad potentiam an realis sit, aliud an repraesentatio realis sit.

Unde D. Thomas q. 3. de Veritate art. 1. ad 2.⁶ inquit, «quod ad speciem, quae est medium, requiruntur duo, scilicet repraesentatio rei cognitae, quae competit ei secundum propinquitatem ad cognoscibile, et esse spirituale, quod competit ei secundum esse, quod habet in cognoscente». Ubi pondero illa verba: «repraesentatio, quae competit ei secundum propinquitatem etc.». Ergo repraesentatio in signo naturali fundatur in propinquitate ipsius ad cognoscibile, pro quo substituit et respectu cuius est medium. Haec autem propinquitas in his, quae realiter proportionantur et coniunguntur, realis relatio erit, cum reale fundamentum habeat.

EX DICTIS COLLIGES in signis ad placitum rationem signi etiam per relationem ad signatum explicandam esse. Sed relatio ista rationis est, et non solum consistit signum in extrinsca denominatione, qua redditur impositum seu destinatum a republica ad significandum, ut aliqui recentiores putant, eo quod sine illa fictione intellectus per solam ipsam impositionem denominatur signum. Ceterum haec impositio requiritur quidem tamquam fundamentum relationis et rationis signi, quia per illam habilitatur et destinatur aliquid, ut sit signum, sicut per hoc, quod proportionatur et connectitur aliquod signum naturale cum tali signato, fundat relationem signi ad ipsum.

Itaque ex denominatione illa extrinsca destinationis et impositionis consurgit duplex relatio rationis: Prima communis omni extrinscae denominationi, quatenus concipitur per intellectum ad modum formae et relationis denominantis, ut esse visum ad videntem, esse amatum ad amantem. Alia est relatio particularis, qua una destinatio distinguitur ab alia. Destinatio enim et impositio reipublicae ad varia munera esse potest, quae non nisi relatione distinguuntur ad ea, ad quae exercenda destinantur, sicut destinatur aliquis et instituitur, ut sit iudex, praeses, doctor, et aliqua, ut sint signa vel insignia horum munerum, et similiter voces destinantur, ut humanae conversationi deserviant. Haec munera ex distinctione reipublicae oriuntur, quae denominatio extrinsca est. Ceterum distinguuntur, quia iudex ordinatur ad tales subditos iudicandum, praeses ad regendum, doctor ad docendum etc.: quae distinctiones sumuntur per ordinem ad sua officia seu obiecta, circa quae exercentur, et nonnisi per relationes explicantur, et non aliter; ergo relationibus ad sua munera et obiecta distinguuntur. Idem ergo dicendum de signis ad placitum, licet denominatione extrinsca impositionis fundentur. Et cessante relatione dicuntur manere ista fundamentaliter, quatenus illa destinatio reipublicae moraliter dicitur manere aut virtualiter.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

EX DUPLICI CAPITE possunt fieri argumenta ad probandum, quod signum naturale sit relativum rationis: vel qua parte signum respicit potentiam, vel qua parte respicit signatum.

Ex parte, qua respicit potentiam, argumentum est commune, sed difficile: Nam signum respicit potentiam relatione rationis. Sed haec relatio est illi intrinsca et essentialis, imo magis principalis. Ergo signum naturale non consistit praecise in relatione reali.

Maior est certa, quia inter signum et potentiam reperitur ordo eiusdem lineae et rationis, quae est inter obiectum et potentiam. Signum enim quoddam obiectum est seu substitutum obiecti, et ita movet obiective, non effective potentiam, atque adeo in eodem ordine cum obiecto respicit potentiam. Constat autem obiectum respicere potentiam relatione rationis, quia non est relatio mutua inter potentiam et obiectum. Ergo ex parte alterius extremi non est relatio realis; sed non ex parte potentiae, quia haec realiter respicit obiectum, ergo erit rationis ex parte obiecti. Specialiter autem signum instrumentale non potest manifestare aliquid potentiae nisi prout cognitum; esse autem cognitum est aliquid rationis. Ergo signum instrumentale mediante aliquo rationis, id est mediante esse cognitum ducit in signatum.

Minor vero probatur: Tum, quia signum est instrumentum, quo potentia utitur ad deveniendum in signatum. Tum, quia finis, ad quem ordinatur signum, est manifestatio signati ad ipsam potentiam. Ergo ipsa potentia seu cognitio eius, ad quam signum ducit, est finis principaliter intentus a signo, atque adeo intrinscus et essentialis est illi ordo ad potentiam.

Et confirmatur, quia signum formale et instrumentale differunt in ratione signi, ut dicemus seq. quaest., et non differunt ex ordine ad potentiam, sed ad signatum. Idem enim signatum respicit fumus ut signum instrumentale, scilicet ignem, et conceptus ignis; sed fumus instrumentaliter, conceptus formaliter. Ergo differunt ex diverso ordine ad potentiam, et ita hic ordo essentialis est signo, quatenus signum formale respicit potentiam ut forma cognitionis, instrumentale ut movens extrinsecum.

RESPONDETUR, quod, sive ordo ad signatum et ad potentiam in signo sit unus tantum sive duplex, de quo art. seq., tamen ut signum est et stando sub hac formalitate, non respicit potentiam directe et principaliter neque ut mensura eius, sed ut via et ductivum potentiae ad id, quod est obiectum eius et manifestabile ipsi, scil. ad signatum. Unde potius potentia quam signum respiciunt signatum ut obiectum manifestabile, a quo specificantur et mensurantur, potentia quidem ut virtus cognoscens et ad illud tendens, signum ut via et medium, per quod ad illud tenditur. Quod vero signum sit etiam obiectum et prius cognitum, ut per illud tendat potentia ad signatum, non est id, quod essentialiter constituit signum in quantum signum; nam signum formale sine hoc, quod sit obiectum cognitum a potentia, sed forma reddens cognoscentem potentiam, manifestat ei. Quod ergo pertinet per se ad rationem signi, est, quod sit substituens pro obiecto in repraesentando ipsum potentiae, quae substitutio realem subordinationem et relationem dicit ad signatum ut ad principale obiectum, et respectus essentialis et formaliter constitutivus signi, licet in obliquo etiam potentiam attingat, quatenus respicit signatum ut manifestabile potentiae.

Quare ad argumentum in forma dicitur: Signum respicit potentiam relatione rationis, distinguo: Formaliter, in quantum signum, relatione directa et mensurae ad mensuratum, nego; praesuppositive et ut obiectum quoddam est, transeat.

Et ad probationem dicitur, quod signum est in linea et ordine obiecti principaliter et per se et ut mensura est, nego; ut substituens et vices gerens obiecti, concedo. Unde non eodem modo, quo obiectum, respicit potentiam, sed directe obiectum manifestabile respicit, in obliquo potentiam, sicut etiam habitus, qui est in potentiis, respicit obiectum, a quo specificatur directe, licet in ordine ad adiuvandum potentiam respectu illius. Nec signum instrumentale fundatur in esse cognito quantum ad rationem signi, sed esse cognitum requiritur ad ipsum exercitium significandi, non ut constitutatur in esse signi respicientis obiectum ut substitutum eius; hoc enim habet ante esse cognitum, quia signum non consistit in actuali repraesentatione, sed in potestate repraesentandi.

Ad primam probationem minoris respondetur signum dici instrumentum potentiae eo modo, quo est instrumentum signati et substitutum eius ad manifestandum se potentiae. Nec enim signum est instrumentum potentiae ex parte elicientiae actus, quasi medio signo eliciat, sed ex parte repraesentationis obiecti, quatenus medio signo manifestatur obiectum, et sic principalius subordinatur obiecto tamquam ei, pro quo substituitur in repraesentando potentiae.

Ad secundam probationem respondetur finem signi esse manifestare potentiae signatum, ex subordinatione tamen ad ipsum signatum ut ad principale, pro quo subrogatur et substituitur in repraesentando. Id autem, quod ex subordinatione ad aliud respicit aliquem finem et ex substitutione pro ipso, principalius respicit id, pro quo substituit et subrogatur, quam id, ad quod movet, seu finem, ad quem tendit, quia hunc respicit ut finem effectum, id autem, pro quo substituitur, ut finem cuius gratia; ex subordinatione enim ad illud respicit talem effectum.

Ad confirmationem respondetur divisionem signi in formale et instrumentale, si est essentialis (de quo seq. quaest.), non sumi ex ordine ad potentiam praecise, sed ex diverso ordine ad signatum. Diversus enim modus afficiendi potentiam, ut obiectum prius cognitum vel ut conceptus intrinsce informans, refunditur in diversam rationem manifestandi et repraesentandi signatum, quia manifestatio ipsa et repraesentatio quaedam motio est. Et sic modus afficiendi potentiam, qui variat motionem, refunditur in varietatem repraesentationis. Diversa autem repraesentatio respicit signatum sub diversa formalitate seu ratione formali repraesentabilis, quia repraesentatio et repraesentabile proportionari debent, et uno variato variatur et aliud, et ita redditur diversificatum ipsum signum formaliter ratione signati et repraesentabilis, licet materialiter sit idem.

Secundo arguitur probando, quod etiam ex parte signati et in ordine ad illud non sit realis relatio. Primo, quando signatum non existit, et tamen non minus formaliter est signum respectu illius, quia repraesentat illud actu ipsi potentiae, et tunc relatio ad signatum non existens non est realis. Secundo, quando signum repraesentat aliquod ens rationis, ut conceptus chimaerae vel effigies et imago exterior illius. Tertio, quia relatio signi differt a relatione imaginis solum per hoc, quod signum tangit signatum ut repraesentandum potentiae, imago autem respicit exemplar ut imitandum a se. Sed in signato hoc, quod est esse repraesentabile potentiae, non est aliquid reale, sed rationis, quia ad potentiam cognoscentem non ordinatur signatum reali ordinatione et relatione, sed ut manifestabile, et sic ut cetera obiecta, quae non mutua relatione respiciunt potentiam. Ergo signum attingitur a signato sub formalitate quadam rationis, atque adeo non per relationem realem. Denique, quia ipsum exercitium significandi seu repraesentandi nihil reale ponit in signato. Nec enim mutatio aliqua fit in signato per hoc, quod repraesentatur a signo, fit autem mutatio realis in potentia per hoc, quod moveatur de novo a signo. Ergo respectu signati relatio signi realis non est, quia non potest esse magis realis potestas significandi quam actus et exercitium.

RESPONDETUR ad primam probationem, quod signum non existente signato non manet formaliter signum, sed fundamentaliter, quia deficit formalis et actualis ratio substitutionis non existente eo, pro quo substituit. Sed manet virtus tam manifestandi se quam signatum sic absens, quia manet proportio seu connexio ad ipsum, quae fundare potest talem relationem, et virtute huius fit repraesentatio, non virtute relationis qua formaliter constituitur in ratione substituti.

Ad secundam probationem dicitur, quod conceptus entis rationis vel imago rei chimaericae repraesentat rem impossibilem ad modum rerum possibilium, sicut chimaera repraesentatur per suas partes, quae sunt aliquid reale, ut caput leonis, corpus caprae et cauda serpentis, quorum tamen coniunctio realiter non est. Et ad hoc ipsum, quod in tali obiecto pure chimaericum est et ens rationis, non datur relatio realis signi naturalis, sed dari potest reale manifestativum et repraesentativum, scilicet species ad instar entis realis ens rationis repraesentans; sed hoc manifestativum realem relationem non requirit nec dicit formalitatem signi, sed transcendentalem rationem repraesentativi.

Ad tertiam probationem respondetur, quod signatum ut obiectum manifestabile potentiae aliquid reale est in se, licet non mutua relatione referatur neque ad potentiam, cui est repraesentabile, neque ad signum, per quod repraesentabile est. Imo quia minus dependens est in suo ordine a potentia, quam potentia ab ipso, non habet ut obiectum relationem mutuam ad potentiam. Unde sicut ipsa scientia et potentia reali relatione tertii generis respiciunt obiectum, licet obiectum non reali relatione se habeat ad potentiam, quia sufficit ad hoc realitas termini in esse rei et formalitate termini, ut q. 17. art. 5. dictum est: ita et relatio signi ad idem obiectum ut significabile potentiae realis est, quia in esse rei signatum est reale, licet relatio signati ad potentiam vel ad ipsum signum realis non sit.

Ad ultimam probationem respondetur, quod exercitium signi non ponit aliquid in signato, cum potius signum a signato recipiat et pendeat, utpote pro ipso substituens. Si autem realiter mutaret signatum, realiter respiceret signum, a quo immutaretur. Unde ex eo, quod non realiter immutat, non sequitur, quod signum realiter non respiciat signatum, sed quod signatum realiter non respiciat signum, quod libenter concedimus; sed oportebat probare, quod signum non realiter immutatur vel pendeat a signato, pro quo substituit. Respectu vero potentiae movet quidem signum realiter obiective, non effective agendo, ut infra dicetur.⁷ Sed talis motio est signi non ut signum formaliter, sed ut obiectum; movere autem substituendo pro alio est actus signi seu significare, sed sic importat relationem substituti ad signatum, et ideo quatenus signum non respicit directe potentiam, sed signatum, pro quo substituit ad movendum potentiam.

Tertio arguitur: Signum naturale et ad placitum conveniunt univoce in ratione signi. Ergo non potest alterum esse reale, alterum rationis, quia ad relationem realem et rationis nihil est univocum, nec utrumque est aliquid reale, cum signum ad placitum constet esse aliquid rationis; ergo utrumque aliquid rationis est.

Antecedens probatur: Ratio obiecti seu cognoscibilis est univoca in ente reali et rationis, quia ad univocas scientias et potentiam eandem pertinet. Logica enim, quae agit de ente rationis, et Metaphysica, quae de ente reali, univoce sunt scientiae. Ergo et obiecta earum univoce sunt obiecta et scibilia. Ergo similiter univoce sunt signa; siquidem ratio signi et significabilis est de genere obiecti et cognoscibilis, pro quo substituit.

Confirmatur illo vulgari argumento, quia signum in communi est determinata species entis seu relationis, ergo debet poni in determinato genere, non vero abstrahere a reali et rationis. Imo in ipsa relatione non apparet, in quo genere determinate ponatur. Nam in genere mensurae et mensurabilis non semper ponitur, cum aliquando signum non perficiatur a signato, sed e contra, sicut quando causa est signum causati, ut nubes est signum pluviae; nec facile etiam apparet inter signa, quae sunt effectus, quomodo fumus mensuretur ab igne, quomodo etiam in imagine distinguatur duplex relatio mensurae, altera in ratione imaginis, altera in ratione signi, siquidem diversae sunt.

RESPONDETUR verum esse, quod ratio cognoscibilis et obiecti in ente reali et rationis potest esse univoca; aliae enim sunt divisiones entis in esse rei, aliae in genere scibilis, ut bene Caietanus docet 1. p. q. 1. art. 3. Et sic ratio cognoscibilis non est ratio entis formaliter, sed praesuppositive solum est ens et consecutum ad ens; verum enim est passio entis, et sic formaliter non est ens, sed consecutum ad ens et praesuppositive ens; idem est autem verum quod cognoscibile. Unde bene stat, quod aliquod ens incapax existentiae sit capax veritatis, non ut subiectum, sed ut obiectum, quatenus non habet in se entitatem, quae tamquam subiectum fundet veritatem et cognoscibilitatem, sed habet, quod tamquam obiectum possit cognosci ad instar entis realis et sic obiective esse in intellectu tamquam verum. Unde licet entitative ens reale et ens rationis analogentur, tamen obiective, cum unum ad instar alterius repraesentetur, possunt in ratione univoca obiecti convenire etiam quae entitative univoca non sunt, ut Deus et creatura, substantia et accidens in ratione scibilis metaphysici vel intelligibilis ab intellectu. Ceterum ratio signi cum non consistat in ratione obiecti absolute, sed substitutionis ad alterum, quod supponitur esse obiectum seu signatum, ut repraesentetur potentiae, non pertinet ad genus cognoscibilis absolute, sed relative et ministerialiter; et pro hac parte aliquid entitativi ordinis induit, scilicet ut relatio est et ut trahit genus cognoscibilis ad genus relativi, et pro hac parte non convenit univoce relatio signi naturalis, quae realis est, cum relatione signi ad placitum, quae est rationis.

Ad confirmationem responsum est art. praec. circa finem. Quod vero additur de specie, in qua ponitur signum in genere relationis, respondetur pertinere ad genus mensurae et mensurati. Semper enim signatum se habet ut principale repraesentandum, et signum ut deserviens et ministrans in hoc genere, sicque respicit suum principale ut mensuram extrinsecam in genere repraesentabilis et per accessum ad illam magis signum perficitur, quanto melius repraesentat. Et ita fumus respicit ignem ut mensuram in ratione repraesentabilis, non in genere entis. Et imago ut imago respicit exemplar ut mensuram in imitatione et deductione ex ipso ut a principio, a quo derivatur, in ratione vero signi tamquam mensuram in genere repraesentabilis et manifestabilis potentiae, quae relationes diversae sunt. Quod vero in signis invenitur respectus causae vel effectus, sive efficientis sive formalis ad suum signatum, tales relationes non sunt formaliter ipsa relatio signi, sed aliquid praesuppositum aut concomitans, ut hoc signum sit proportionatum illi signato potius quam alteri, propria vero relatio signi est ad signatum ut repraesentabile potentiae non ut effectus vel causa.

Certum est in signis externis, et quae prius cognoscuntur, ut ducant ad signatum, inveniri ordinem ad potentiam, sicut in reliquis obiectis cognitionis et terminantibus cognitionem, cum clare appareat talia signa cognosci ut obiecta, sicut fumus prius videtur ut obiectum, deinde ex cognitione sui ducit in signatum. Unde respectus seu ordo signi ad potentiam in ratione obiecti distinctus debet esse ab ordine seu respectu in ratione signi, cum in hoc respectu obiecti conveniat cum aliis obiectis, quae signa non sunt, et eodem modo atque illa potentiam respiciat obiective. Ut ergo non solum pure obiective, sed etiam significative respicit potentiam, inquirendum restat, an illamet relatio, qua significatum respicit, et in ordine ad quod rationem signi induit, illamet etiam respiciat potentiam, cui signatum hoc manifestandum est a signo; an vero relationem habeat ad signatum purificatam et absolutam a respectu ad potentiam, alia vero relatione respiciat potentiam in ratione obiecti, et utraque concurrat ad rationem signi constituendam, vel etiam in ipsa ratione signi praeter rationem obiecti reperiatur duplex relatio, altera ad potentiam, altera ad signatum.

ET CONSURGIT DIFFICULTAS RATIO, quia ex una parte signum non respicit solum signatum in se, sed in ordine ad potentiam, cum in definitione signi ordo ad potentiam includatur, scilicet quod sit manifestativum potentiae etc. Si ergo ratio signi respectum istum dicit ad potentiam, vel unica et eadem relatione respicit utrumque, et currunt difficultates infra attingendae, quia sunt termini omnino diversi, cum respectu potentiae sit solum relatio rationis, respectu signati sit ordo mensurati ad mensuram, respectu potentiae e contra potentia sit mensurabilis ab ipso signo ut ab obiecto cognito. Vel est diversa relatio signi ad potentiam et signatum, et sic non erit signum in praedicamento relationis, quia in ratione signi non est unica relatio, sed pluralitas relationum.

SIT NIHILOMINUS CONCLUSIO: Si potentia et signatum considerentur ut termini directe attacti per relationem, necessario exigunt duplicem relationem in signo, sed hoc modo signum respicit potentiam directe ut obiectum, non formaliter ut signum. Si vero consideretur potentia ut terminus in obliquo attactus, sic unica relatione signi attingitur signatum et potentia, et haec est propria et formalis ratio signi.

Itaque potest aliqua relatio una et eadem existens terminari ad duos terminos, alterum in recto, alterum in obliquo, quod est simpliciter habere unum tantum terminum in ratione formali termini.

Non conveniunt in hac conclusione plures ex recentioribus. Aliqui enim existimant signum consistere in duplici relatione ex aequo concurrente, altera ad signatum, altera ad potentiam. Alii vero etiam in signo, ut distinguitur ab obiecto, duplicem relationem agnoscunt, signati et potentiae, licet non ex aequo constitutem rationem signi, intrinsce tamen et essentialiter requisitam. Quomodo autem una istarum relationum comparetur ad aliam, an ut genus vel ut differentia vel ut passio vel ut modus, difficillime explicant. Alii ex potentia et signato conflant unum integrum terminum formalem ex materialibus partibus. Alii negant signum ut signum respicere potentiam, et alii respicere signatum, sed totam essentiam signi consistere in quadam apprehensibilitate a potentia ut medium ad cognoscendum aliud. Quae ultimae opiniones licet communiter reiciantur, quia definitio signi utrumque postulatum, et signatum, quod manifestetur, et potentia, cui repraesentetur; tamen aliqui concedunt de intrinsca ratione signi solum esse terminare posse potentiam ut medium, per quod vel in quo cognoscitur signatum, non vero esse de intrinsca ratione eius, quod referatur ad potentiam neque reali aut transcendentali ordine neque relatione rationis, licet ex parte nostri modi concipiendi sine tali ordine non apprehendatur.

Nihilominus conclusio posita probatur.

ET QUOAD PRIMAM PARTEM, quod potentia et signatum ut termini directe attacti postulent duplicem relationem, ex eo constat,¹ quia potentia non respicitur directe nisi a suo obiecto vel movente vel terminante; potentia enim directe respicit obiectum ut obiectum, signum autem non dicit directe rationem obiecti, sed substituentis pro obiecto et medii inter signatum et potentiam, ergo directe respicit signatum, pro quo substituit, in quantum signum est. Ut ergo directe respiciat potentiam, indiget sumi in ratione obiecti et non in ratione signi; et sic alia relatione attinget directe potentiam, quam relatione signi, quod est esse plures relationes. In summa: Relatio ad potentiam in recto et ut directe se habens ad potentiam et relatio ad signum opposito modo procedunt, cum potentia sit mobilis a signo, movetur enim ut a repraesentante signatum; ipsum vero signatum non est mobile a signo, sed manifestabile, seu id, pro quo vices gerit signum in repraesentatione. Ergo si istae relationes sumantur in recto, respiciunt distinctos terminos etiam formaliter in ratione termini.

Et non potest dici, quod signum sit relativum ad signatum et non ad potentiam, sed solum terminet potentiam. Repugnat enim intelligere, quod signum referatur ad signatum, si absolvatur a potentia et sine ordine aliquo ad ipsam concipiatur, quia in tantum respicit signatum, in quantum illud defert et praesentat potentiae. Ergo ista relatio ad signatum ut potentiae manifestandum repugnat, quod absolvatur a potentia. Si autem respectu potentiae non absolute se habet, sed dependenter et ordinate ad illam, consequenter relationem habet ad illam.

Confirmatur, quia licet obiectum respectu potentiae non constituatur per se in relatione ad illam, sed potius potentia ab illo dependeat, tamen signum, quod gerit vices obiecti in repraesentando et exhibendo se potentiae, necessario² includit hanc relationem; tum quia substitutio pro aliquo semper est in ordine ad aliquid, et cum signum substituat et vices gerat signati in ordine ad munus repraesentandi potentiae, necessario debet dicere ordinem ad potentiam; tum quia repraesentare est praesens facere obiectum potentiae, ergo si signum est medium et substitutum signati in repraesentando, necessario involvit ordinem ad id, cui repraesentat seu praesens facit; hoc autem est potentia.

SECUNDA VERO PARS conclusionis probatur: Relatio signi ad signatum est relatio per modum repraesentationis seu applicationis eius ad potentiam, ergo ita debet respicere signatum ut terminum directum et quod sui respectus, quod etiam attingat potentiam in obliquo et ut terminum cui. Repugnat enim in istis relationibus, quae per modum substituentis et repraesentantis se habent, quod respiciant id, cuius gerunt vices, et non id, propter quod vel in ordine ad quod substituunt, quia substituens seu gerens vices alicuius secundum aliquam determinatam rationem et in ordine ad aliquem determinatum finem gerit vices illius; alioquin substitutio illa determinata non esset, cum ex fine, propter quem fit, determinetur. Ergo si relatio repraesentantis et substituentis vicem alicuius personae est determinata, oportet, quod ita respiciat illam personam, quod etiam attingat id, propter quod et in ordine ad quod substituit, inde enim determinata substitutio est. Et ita cum signum sit vices gerens et repraesentans signatum substituensque pro illo determinate, ut potentiae reddat praesens obiectum, necessario in ipsis visceribus et intima ratione talis substitutionis et repraesentationis signati, ut determinata est, involvitur respectus aliquis ad potentiam, quia ad hoc substituit, ut potentiae repraesentet.

Quomodo autem eadem relatio dicatur attingere in recto signatum et potentiam in obliquo, omissis multis et variis explicationibus illa adaequatior videtur, quod signum respicit potentiam in obliquo, quatenus in ipso signato includitur esse manifestabile potentiae. Et ita cum signatum non respiciatur, ut est aliquid absolute in se vel secundum alium ordinem, sed ut manifestabile potentiae, necessario ipsa potentia tangitur in obliquo ab illa relatione, quae attingit signatum non sistendo in illo ut in se praecise, sed ut manifestabile potentiae, et sic aliqualiter attingit potentiam in illa ratione manifestabilis alteri, non seorsum attingendo potentiam, sed attingendo id, quod manifestabile est potentiae, sicut religio respicit pro obiecto formali cultum ut exhibendum Deo, non quod Deum respiciat in recto, sic enim esset virtus theologica, sed cultum in recto, Deum vero in obliquo, quatenus Deus continetur in cultu ut terminus, cui exhibetur, et religio respicit cultum, ut subest illi termino, et non absolute vel sub alia consideratione. Et idem est in amicitia ordo ad bonum, quod volo amico; nec enim terminatur ordo ille ad bonum volitum absolute, sed ut est referibile amico, et amicus ut terminus illius boni in aliquo eandem relationem terminat, licet non ut obiectum directum, sed ut inclusum in obiecto directo, eo quod respicitur illud ut ad istud et non absolute.

Verum quidem est, quod, ut signum respiciat signatum hoc modo, id est ut manifestabile potentiae, praesupponitur essentialiter, quod ipsum signum alia relatione respiciat potentiam, vel tamquam obiectum apprehensibile, si sit signum instrumentale, vel tamquam forma constituens apprehensionem, si sit signum formale, et sic deserviat ad deveniendum in notitiam alterius ut signum instrumentale vel formale. Ceterum ista relatio signi ad potentiam, ut diximus in initio articuli, non est signi ut signum formaliter, sed ut obiecti vel formae; praesuppositive autem ad signum requiritur, quia etiam est obiectum movens potentiam, et nisi moveat ut obiectum, non manifestabit ut signum, formaliter autem una relatio distinguitur ab alia. Et licet ex vi solius respectus ad signatum, in quo oblique includitur potentia, cui manifestabile est, non exerceat repraesentationem, nisi adiungatur motio potentiae, ut obiectum motivum est, tamen ex respectu illo ad signatum habet, quod illa motio significativa sit, id est vicaria et substituens pro alio, quod significat, non principalis pro se.

Ex quo deducitur apprehensibilitatem signi non esse ipsam rationem fundantem relationem signi immediate et formaliter, cum esse apprehensibile seu cognoscibile sit ratio obiecti ut obiectum, quae solum praesuppositive ad rationem signi requiritur; sed fundamentum esse ipsam rationem medii, quam habet ad significatum ut manifestabile potentiae, substituendo pro ipso in ratione movendi et repraesentandi. Multo minus esse cognitum seu apprehensum in signo, quod aliqui vocant apprehensibilitatem proximam, fundat aut complet rationem signi, quia esse cognitum non pertinet ad rationem signi, sed ad exercitium eius (quando enim actu repraesentat, actu est cognitum), non ut repraesentativum sit.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur: Relatio signi ad signatum in signis naturalibus est realis, ad potentiam vero in eisdem est rationis, ergo non potest esse unica relatio.

Antecedens pro prima parte constat ex praec. art. Pro secunda probatur, quia relatio ad potentiam est relatio signi, in quantum apprehensibile est a potentia. Sed relatio apprehensibilis seu cognoscibilis ad potentiam cognoscentem est relatio rationis, etiamsi sit apprehensibile ut signum, quia esse apprehensibile vel apprehensum, sive in signo sive in obiecto, nihil reale ponit in ipso; cognitio enim seu apprehensio solum est realiter in potentia, in re vero apprehensa, quaecumque illa sit, non ponit realitatem.

Idem argumentum fit ex diverso modo et specie relationis ad potentiam et ad signatum: Nam relatio signi ad signatum est mensurati ad mensuram, quia signatum est principale, pro quo substituit et vices gerit signum, ut saepe dictum est. Signi vero relatio ad potentiam est e converso mensurae ad mensuratum. Signum enim respicit potentiam relatione non mutua, cum signum teneat se ex parte obiecti repraesentantis et non se habet ut mensuratum a potentia, ergo ut mensurans illam; potentia enim rem apprehensam non mensurat, sed ab ea mensuratur, quia ab ea perficitur.

RESPONDETUR haec argumenta et similia, quae eodem modo multiplicantur, probare id, quod a principio diximus, scilicet quod relatio ad potentiam ex parte signi, ut obiectum eius est, et ad signatum, ut ad terminos directos, non est una relatio, sed multiplex. Neutra tamen est relatio signi formaliter, sed relatio directe respiciens potentiam est relatio obiecti sub ratione et formalitate obiecti, respiciens vero rem signatam directe est in ratione causae vel effectus aut alterius similis rationis; unde res, quae est signum, determinatur, ut sit aliquid signati, et sic illud potius quam aliud repraesentet.

Ceterum relatio ipsa signi formalissime loquendo ut signum est, respicit potentiam in obliquo, non quatenus signum apprehensibile est a potentia et obiectum illius, sed quatenus ipsum signatum est manifestabile potentiae, et attingendo pro ipso natum vel substituendo pro ipso non absolute, sed ut manifestabile est potentiae, ibi virtualiter et in obliquo involvitur potentia. Quare, licet relatio obiecti seu apprehensibilis ad potentiam directe sumptam et per modum obiecti sit rationis, tamen relatio ad signatum, etiam ut manifestabile potentiae, realis esse potest, quia in obiecto esse significabile et repraesentabile potentiae aliquid reale est, licet non realiter respiciat potentiam; aliud enim est quomodo obiectum respiciat potentiam, aliud quid sit in obiecto esse manifestabile potentiae. Esse manifestabile et obicibile aliquid reale est, et id, a quo dependet potentia et a quo specificatur; imo quia ita reale est, non dependet a potentia reali relatione. Quare cum signum sub formalitate signi non respiciat potentiam directe, hoc enim est formalitatis obiecti, sed respiciat rerem significabilem seu manifestabilem potentiae, sic potentia ut in obliquo inclusa in illo obiecto manifestabili attingitur a reali relatione signi, quia non respicitur potentia seorsum, sed ut inclusa in eo, quod reale est obiecto ut manifestabili potentiae; ubi totum, quod attingitur actu et formaliter reale est, et solum potentia, cuius est obiectum, intrat ibi de connotato et in obliquo. Sicut scientia, quae agit de coloribus, ut sunt obiectum visus, realiter respicit colores, utpote specificativum sui, licet ipsi includant virtualiter ordinem ad potentiam, cuius sunt obiecta, non ordo scientiae ad ipsa obiecta rationis est. Ille vero respectus, quo signum respicit directe potentiam, movendo eam tam ad cognoscendum se quam signatum, cuius gerit vices, respectus rationis est, sed distinctus a relatione signi, qua respicit signatum, quia est respectus obiecti, non formaliter signi ut signum.

Et hinc patet ad secundum argumentum, quod procedit de relatione, qua signum directe et formaliter respicit potentiam, quae est relatio mensurae seu obiecti mensurantis, non de relatione, qua respicit signatum quatenus obiectum manifestabile potentiae, ubi potentia solum in obliquo et virtualiter attingitur, non per respectum rationis. Et sic signum non est mensura potentiae, sed instrumentum signati ad illam.

Secundo arguitur: Termini isti, scilicet signatum et potentia, sunt distincti etiam in formalitate termini, cum unus sit terminus ut quod et directe attactus, alius sit terminus ut cui; distinguuntur ergo plus quam materialiter. Quando enim signum habet plura signata inadaequata, tunc se habet ad illa ut ad plures terminos materialiter diversos, ergo plus quam materialiter distinguuntur in ratione terminorum potentia et signatum.

Confirmatur, quia ex ordine ad potentiam distinguuntur specifice signa, ut patet in signo formali et instrumentali, quae sunt diversa specie in genere signi, et non distinguuntur ex parte significati; possunt enim idem repraesentare conceptus, v. g. ignis et fumus, qui est signum ignis, sed distinguuntur ex modo se habendi erga potentiam informando vel obiciendo. Ergo ordo ad potentiam habet se in recto et non in obliquo in signo, siquidem illud specificat et distinguit.

Potest etiam e converso fieri hoc argumentum, quia potest signum dividi per diversas species secundum ordinem ad signatum manente invariato ordine ad potentiam; ergo signum est, quod sunt relationes distinctae, alioquin variata una variatur et alia. Antecedens vero constat. Nam diversi conceptus variantur ex diversis obiectis repraesentatis manente relatione ad potentiam eiusdem rationis in omnibus.

Confirmatur secundo: Ratio signi et ratio imaginis in hoc differunt, quod imago non respicit potentiam, cui repraesentet, sed exemplar seu ideam, cuius est imitatio. Si quid vero repraesentat potentiae, per accidens est ad imaginem. Signum vero per se respicit potentiam, ut cui repraesentet. Ergo relatio ad potentiam signo est intrinsca et de constitutivo eius, cum essentialiter distinguat signum ab imagine.

Denique tertio confirmatur, quia manet relatio ad potentiam in signo destructa relatione ad signatum, ut patet, quando signatum non existit, et tamen signum ducit potentiam ad notitiam illius sicut antea. Ergo respicit potentiam in ratione ductivi et significativi sicut antea, et sic manet relatio ad potentiam.

RESPONDETUR ad principale argumentum, quod signatum, quod repraesentatur, et potentia, cui fit repraesentatio, non sunt duo termini adaequati et distincti in ratione termini, sed unum terminum integrant, qui constat ex directo et ex obliquo. Sicut in religione cultus, qui exhibetur, et Deus, cui exhibetur, non sunt duo termini adaequati, sed unus terminus integer religionis. Et credere Deo et Deum, non sunt duo termini, sed unus fidei, quatenus sic attingitur unus terminus, quod non absolute et secundum se terminat, sed ut modificatur et respective seu connotative se habet ad aliquid aliud, sicut signatum attingitur ut repraesentabile potentiae.

Ad primam confirmationem respondetur, quod divisio signi in formale et instrumentale est divisio per diversas species, quae directe non sumuntur ex solo diverso respectu ad potentiam, sed ex diversa relatione ad signatum ut diverso modo repraesentabile potentiae. Est enim idem repraesentabile aliquod obiectum duplici medio repraesentativo, scilicet medio in quo et medio per quod. Et primum fundat repraesentationem formalem intra potentiam informantem, secundum repraesentationem instrumentalem extra potentiam moventem. Unde in ipso signato repraesentabili invenitur diversa ratio seu fundamentum ad terminandum istas diversas repraesentationes seu modos repraesentandi in signis, licet res repraesentata materialiter sit eadem.

Et similiter praesupponit in ipsis signis diversum modum movendi et repraesentandi potentiae, scilicet ut obiectum extra vel ut forma ad intra; hoc tamen praesuppositive se habet ad rationem signi, formalissima vero ratio se habet ut substituti ad signatum, ut tali modo vel tali repraesentabile.

Et ex hoc patet ad alteram partem argumenti, quod ordo ad potentiam, licet sit eiusdem rationis in diversis signatis, non tamen requiritur, quod distincta relatione attingatur, quia bene stat, quod relationes signi specie varientur ex diversitate obiecti repraesentabilis, licet conveniant seu non differant ex parte connotationis in obliquo inclusae, sicut fides et opinio conveniunt in modo obscuritatis, non in ratione formali specificante.

Ad secundam confirmationem respondetur, quod quia signum respicit signatum praecise ut repraesentabile ad potentiam ut vices eius gerens et consequenter inferius ipso, imago autem respicit suum exemplar ut imitabile et ut principium, a quo originatur et exprimitur, et sic potest illi non inaequalis esse, ideo ex parte ipsius termini, quem directe respiciunt, habent distinctas formalitates seu rationes formales terminandi, licet ad unam sequatur ordo ad potentiam in obliquo in ipso signato, quod tangit, in alia non. Et ita formalis ratio distinguens in utroque est ratio signati ut sic, ratio exemplaris ut sic, non ipsa potentia, cui fit repraesentatio.

Ad tertiam confirmationem respondetur, quod destructo ordine ad signatum destruitur ordo ad potentiam, qui in ipso signato in obliquo et connotato includebatur. Quia tamen remanet fundamentaliter et virtualiter ordo iste in signo ad signatum non existens, remanet etiam fundamentaliter ille ordo ad potentiam, qui cum signato vadit. Formaliter tamen retinere potest signum in se rationem obiecti moventis vel formae repraesentantis, quae est alia relatio a signo, ut dictum est.

Supponendae sunt definitiones istorum obiectorum, quas 1. libro Summul.¹ tradidimus. Et illis suppositis loquimur de dependentia rei ab aliquo extrinseco in specificatione sua.

SIT PRIMA CONCLUSIO: Obiectum in communi, ut abstrahit a motivo et terminativo, consistit in hoc, quod sit aliquid extrinsecum, a quo sumitur et dependet intrinsca ratio et species alicuius potentiae vel actus; et hoc reducitur ad genus causae formalis extrinscae non causantis existentiam, sed specificationem.

Ut conclusio intelligatur, adverte ex Caietano 1. p. q. 77. art. 3., quod aliquae res sunt prorsus absolutae, in sui specificatione et constitutione a nullo extrinseco dependentes, ut substantia, quantitas etc. Aliae sunt prorsus relativae, quae totum suum esse habent ad aliud et ab illo pendent ut a puro termino. Aliae sunt mediae inter istas, quae in se quidem habent quidditatem et essentiam absolutam, ita quod aliquid aliud habent quam respicere et referri; tamen in sui constitutione et specificatione dependent ab aliquo extrinseco, non ad respiciendum, sed ad agendum vel causandum aut aliquid negotiandum. Et sic se habent potentiae et actus et habitus circa ea, quae attingunt, dicunturque habere ordinem transcendentalem ad ea.

Et bene nota, quod aliud est rem aliquam esse omnino absolutam ab aliquo extrinseco in specificatione sua, aliud in existentia sua. In existendo enim nulla res est absoluta ab aliquo extrinseco, nisi solus Deus, qui est a se, reliqua sunt a Deo. At vero in praesenti loquimur de dependentia rei ab aliquo extrinseco in specificatione sua, et sic obiectum se habet ad potentiam. Nec enim ad potentiam vel actum se habet ut efficiens seu influens existentiam; id enim non ad obiectum pertinet, sed ad producens. Ab obiecto autem pendet specificatio actus vel potentiae secundum se, etiam existentia semota.

Denique differt obiectum ab idea seu causa exemplari, etiamsi causa formalis extrinsca sit, tum quia idea est, ad cuius similitudinem fit ideatum; obiectum autem non est id, ad cuius similitudinem se habet potentia vel actus eius; tum quia idea dicit causam exemplarem per modum originis, obiectum autem non est principium originis respectu potentiae vel actus; tum denique quia idea est causa exemplaris efficax, et pro hac parte etiam causat existentiam, influit enim ad formandum rem in actu et in singulari, sicque est in intellectu practico, qui se extendit ad opus et ad existentiam effectus; obiectum autem non movet quoad exercitium seu efficientiam, sed solum quoad formale et quoad specificationem.

SIC ERGO CONCLUSIO POSITA SUMITUR EX D. THOMA 1. 2. q. 9. art. 1. dicente, quod «secundum rationem obiecti specificatur actus», et quod «obiectum movet determinando ad modum principii formalis, a quo in rebus naturalibus specificatur actio».

Et 1. p. q. 77. art. 3. dicit, quod «obiectum ad potentiam passivam comparatur ut principium et causa movens», «ad actum vero potentiae activae comparatur ut terminus et finis». «Ex his autem duobus», inquit, «actio speciem recipit, scilicet ex principio vel fine seu termino». Ergo sentit D. Thomas obiectum passivae et activae potentiae convenire in hoc, quod est specificare actum. Ac denique 2. de Anima lect. 6. circa finem²: «Manifestum est», inquit, «quod omne obiectum comparatur ad operationem animae vel ut activum vel ut finis; ex utroque autem specificatur operatio». Ubi ly omne universalem rationem obiecti explicat.

ET HUIUS RATIO EST, quia licet potentia activa et passiva fundentur in rationibus ita diversis, sicut sunt actus et potentia, quia una est ad agendum, alia ad recipiendum, ut optime docet S. Thomas 1. p. q. 25. art. 1., tamen utriusque obiectum convenit in hoc, quod est determinare vel perficere extrinsce potentiam vel eius actum. Nam respectu potentiae passivae constat, quod obiectum se habet ut perficiens extrinsce, cum reducat illam de potentia ad actum, comparatur enim ad illam ut principium actus eius, quod pertinet ad actualitatem et perfectionem; ad potentiam autem activam comparatur ut terminus et finis. Licet autem quod est pure terminus, non perficiat, sicut in relativis, eo quod relatio non tendit agendo, sed pure respiciendo, et similiter quod est pure effectus, non perficiat, sed pure perficiatur, sicut creaturae respectu Dei, quae ita efficiuntur a Deo, quod ab earum terminatione eius actio in se non pendet; tamen in actibus creatis terminatio dat perfectionem actibus, quia si terminati non sint, perfecti non sunt nec completi, sed quasi in via et tendentia; perficiuntur ergo determinatione ipsa, ad quam tendunt. Et ita dicit S. Thomas 7. de Potentia art. 10.³, quod in ipso effectu seu passione attenditur quoddam bonum et perfectio moventis, sicut in univocis agentibus, quae pro suos effectus perpetuant esse speciei, et in aliis, quae mota movent vel agunt vel causant; «nam ex ipso suo motu ordinantur ad effectus producendos. Et similiter in omnibus, quibus quodcumque bonum causae provenit ex effectu». Ita D. Thomas. Ex qua doctrina constat, quomodo obiectum terminativum possit esse perfectivum potentiae vel actionis.

SECUNDA CONCLUSIO: In obiecto motivo, etiam ut a terminativo distinguitur, salvatur vera ratio obiecti.

Est contra aliquos, qui existimant rationem obiecti in solo terminativo salvari, excludunt autem motivum a ratione obiecti, quia dicit efficientiam; obiecto autem ut obiecto non convenit efficere, sed specificare.

Ceterum magna aequivocatio committitur in illo termino „motivum” applicando illud solum causae efficienti, cum etiam aliis causis applicetur, sicut finis dicitur movere, et obiectum propositum per voluntatem movet illam, et exemplar movet ad sui imitationem. Sic ergo distinguimus motivum per modum exercitii et per modum specificationis, et illud primum pertinet ad causam efficientem, hoc secundum ad obiectum formale. Et constat hoc ex D. Thoma locis cit. praec. conclusione. Ibi enim perspicue docet S. Thomas obiectum motivum specificare potentiam passivam et comparari ad ipsam ut principium movens, et sic est prius suo specificato in via definiendi. Ergo in ratione motivi habet veram rationem obiecti et non efficientiae; efficiens enim in quantum efficiens respicit esse rei, quod producit, non specificationem nec definitionis principia, cum tamen D. Thomas specialiter in 2. de Anima lect. 6. cit.⁴ dicat, «quod obiecta sunt priora operationibus animae in via definiendi», et locutus fuerat tam de obiectis terminativis quam activis seu motivis. Ratio ergo motivi non efficientiam dicit in obiecto, sed intra limites obiectivae formae, id est specificativae continetur.

Ac denique confirmatur, quia potentia passiva in quantum talis ab aliquo extrinseco specificabilis est, siquidem ex specie sua ordinatur ad illud, atque adeo species eius non est omnino absoluta in se et independens ab omni extrinseco. Quidquid autem non est omnino absolutum in se, sed ex sua specie ordinabile ad aliud, specificabile est ab illo. Sed potentia passiva ut talis non comparatur ad extrinsecum specificativum ut ad terminum, sed ut ad motivum, quia est in potentia, ut actuetur, non ut actualitas eius terminetur; est enim potentia passiva, non activa. Ergo id, quod est motivum eius, est vere obiectum specificativum.

DICES: Saltem obiectum motivum debet efficienter concurrere cum potentia ad actum; ergo ratio motivi in obiecto pertinet ad genus efficientiae.

Respondetur hoc imprimis non currere respectu omnis potentiae, sed tantum in potentia cognoscitiva, in qua est probabilius, quod species in genere efficientis concurrat ad actum cum potentia. Ceterum haec efficientia non est formalis et per se ratio speciei, quae per se solum dicit, quod sit repraesentativa et vicaria obiecti, a quo dependet actus in specificatione. Quod vero etiam dependeat effective quoad esse, non pertinet ad obiectum quatenus obiectum, nec ad speciem ut praecise repraesentativa et vice obiecti, sed quia intrinsce determinat et actuat potentiam, quae sic actuata et determinata influit vitaliter et effective in actum. Ideo sicut virtus potentiae effective influit, etiam eius actualitas intrinsca et determinatio obiecti infuit, ut actum in sua specificatione, quae ab obiecto pendet, eliciat.

Si autem inquiras, quomodo intelligatur ratio motivi in causa obiectiva, supposito quod non est movens per modum efficientis, respondetur ex dictis, quod est movens quoad specificationem, non quoad exercitium. Quod explicatur ex Divo Thoma 1. 2. q. 9. art. 1. dicente, «quod potentia seu vis animae potest dupliciter esse in potentia, uno modo quantum ad agere vel non agere, alio modo quantum ad agere hoc vel illud; sicut visus quandoque videt, quandoque non videt, et quandoque videt hoc, puta album, quandoque aliud, puta nigrum. Indiget ergo movente et determinante quantum ad ista duo». Et determinans seu movens ad agere vel non agere dicitur movere ex parte subiecti seu exercitii, movens autem ad agendum hoc vel illud, dicitur movere et determinare ex parte obiecti. Et ita subdit S. Thomas, «quod obiectum movet determinando actum ad modum principii formalis». Distinguitur ergo movere per modum agentis seu ex parte subiecti et exercitii, quod pertinet ad genus causae efficientis, a motione per modum obiecti motivi, quod reducitur ad genus causae formalis extrinscae, quae non consistit in alio, quam quod aliqua potentia, ut eliciat actum talis vel talis speciei, indigeat actuari seu ordinari ad obiectum extrinsecum, non solum in terminatione actus, sed etiam in elicientia et principio illius, quia etiam ut eliciat, potentia non est sufficienter determinata ad speciem actus, sed determinatur seu movetur et completur ab obiecto.

EX QUO SEQUITUR, quod licet aliquando in obiecto motivo, ut de facto moveat, intervenire debeat alicuius rei productio, quae ad genus causae efficientis pertinet, non tamen in hoc per se consistit formalis ratio obiecti moventis, sed per accidens aut concomitanter se habet. Quod maxime contingit in potentiis cognoscitivis, quae non possunt moveri ab obiectis, nisi imprimantur in eis et producantur effective species; sed tamen productio effective specierum non est causalitas obiectiva in ratione formali obiecti motivi. Nam producere effective species non pertinet ad rationem obiecti, ut patet in nostro intellectu et in angelico. Nam in nobis intellectus agens est, qui effective producit species, non obiectum, et in angelis Deus infundit species, quod est effective eos producere; obiecta vero non agunt effective in intellectum angeli secundum sententiam S. Thomae. Et in omnium infusa constat Deum in scientia producere seu infundere species effective, non ab obiectis ipsis species sine ratione obiecti specificantis et e contra, ac proinde formalis ratio obiecti motivi specificantis non consistit in efficientia specierum.

Sequitur secundo obiectum motivum tantum non esse formaliter idem quod signum instrumentale, neque obiectum terminativum tantum idem quod obiectum secundarium, licet saepe ista materialiter coincidant.

Primum constat, quia ratio obiecti motivi tantum, licet moveat ad aliud praeter se, tamen non directe respicit signatum, quod repraesentet et cuius vices gerat, sed directe respicit potentiam ut a se movendam. Unde habet se in linea obiecti coordinati potentiae, non in linea repraesentationis vices gerentis pro alio et coordinatae rei repraesentatae. Sunt ergo formalitates diversae, quia in recto diversos terminos respiciunt, ut signum dicit rationem medii ductivi ad aliud, ut obiectum motivum rationem principii moventis potentiam. Unde obiectum motivum non dicit, quod sit aliquid inferius et imperfectius eo, ad quod movet, ut cum per ens reale movetur quis ad cognoscendum ens rationis, et per Deum movetur ad cognoscendum creaturas, et per essentiam angeli ad cognoscendum eius accidentia. Signum autem ut signum semper est quid imperfectius re signata, utpote vices eius gerens et loco eius substituens in genere cognoscibili. Et inde est, quod genus signi est relatio praedicamentalis, ut supra diximus, ratio vero obiecti motivi non est relatio praedicamentalis, cum obiectum non respiciat potentiam, sed ab ea respiciatur, utpote secundum relationem mensurae et mensurati, quae non est mutua.

Secundum vero constat, cum per imaginem cognosco prototypum aut per vestigium bovem. Sunt enim obiecta terminativa tantum prototypus et bos, utpote per alterius obiecti species cognita, et tamen non sunt obiecta secundaria, sed principalia, utpote primo et per se intenta, imago autem et vestigium ut deducentia ad illa.

ULTIMA CONCLUSIO: Obiectum terminativum respectu potentiae cognoscitivae et appetitivae etiam habet rationem causae formalis extrinscae.

Est contra aliquos recentiores, qui existimant obiectum terminativum habere rationem puri termini, sicut terminus respectu relationis praedicamentalis.

SED CONCLUSIO POSITA SUMITUR EX D. THOMA 1. 2. q. 18. art. 2. ad 2., ubi dicit, «quod obiectum non est materia ex qua, sed circa quam, et habet quodammodo rationem formae, in quantum dat speciem». Ubi clare loquitur S. Doctor de obiecto terminativo: Nam materia circa quam non est principium actus movens potentiam ad eliciendum actum, sed terminans actum, quia circa illam versatur actus. Ergo obiectum terminativum extrinsce specificat; nam a termino sumit motus speciem suam, ut dicitur in 5. Phys.⁵ Sumitur etiam ex D. Thoma in 1. dist. 1. q. 2. art. 1. ad 2.⁶, ubi inquit, «quod obiectum operationis terminat et perficit ipsam et est finis eius». Omne autem perficiens habet se formaliter respectu perfectibilis, saltem extrinsce, et cum non sit perficiens efficiendo, sed terminando, dicimus, quod se habet formaliter extrinsce.

DEINDE PROBATUR, quia obiectum terminativum non se habet ut purus terminus sicut respectu relationis praedicamentalis; obiectum enim terminativum specificat potentiam activam, quae non est relatio praedicamentalis, sed transcendentali ordine respicit obiectum. Ergo obiectum non est purus terminus, alias solum terminaret relationem praedicamentalem, non transcendentalem. Quod vero non in alio genere causae terminet et specificet, nisi in genere causae formalis, ex eo deducitur, quia non se habet ut causa efficiens, cum non sit principium actionis, sed terminus; nec causa materialis, cum non sit in aliqua re afficiendo ipsam, dicitur subiectum recipiens aut causa disponens; nec finis, quia finis vel est finis effectus vel finis causa seu id, cuius gratia. Finis effectus ut effectus non specificat, quia ut effectus non perficit actum vel potentiam activam, sed perficitur seu fit ab ea, nec causat ipsam ut effectus, sed ab ea causatur. Finis autem ut causa non specificat actum terminative, sed movet efficientem metaphorice, et sic non respicit specificationem actionis seu essentiale praedicatum eius, sed existentiam, ad illam enim movet; ideoque ut finis inter circumstantias numeratur; ut obiectum vero specificare potest, ut constat 1. 2. q. 1. art. 4., ubi specificatio actus moralis sumitur a fine, ut est bonum et obiectum voluntatis. Et in q. 18. art. 6. et q. 19. art. 2. finis dicitur specificare in quantum obiectum actus interioris seu imperantis; est autem circumstantia actus imperati, qui est gratia finis. Si ergo ut finis specificet, induit rationem obiecti, alia est ratio obiecti specificantis, alia finis moventis. Et sic specificatio pertinet ad genus causae formalis extrinscae, motio finis ad finalizationem moventem ad producendum res in esse, movere autem ad esse et existentiam est extra specificationem.

Ex his distingues alias divisiones obiecti, ut in primarium et secundarium, formale et materiale. Id enim, quod per se vel primo aut formaliter specificat seu est forma et ratio specificandi, dicitur per se obiectum seu ratio obiecti; reliquum vero dicitur secundario seu per aliud et materialiter obiectum. Et ipsa ratio specificandi secundum se sumpta solet etiam dici ratio sub qua seu obiectum quo. Ut autem consideratur in aliqua re afficiendo ipsam, dicitur res sic effecta ratio quae, obiectum vero materiale obiectum quod. Exemplum facile est in pariete colorato et lucido respectu visus.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur contra primam conclusionem. Nam intellectus divinus et eius potentia vere et proprie habent obiecta; versantur enim circa aliquid primo et per se, intellectus circa divinam essentiam, omnipotentia vero circa creaturas. Et tamen non specificantur ab ipsis obiectis; nam divina potentia non specificatur a creaturis, alioquin ab illis haberet actualitatem et perfectionem sicut et speciem. Similiter neque essentia divina specificat intellectum divinum; nec enim ibi potest distingui specificativum et specificatum extrinsecum, sicut nec perficiens et perfectibile, actuans et actuabile. Ergo non consistit in hoc, quod est specificare extrinsce, ratio obiecti.

RESPONDETUR in divinis inveniri rationem obiecti seclusis imperfectionibus, id est dependentia ab aliquo ut ab extrinseco specificante et formaliter causante. Nec enim datur ibi aliqua species seu specificatum, quod sit causatum, et consequenter neque datur ratio obiecti, quod sit causa formalis extrinsca ut causa. Sed in his actibus, quae sunt intelligere et velle, datur ratio obiecti quantum ad id, quod perfectionis et actualitatis est, in hoc, quod datur terminus et specificativum cognitionis, eo quod cognitio et volitio aliquid debet attingere, sed tamen specificativum non distinguitur a specificato nec habet in illud rationem causae, sed sunt unum et idem propter summam eminentiam, ut ex D. Thoma habetur 1. p. q. 14. art. 2. et 4. Respectu vero potentiae executivae ad extra seu omnipotentiae datur ratio obiecti, in quantum creaturae sunt id, circa quod versatur potentia illa executiva Dei, ut purus effectus eius, non ut perfectivum potentiae, quae a se habet omnem perfectionem.

Secundo arguitur contra rationem obiecti motivi, quam explicavimus. Nam loquendo de obiecto motivo formaliter ut motivum est, vel ly motivum dicit rationem motionis effective vel formalis. Si primum, non est proprie et simpliciter obiectum, ut supra ostendimus, quia efficiens motio non dat specificationem, sed existentiam. Si secundum, non distinguitur ratio motivi a terminativo, sed ab eo, quia utrumque habet eundem modum causalitatis, scilicet formalis, et sic eodem modo specificabit obiectum motivum et terminativum. Quod enim motivum habeat rationem principii, non variat rationem causae formalis extrinscae, atque adeo rationem obiecti non habet motivum in quantum motivum, sed in quantum convenit cum terminativo in ratione specificandi extrinsce, non in quantum rationem habet principii moventis.

Confirmatur, quia si obiectum motivum in quantum motivum dicit propriam rationem obiecti, sequitur non dari aliquam rationem obiecti in communi, in quo conveniant terminativum et motivum. Nec enim motivo et terminativo potest dari alia ratio communis, nisi respicere potentiam tamquam aliquid extra illam. Hoc autem etiam convenit ipsi actui, qui est distinctum quid a potentia et respicit ipsam specificando, et tamen non est obiectum eius. Ergo ratio obiecti ut sic non consistit in hoc, quod est respicere potentiam ut aliquid extrinsecum specificans.

RESPONDETUR, quod in obiecto motivo ly motivum intelligitur de motione formali per modum principii respectu potentiae passivae, ut supra dictum est, ita quod specificatio actus, et non solum exercitium seu esse illius pendent a tali obiecto, non ex parte terminationis, sed ex parte elicientiae et principii.

Et quando instatur, quod in hoc convenit cum terminativo, respondetur convenire in genere causandi specificationem, sed non in modo neque in specie actus causata, sicut etiam diversi habitus et actus specificantur eodem modo specificationis in genere, sed non eodem modo specificationis, cum diversae speciei sint. Diversus autem modus specificandi et diversa specificatio sumitur, ut dictum est, ex eo, quod obiectum se habeat per modum principii vel termini, id est a quo dependeat specificatio actus vel in sui elicientia vel in sui terminatione, quia, ut saepe dicit S. Thomas, 1. 2. q. 1. et q. 18. et alibi, a principio et fine sumitur ratio actus. Et habere se per modum principii inducit diversum modum specificandi ab eo, quod est per modum termini, quia specificat potentiam activam vel passivam, quae semper sunt diversae potentiae et diversos actus habent.

Ad confirmationem respondetur, quod sicut potentia in communi abstrahit a potentia activa et passiva et convenit in ratione principii actus, ita obiectum in communi abstrahit a motivo et terminativo et dicit extrinsecum specificativum potentiae ex parte principii vel termini. Actus autem vel non est omnino extrinsecus potentiae, cum procedat ab illa, vel potius dicendum est, quod in actu respectu potentiae considerantur duo, scilicet et ratio producti seu effectus, et sic non respicit potentiam specificando, sed ab ipsa recipiendo esse et speciem et naturam. Vel consideratur ratio perficientis potentiam in agendo, quatenus ultimo consummat actionem, et sic non specificat, nisi in quantum tenet se ex parte termini, in quo consummatur actualitas potentiae, et hac ratione induit rationem obiecti terminantis, sicut alii effectus respectu suorum agentium, in quantum perficiunt et consummant illa in actu.

Tertio arguitur: Obiectum eo modo respiciens est passiva; nam obiectum ut motivum correspondet potentiae cognoscitivae in tantum est passiva, in quantum recipit species, in qua receptione obiectum non influit ut obiectum, sed ut efficiens et imprimens. Ergo ratio motivi non pertinet ad obiectum ut obiectum, sed ad rationem efficientis seu imprimentis species, siquidem in tantum se habet potentia passiva ut passiva, in quantum antecedenter ad actum patitur et recipit species. In illo autem priori, quo potentia recipit species et movetur, non obicitur obiectum, quia non attingitur tunc ut obiectum, quando imprimuntur species.

Confirmatur, quia obiectum ut motivum neque potest specificare actum neque potentiam, ergo nihil specificat.

Antecedens probatur: Non specificat actum, quia illud solum est specificabile ab obiecto, quod est mobile ab ipso. Actus autem non est mobilis ab obiecto, cum sit effectus eius causatus a potentia et ab obiecto. Ergo non est specificabilis ab obiecto motivo, quia motivum ut motivum solum specificat mobile ut mobile. Neque potentiam specificare potest, quia obiectum non specificat potentiam, nisi mediante actu, ut docet D. Thomas 1. p. q. 77. art. 3. Ergo si non specificat actum, neque potentiam.

RESPONDETUR, quod potentia est passiva et respectu agentis seu imprimentis species et respectu formae impressae. Forma autem impressa habet duo, scilicet informare entitative seu physice, et hoc materialiter se habet in specie et commune est cum ceteris accidentibus, et informare intentionaliter, id est ut repraesentative est idem cum obiecto, et sic obiectum informat intentionaliter in eo ordine, quo species, scilicet formaliter, licet obiectum extra, species intra potentiam. Ipsa vero impressio effective specierum non est ab obiecto ut obiective movente, sed a producente species, quae virtus productiva non semper convenit ipsi rei, quae est obiectum, sed alteri agenti, ut in nobis intellectus agens, in angelis Deus infundens species. Quare ratio motivi in obiecto non est ratio imprimendi vel efficiendi species, sed obiective actuandi et determinandi potentiam mediante specie ut intentionaliter, non ut entitative tantum informante. Et hac ratione salvatur respectu intellectus angeli obiectum motivum, non quia movet obiectum imprimendo species, sed quia determinat et actuat ipsam potentiam formaliter, non ut in se est entitative, sed intentionaliter, ut repraesentatum in specie, Deus autem effective illam infundit.

Ad confirmationem respondetur obiectum motivum specificare actum determinando seu actuando potentiam passivam, quae est mobilis ab ipso, et principiando seu causando actum quoad specificationem. Nam obiectum motivum, quod specificat actum, non respicit actum ut mobile a se, sed ut principiatum; potentiam vero, quam determinat, respicit ut mobile. Unde negamus, quod obiectum motivum specificet mobile, quod est quasi subiectum, sed specificat actum, cuius est principium, quasi principiatum a se. Actio enim, ut dicit D. Thomas⁷, specificatur a principio et fine; sed quia principiat actum movendo ac determinando potentiam, ut eliciat talem speciem actus, dicitur obiectum motivum.

Quarto arguitur contra rationem obiecti terminativi. Nam obiectum a nobis constituitur in ratione extrinseci specificativi; sed terminus ut terminus non specificat actum vel potentiam; ergo terminativum ut terminativum non est obiectum.

Minor probatur primo, quia alias terminus relationis praedicamentalis esset obiectum eius, quia specificat terminando. Secundo, quia specificativum actus et potentiae realis debet esse aliquid reale, cum species ab eo data realis sit et ab eo ut a perficiente et actuante dependeat. Constat autem obiectum terminativum non semper esse aliquid reale; invenitur enim ratio obiecti etiam in ente rationis, sicut de obiecto Logicae diximus q. 1. prooemiali.⁸ Tertio, quia omne specificativum est causa formalis saltem extrinsca. Omnis autem causa formalis est principium dans esse; forma enim est, quae dat esse rei. Ergo omne obiectum est principium, in quantum obiectum et non terminus, quia est causa formalis specificans; et sic erit obiectum motivum, quod per modum principii specificat.

Confirmatur, quia obiectum motivum et terminativum analogice participant rationem obiecti, ergo alterum simpliciter, alterum secundum quid, et non utrique convenit simpliciter ratio obiecti.

Antecedens probatur, tum quia utrumque tam obiecto reali quam rationis convenit; tum quia potentia activa et passiva analogice se habent in genere potentiae, ut dicitur 9. Metaph. lect. 1. apud D. Thomam.⁹ Ergo et obiectum motivum et terminativum illis correspondens analoga sunt. Unde motivum est, quod simpliciter actuat et informat, et sic analogice dicitur utrumque specificare seu habere rationem formae specificantis.

RESPONDETUR ad principale argumentum negando minorem.

Ad primam probationem respondetur, quod terminus relationis non specificat ut praecise terminus est, sed ut subest fundamento, sine quo species relationum non sumitur, ut diximus q. 17.¹⁰, et constat ex D. Thoma in 1. dist. 26. q. 2. art. 3.¹¹, obiectum autem per se in quantum obiectum specificat.

Ad secundam probationem respondetur, quod specificativum intrinscum dans speciem actui necessario debet esse aliquid reale, specificativum autem extrinsecum non, quia non informando et inhaerendo specificat, sed tendentiam alterius terminando vel ad elicientiam actus determinando extrinsce. Et ita sufficit, quod media specie reali, quae intrinsce informat realiter, ipsam potentiam determinet ad actum, etiamsi obiectum ipsum in se reale non sit vel realiter non existat.

Ad tertiam probationem respondetur, quod terminus secundum diversam considerationem habet rationem causae vel effectus, sicut causae ad invicem sunt causae. Et quatenus praecise terminat per modum executionis et effectus, non specificat, sed speciem recipit et existentiam. Quatenus vero consideratur iste terminus ut perficiens et consummans in facto esse actum potentiae, dat speciem terminando et perficiendo, et sic consideratur ut principium et causa extrinsca dans esse consummative et finaliter, non motive et initialiter; est enim ratio perfectionis in actu ut consummatae, non ut initiatae. Et ita dicit S. Thomas 1. 2. q. 33. art. 4. ad 2., «quod operatio causat delectationem ut causa efficiens, delectatio autem perficit operationem ut finis». Unde non coincidit cum obiecto motivo; praecedit etiam in intentione, licet in executione ut effectus sequatur seu recipiat, non det specificationem.

Ad confirmationem negatur antecedens. Ad primam probationem respondetur, quod obiectum esse reale vel rationis solum facit differentiam in ratione entis, non in ratione obiecti et cognoscibilis. Et stat bene, quod aliquid sit simpliciter obiectum, et simpliciter non sit ens. Aliae enim sunt differentiae rerum in esse rei et entis, aliae in ratione obiecti et cognoscibilis, ut bene advertit Caietanus 1. p. q. 1. art. 3. Et sic univoce conveniunt plura in ratione scibilis et non in ratione entis, vel e converso. Et similiter possunt convenire specifice in ratione scibilis et non in ratione entis, vel e converso, ut plenius dicitur quaest. ult. in libros Posteriorum.¹² Nunc sufficit exemplum ponere in Logica, quae univoce est scientia cum aliis, quae agunt de ente reali, cum ipsa agat de ente rationis; et univoce convenit Deus et creatura in ratione scibilis metaphysici, non in ratione entis; et quantitas et substantia univoce sunt scibilia a Mathematica et Physica, sicut ipsae scientiae univoce sunt scientiae, non in ratione entis. Ratio enim scibilis solum dicit connexionem necessariam veritatis, quae univoce in ratione veri convenit cum quacumque alia necessaria connexione, etiamsi in ratione entis non conveniant. Et cum dicitur, quod obiectum perficit potentiam, respondetur, quod etiam ens rationis perficit, non ratione sui formaliter, sed ratione sui fundamenti et entis realis, ad cuius instar concipitur.

Et si dicas: Nam ista ratio cognoscibilis transcendens est ad istam vel illam rationem cognoscibilis, ergo non univoca: Respondetur, quod cognoscibile in communi, sicut verum et bonum et passiones entis, est analogum ad hoc vel illud cognoscibile, per modum cuiusdam quidditatis praedicabilis praedicabilitate secundi praedicabilis vel primi seu transcendentaliter. Ceterum hoc vel illud cognoscibile determinatum dicimus, quod univocum esse potest respectu subiectorum seu entium, quibus convenit denominative per modum quarti vel quinti praedicabilis, licet illa entia univoca non sint entitative, eo quod non consequitur ad ens, ut in se absolute sumitur, sed comparative et ad potentiam cognoscentem, et potest esse idem modus comparandi in rebus non univoce convenientibus secundum se et entitative.

Ad secundam probationem dicitur, quod D. Thomas aperte loquitur de potentia in ratione principii ad agendum; sic enim non conveniunt univoce potentia passiva et activa, quia passiva non principiat actum, nisi dependenter ab activa, cum de se non sit in actu. Ceterum in ratione specificabilis ab extrinseco principio univoce se habent passiva et activa potentia, cum utraque significationem sic dependentem habeat. Quod vero additur obiectum motivum simpliciter actuare, non terminativum, respondetur, quod in specificando extrinsce utrumque simpliciter actuat, quatenus ab utroque dependet in sui actione et perfectione potentia vel actus, licet illud, a quo potentia passiva movetur, ut actus eliciatur, magis in modo movendi accedat ad actuationem formae intrinscae, simpliciter tamen ab utroque dependet specificatio.

Ut punctus difficultatis clare intelligatur, SUPPONIMUS nos non loqui in praesenti de signo et significatione pro ipsa relatione, in qua formaliter signum consistit, ut supra¹ ostendimus; nam relatio nullo modo est effective, sed pure relatione ad terminum, respicere autem non est efficere. Loquimur ergo de fundamento signi et significationis, quatenus repraesentat potentiae cognoscitivae aliquid, pro quo substituit et vices gerit in repraesentando ipsum potentiae. ET INQUIRIMUS, an ista deductio et exhibitio seu repraesentatio sui significati ad potentiam sit aliqua effectio, vel in quo genere causae collocari debeat.

Possumus autem in ipso significare seu repraesentare DISTINGUERE tria, quae videntur pertinere ad faciendam praesentiam obiecti in potentia; repraesentare enim non est aliud quam facere obiectum praesens seu unitum potentiae.

Primum est emissio seu productio specierum, quae ab obiecto et signo extrinseco fit in potentiam.

Secundum est excitatio potentiae, ut attendat, quae distinguitur ab ipsa impressione specierum; nam etiam post receptas species indiget aliquis excitatione ad attendendum.

Tertium est concursus cum potentia ad eliciendam notitiam rei significatae, ad quem actum eliciendum concurrit signum extrinsecum mediante specie intrinsce recepta, per quam non solum concurrit, ut formetur notitia sui, sed etiam signati, ad quod deducit. Ceterum iste concursus cum potentia non est significare,² quia concursus iste pertinet ad elicientiam cognitionis. Elicientia autem cognitionis non est significare, sed si sit cognitio signati, est terminus et finis significandi; ad hoc enim movet signum, ut accipiatur notitia signati. Si vero est cognitio ipsius signi, praesupponitur ad significare, quia ex eo, quod est cognitum, ducit ad aliud seu significat. Nec dubitamus, quin ista repraesentatio signati et deductio potentiae ad ipsum attingendum, cum sit aliquid de novo in rerum natura, aliquam causam efficientem habere debeat. Sed inquirimus, an prout pendet a signo, pendeat in genere causae effective ita, quod signum efficiat significationem et significare in actu secundo sit efficere; an vero ab alia causa sit effective, a signo vero vice obiective.

SIT UNICA CONCLUSIO: Significare seu repraesentare nullo modo est a signo effective, nec significare loquendo formaliter est efficere.

Itaque haec propositio: «Signum efficit», numquam est in quarto modo per se. Haec conclusio, quae valde communis est inter recentiores thomistas, qui illam quotidianis disputationibus agitare solent, imprimis colligi potest ex D. Thoma q. 11. de Veritate art. 1. ad 4.³, ubi inquit, «quod proximum effectivum scientiae non sunt signa, sed ratio discurrens a principiis ad conclusionem».

Praecipue tamen habet suum FUNDAMENTUM in duobus principiis:

Primum est, quod obiectum, in quantum exercet causalitatem obiectivam respectu potentiae et repraesentat se, non effective id facit, sed solum se habet ut forma extrinsca, quae ab alio efficiente applicatur et praesens redditur per species ipsi potentiae. Quodsi ipsum obiectum etiam habet vim effectivam se applicandi, id materialiter et per accidens se habet, sicut in naturalibus forma praesentiam sui exhibet in materia, sed prout a forma non est illa praesentia effective, sed formaliter, effective autem fit ab applicante et uniente formam.

Secundum principium est, quod signum succedit et substituitur loco obiecti in hac ipsa linea et ordine obiectivae causae, non autem in ratione applicantis effective nec ducentis potentiam ad signatum modo effectivo, sed obiectivo, non principali, sed substitutivo, ratione cuius signum dicitur instrumentale, non quidem quasi instrumentum efficientis, sed quasi substitutum obiecti, non informans sicut species, sed ab extrinseco repraesentans.

Primum principium explicatur sic: Quia ratio obiecti, ut vidimus art. praec., non consistit in hoc, quod emittat et producat species sui in potentia cognoscitiva etc. Constat enim species aliquando infundi effective a Deo, ut in angelis et scientia infusa, obiecto non imprimente effective. Et radicalis huius ratio est, quia ratio obiecti salvatur in hoc, quod aliquid sit repraesentabile et cognoscibile passive a potentia. Esse autem repraesentabile passive de se et ut sic non dicit virtutem applicantem et unientem obiectum potentiae, sed id, quod unitur et praesens fit; sicut enim repraesentare est praesens facere, ita repraesentari et repraesentabile est praesens fieri. Si ergo ratio obiecti salvatur per hoc, quod sit repraesentabile, consequenter hoc, quod est facere repraesentationem active, extra rationem obiecti est nec requisitum ad rationem obiecti; sicut si forma consistit in hoc, quod sit aliquid unibile materiae ut informans et sui praesentia intimans materiam, non potest consistere ratio formae in hoc, quod effective applicet et uniat se materiae. Unde obiectum a D. Thoma comparatur formae seu actualitati, qua potentia redditur actuata et formata. Intelligibile enim est actus intellectus, sicut docet. 1. p. q. 14. art. 2. et q. 79. art. 2. et multis aliis locis. Igitur repraesentare seu facere praesens non pertinet ad obiectum ipsum, ut formaliter obiectum est, tamquam ad causam efficientem hanc praesentationem, sed ut ad formam et actum. qui potentiae praesentatur et unitur.

Ex eadem autem ratione constat, quod ad rationem obiecti non pertinet excitare effective, tum quia haec excitatio effective fit ab alia causa, vel interius a Deo vel exterius ab homine aut alio proponente et applicante obiectum sensui; tum quia in excitatione obiectum est id, quod applicatur potentiae, non vero requiritur, quod sit ipsum applicans effective. Denique ad productionem notitiae obiectum intra potentiam positum per speciem potest effective concurrere, non in vi obiecti, ut specificans est, sed in vi potentiae determinatae et actuatae per obiectum, ex quo et potentia unicum principium constituitur in actu, non ipsum obiectum virtutem addit potentiae effectivam. Et iste concursus seu productio cognitionis non est significare seu repraesentare; elicientia enim cognitionis supponit obiectum repraesentatum potentiae et movens, ut tendat ad consummatam cognitionem et repraesentationem signati. Et ita illa cognitio signati est significationis terminus et finis; movet enim ad cognoscendum.

Secundum principium ex ipsa ratione propria signi, ut signum est, declaratur, quia signum substituitur loco obiecti, ut ducat ipsum ad potentiam eo modo, quo obiectum faceret per se in ratione obiecti. Etenim signum si sit instrumentale et extrinsecum, non aliter repraesentat signatum quam repraesentando se ut obiectum magis notum, et signatum ut aliquid in se virtualiter contentum seu ut ignotius, ad quod dicit habitudinem et connexionem aliquam. Ergo concursus eius ad repraesentandum signatum potentiae est idem atque ad repraesentandum se, quia repraesentando se repraesentat etiam signatum ut pertinens ad se. Unde emissio specierum et excitatio potentiae eo modo pertinet ad signum sicut ad obiectum quando se repraesentat, scilicet obiective id causando, non effective, quia non aliter signatum repraesentat quam prius se ut obiectum repraesentando, ulterius extendendo repraesentationem sui ad aliud in se virtualiter implicitum et contentum. Et ideo signum non repraesentat obiective absolute, sed obiective instrumentaliter et ut deserviens ad aliud. Si autem sit signum formale, constat, quod non effective, sed seipso formaliter repraesentat, ut ex eius definitione constat et patet in notitia et conceptu, de quo seq. quaest.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo argui potest ex variis auctoritatibus S. Thomae. Nam in 3. p. q. 64. art. 4. ad 1. dicit, «quod in voce est virtus quaedam ad excitandum animum alterius proveniens in voce, in quantum procedit ex conceptione loquentis». Haec autem virtus, de qua loquitur D. Thomas, est virtus effective physice. Dicit enim ibi S. Thomas, quod eo modo se habet vis spiritualis in sacramentis, sicut illa vis excitativa in voce. Illa autem, quae est in sacramentis, vis effective est; quod eo est et ista, quae est in voce ad excitandum et consequenter ad significandum, significatione enim excitatio fit.

Similiter in q. 11. de Veritate art. 1. ad 11.⁴ inquit D. Thomas, «quod verba doctoris propinquius se habent ad causandum scientiam, quam sensibilia extra animam, in quantum sunt signa intelligibilium intentionum». Ergo in quantum signa causant scientiam, non obiective repraesentando, sed deducendo ad rem significatam.

Item in 4. dist. 1. q. 1. art. 1. quaestiunc. 1. ad 5.⁵ inquit, quod «demonstratio quia procedit a signo communi»; demonstratio autem effective producit scientiam ratione materiae, ex qua constat, non ratione secundae intentionis; ergo signum, ex quo constat demonstratio, effective influit in scientiam.

Ac denique in opusc. 16. § Ostenso igitur etc.⁶ dicit, «quod actio speculi, quae est repraesentare, non potest attribui homini»; datur ergo repraesentare seu significare, quod est actio.

RESPONDETUR ad primum locum D. Thomae, quod illa virtus excitativa in voce non est ipsa significatio actualis seu significare vocis, cum potius ad hoc aliquis excitetur, ut ad vocis significationem attendat, sed est usus ipse intellectus loquentis et manifestantis per vocem suum conceptum, ut Caietanus advertit super dictum locum. Qui usus est aliquid praeter significationem, cum vocem ipsum significantem applicet, ut alter attendat. Et sic a proferente vocem et utente illa procedit effective talis excitatio et excitativa vis quasi energia quaedam latens, a voce autem significante repraesentative et obiective movente. Et hanc vim excitativam, i. e. usum vocis ab intellectu loquentis derivatum comparat Divus Thomas virtuoso illi motui, quo Deus movet et utitur sacramentis ad producendam gratiam, eo quod sacramenta sunt sicut quaedam signa et voces Dei excitantis nos ad gratiam ipsamque producentis. Quae vis longe distincta est a significatione ipsa sacramentorum, superadditur enim illi sicut usus vocis et vis excitativa superadditur significationi vocis. Fit enim excitatio ad hoc, ut attendamus ad significationem et moveamur ab ipsa. Et significatio seu repraesentatio ista prout a voce significante non est effective, sed obiective; ut autem vox movetur a loquente et excitante, vim habet effectivam excitandi, non a repraesentatione ortam, sed a proponente et movente vocem significantem derivatam, atque ita loquens se habet ut applicans vocem significantem, vox significans ut applicata et significans repraesentative. Nec debemus modo disputare, an illa vis et usus vocis sit aliquid physicae virtutis superadditum voci, vel quid morale. Sufficit enim ad propositum, quod illa excitatio, ut effective se habet sive moraliter sive physice, non est ipsum significare, nec a signo in significando procedit effective, nisi forte significatio ipsa moraliter seu metaphorice aut potius grammaticaliter dicatur actio et efficientia.

Ad secundum locum ex q. 11. de Veritate respondetur S. Thomam dicere, quod proximius se habent verba doctoris ad causandum scientiam, sed non dicit, quod effective se habent, sed sufficit, quod repraesentative seu obiective proximius, quia signum est substitutum rei significatae.

Ad tertium locum respondetur, quod⁷ in demonstratione a signo ipsum repraesentare et significare signi non est efficere demonstrationem, aut producere scientiam, sed illa procedit effective ab intellectu moto ab obiecto et signo obiective, non effective repraesentante. Et sic dicit D. Thomas q. 2. de Veritate art. 1. sup. cit. ad 4.⁸, «quod proximum effectivum scientiae non sunt signa, sed ipse intellectus».

Ad ultimum locum respondetur, quod repraesentare dicitur actio speculi quasi praesuppositive, non formaliter, quia speculum per refractionem luminis generat effective imaginem, quae repraesentat.

Secundo arguitur: In ipsa definitione signi instrumentalis includitur aliqua ratio efficiendi, ergo signum formaliter in quantum signum efficit.

Antecedens probatur ex illa communi definitione Augustini: «Signum est, quod praeter species, quas ingerit sensibus, aliquid aliud facit in cognitionem venire». Ubi tam ingerere species quam facere aliud in cognitionem venire importat efficientiam; eodem enim motu, et causalitate, qua ingerit species ad repraesentandum se, ducit ad cognitionem alterius. Ingerere autem species est efficere et producere illas, ergo et ducere ad cognitionem alterius est effective se habere. Hoc autem ponitur in definitione signi; ergo essentiale est signo efficere in quantum signum, quod est significare. Nihil enim aliud est effective repraesentare quam efficere repraesentationem. Efficit autem species, quae sunt repraesentationes; ergo repraesentat effective.

Confirmatur, quia signo, in quantum significat, convenit multiplex efficientia. Sacramenta enim, quae sunt signa, efficiunt in quantum significant; ergo formaliter in illis significare est efficere, alioquin formaliter non essent signa practica, si in quantum significant, non efficerent. Similiter convenit signo, in quantum significat, excitare potentiam, species immittere, ad inferendam conclusionem influere, quod totum effective causalitatis est.

Respondetur, quod illa duo in definitione signi posita, scilicet ingerere species et facere in cognitionem venire, non dicunt efficientiam per modum efficientiae. Nam ingerere species est commune signo et non signo; nam etiam obiectum, quod se repraesentat et non se significat, ingerit species, et hoc non facit obiectum effective, in quantum obiectum est, ut probavimus. Unde in hoc, quod est ingerere species, non potest consistere efficientia significationis. Quodsi obiecta externa effective imprimunt species, illa efficientia non constituit obiectum in ratione obiecti, sed provenit a virtute aliqua, vel occulta ipsius coeli, ut insinuat S. Thomas q. 5. de Potentia art. 8. et aliqui putant, vel manifesta, ut a luce in coloribus, ab aere refracto in sonis, etc. In secundo autem, quod est facere in cognitionem venire, ly facere non dicit efficientiam ex parte signi, sed repraesentationem quasi obiectivam seu vice obiectivam, quae non dicit concursum efficientem, sed causae formalis extrinscae moventis quidem repraesentative ad sui cognitionem, et praeter hoc etiam ad alterius notitiam.

Ad confirmationem respondetur omnem illam efficientiam, quae in argumento numeratur, esse extrinsecam et superadditam signo ut significanti nec ad significationem per se requiri, ut illi adiungatur; unde numquam est in quarto modo per se „signum efficit”. Nam quod sacramenta efficiant, in quantum significant, non est, quia significatio formaliter sit effectio, sed quia significationi adiungitur et alligatur efficientia, vel modo morali, quatenus practica sunt et ab imperio Dei et voluntate practica ministri procedunt non praecise enuntiando, sed ad opus dirigendo, vel etiam modo physico, ex Dei imperio accipiendo virtutem ad producendam gratiam. Quod vero additur de excitatione potentiae et immissione specierum, iam dictum est, quod talis excitatio non convenit signo ut signum est effective, sed obiective seu vice obiective; obiectiva autem causalitas ad formalem extrinsecam pertinet, non ad efficientem.

Tertio arguitur: Potest dari signum formale, quod denominatur tale non ab ipsa relatione, quod formalissimum est in signo, alias omne signum esset formale, quia dicit relationem, sed ab eius fundamento, quia scilicet fundatur relatio signi in aliquo, quod informando potentiam ei repraesentat, ut conceptus et notitia. Ergo similiter quia fundamentum signi instrumentalis efficit, scilicet immittit species et excitat unitque potentiae rem repraesentatam, poterit dici effective significare, sicut formale signum dicitur significare formaliter.

Confirmatur, quia signum vere dicitur instrumentale, ergo et effectivum, quia causa instrumentalis ad effectivam reducitur, non ad formalem. Nec valet dicere, quod est instrumentalis logica, non physica. Nam instrumentum logicum est, quod mediante aliqua intentione rationis causat. Signum autem praesertim naturale non causat media intentione rationis, sed realitate repraesentationis.

RESPONDETUR verissimum esse, quod signum esse formale vel instrumentale ex ratione fundamenti ipsius relationis signi desumitur, non vero ex parte relationis. Ceterum hoc fundamentum cum sit ratio ipsa manifestandi aliud ex parte obiecti seu vice obiecti, non repugnat, quod in genere causae formalis fiat ex parte obiecti; repugnat autem, quod in genere causae efficientis. Etenim ipsa ratio obiecti de se est actus et forma potentiae et per accidens, quia entitative intra potentiam esse non potest, intentionaliter est per sua signa, quae vices gerunt illius, ut sunt conceptus et notitiae. Unde causalitas formalis extrinsca per se convenit obiecto. Quod autem aliquando sit intrinsca, per se vel per sua signa potentiae coniuncta et unita, non repugnat. At vero, quod effective potentiam moveat applicando et repraesentando obiectum, extra lineam causae obiectivae est et ad aliam lineam causandi pertinet, non ad obiectum ut obiectum, ut saepe diximus. Quodsi obiectum etiam habeat vim effectivam applicandi et praesentandi obiectum efficiendo species, id erit per accidens et materialiter seu concomitanter, non per se formaliter et in quarto modo.

Quodsi instes: Quid est ergo significare et manifestare, si neque est excitare neque emittere species neque producere cognitionem effective? Respondetur, quod est vice obiecti seu signati reddere obiectum praesens potentiae. Praesentia autem obiecti in actu primo vel secundo in potentia pendet a multis causis: a producente species vel applicante obiectum effective; a potentia generante notitiam, etiam effective; ab obiecto se praesentante formaliter extrinsce seu specificative; a signo ut substituente vice illius in eodem genere causae obiectivae, licet non ut principale, sed ut instrumentum seu substitutum eius, sed non effective.

Ad confirmationem respondetur, quod signum dicitur instrumentale obiective, non effective, id est vice obiecti, ut dictum est. Et bene dicitur instrumentum logicum, non physicum, non quia mediante intentione rationis operetur, sed quia non repraesentat nec ducit potentiam ad significatum, nisi prius cognoscatur, et ita significat ut cognitum. Id autem, quod convenit rei ut cognitae, dicitur logice convenire, quia Logica agit de rebus ut cognitis. Veritas autem est, quod influxus iste signi non est effectivus, sed obiectivus seu vice et loco obiecti significati in eodem ordine et linea, non in genere causae effective, ut probatum est. Et ita non reducitur hoc instrumentum ad causam efficientem, nec est instrumentum proprie, sed metaphorice aut logice.

Certum est bruta et sensus externos non uti signis per comparationem et collationem, quae discursum exigit. SED DIFFICULTAS est, an sine discursu detur proprie usus signorum ad cognoscendum res significatas. Quod utique conducit ad intelligendum modum, quo signum repraesentat et significat potentiae.

PRIMA CONCLUSIO: Bruta proprie utuntur signis, tam naturalibus quam ex consuetudine.

Sumitur ex D. Thoma q. 24. de Veritate art. 2. ad 7.¹, ubi dicit, quod «ex memoria praeteritorum flagellorum vel beneficiorum contingit, ut bruta apprehendant aliquid quasi amicum et prosequendum vel quasi inimicum et fugiendum». Et videri etiam potest 1. 2. q. 40. art. 3. Et de signis naturalibus dicit q. 9. de Veritate art. 4. ad 10.², quod bruta exprimunt suos conceptus signis naturalibus. Et de consuetudine loquitur in 1. Metaph. lect. 1.³ ostendens, quod aliqua animalia sunt disciplinabilia, ut scilicet per alterius instructionem possint assuescere ad aliquid faciendum vel vitandum; possunt ergo bruta uti signis ex consuetudine.

RATIO HUIUS praeter quotidianam experientiam, qua videmus bruta moveri signis, tum naturalibus, ut gemitu, balatu, cantu etc., tum ex consuetudine, ut canis vocatus nomine consueto movetur, qui tamen impositionem non intelligit, sed consuetudine ducitur. Praeter hoc, inquam, videmus brutum uno viso in aliud distinctum tendere sicut percepto odore insequitur aliquam viam, vel fugit viso ramo vel ligno transverso in via divertit, audito rugitu leonis tremit aut fugit, et sexcenta alia, in quibus non sistit brutum in eo, quod sensu exteriori percipit, sed per illud in aliud ducitur. Quod plane est uti signo, scilicet repraesentatione unius non solum pro se, sed pro altero distincto a se. Et quod hoc etiam extendatur ad signa ex consuetudine, ex supra dictis constat, quia cum aliqua bruta sint disciplinae capacia, non statim a principio aliqua percipiunt, quae postea consuetudine procedente cognoscunt, ut canis non statim a principio movetur, cum vocatur tali vel tali nomine, et postea movetur habita consuetudine. Ergo utuntur aliqua bruta signis ex consuetudine; nam ex impositione ipsa nominis non moventur, quia non innotescit illis impositio ipsa, quae ex voluntate imponentis dependet.

DICO SECUNDO: Non solum sensus interni, sed etiam externi in nobis et in brutis percipiunt significationem et utuntur signis.

Et loquimur de signo instrumentali; nam de signo formali pendet ex dicendis seq. disp., an species vel actus cognoscendi sint signa formalia, et utrum sensus externi forment aliquam imaginem vel idolum loco conceptus.

PROBATUR ergo conclusio primo ex D. Thoma, qui rem significatam per signum docet videri in ipso signo, ut patet q. 8. de Veritate art. 5.⁴: «Cognoscimus», inquit, «Socratem per visum dupliciter, et in quantum visus assimilatur Socrati, et in quantum assimilatur imagini Socratis, et utraque istarum assimilationum sufficit ad cognoscendum Socratem». Et infra: «Cum visus exterior videt Herculem in statua sua, non fit cognitio per aliquam aliam similitudinem statuae».⁵ Videatur etiam in 3. Contra Gent. cap. 49. Cum ergo imago et statua repraesentent potentiae sua significata per modum signi, si visus exterior in statua et imagine non solum statuam attingit, sed etiam id, quod repraesentat imago, cognoscit unum minus notum per aliud notius, quod est uti signis.

Secundo probatur conclusio: Nam non est ulla ratio, cur negetur sensui exteriori, quod deducatur de uno ad aliud sine discursu et collatione. Ad utendum autem signo et significatione non requiritur aliquid amplius nec necessarius est discursus. Ergo usus signi exterioribus sensibus attribui potest.

Maior probatur, quia sensus externus potest discernere inter unum obiectum et aliud suae cognoscibilitatis, v. g. visus inter colorem album et viridem, inter imaginem unam et aliam, v. g. quae repraesentat Christum vel B. Virginem; potest etiam per proprium sensibile, v. g. colorem, attingere sensibile commune, motum aut figuram, et discernere inter unum et aliud. Ergo potest in uno cognoscere aliud seu deduci ad aliud, quia ad hoc sufficit, ut sciat discernere inter unum et aliud, et cognoscere unum, ut continetur in alio vel ut pertinet ad illud. Hoc autem sufficit, ut deducatur de uno ad aliud, quia si discernit inter unum et aliud et cognoscit unum, ut continetur in alio, sicut figuram, ut afficit vel afficitur colore, imaginem ut in speculo, Herculem in statua, viride ut discernitur ab albo, nihil amplius requiritur, ut per unum cognoscat aliud et deducatur de uno ad aliud.

Minor vero constat, quia signum nihil aliud petit in sua definitione, nisi ut repraesentet aliud a se et sit medium ducens ad aliud. Quod vero fiat per discursum aut comparando et cognoscendo habitudinem unius ad aliud, non petit; alias neque in sensibus internis in brutis posset inveniri. Et si requireretur discursus formalis, neque angelus signis uteretur, quod est falsum.

Est tamen observandum, quod sensus exterior non potest cognoscere signatum seorsum a signo et secundum se. Sic enim plerumque est absens, et si praesens sit et cognoscatur per signum ut ab ipso distinctum, requiret comparationem unius ad aliud, alias quomodo ei constabit, quod hoc distincte et seorsum sumptum ab illo est signatum illius? Cognoscit ergo signatum ut contentum in signo et ad ipsum pertinens, et, ut dicit D. Thomas, Herculem cognoscit in statua. Nec amplius requiritur ad signum; nec enim repraesentat signum de suo signato amplius, quam quod in illo continetur, et sic non est necesse illud cognoscere ampliori et perfectiori cognitione, conferendo et comparando signatum cum signo ut distincta inter se et ratione habitudinis unius ad aliud. Cognoscitur tamen ipsum signatum sic in signo contentum, sicut cognoscitur, quod haec est imago hominis et non equi, illa Petri et non Pauli; quod esse non posset, si signatum omnino ignoraretur.

SED OBICIES: Signatum debet cognosci ut distinctum a signo. Si enim cognoscitur ut idem cum signo, devenitur in cognitionem alterius a signo, quod requiritur ad rationem significationis. Sed per visum non videtur signatum distinctum a signo, v. g. quando videtur imago D. Petri, non attingitur per visum D. Petrus, qui est absens, et ille ut absens est signatum; quidquid enim est praesens visui, non est nisi signum et imago. Ergo non attingitur signatum ut distinctum a signo, et sic non devenitur a signo in signatum, sed tota cognitio externa consumitur in signo.

Hoc argumento aliqui convincuntur ad asserendum, quod tunc solum sensus externus utitur signo, cum signatum est etiam ei praesens, non quando est absens. Sed obstant huic solutioni duo:

Primum, quia D. Thomas fatetur, quod qui videt statuam Herculis, videt Herculem in statua, et 3. Contra Gent. cap. 49. dicit, quod homo videtur in speculo per suam similitudinem. Constat autem, quod homo, cuius similitudo est in speculo, potest esse retro videntem et non ei praesens.

Secundum est, quia si utrumque, scilicet signum et signatum, praesentatur sensui, non manuducitur ex signo ad signatum, quod est seorsum, sed signatum videt per species proprias, ut sibi praesens est et ut se praesentat visui. Ergo tunc non videtur signatum per signum nec manuducitur oculus ex signo ad signatum, sed utrumque seipso manifestatur, nisi forte comparando signum ad signatum videatur hoc esse signum illius. Sed hoc exigit actum comparantem et cognoscentem relationem sub conceptu et formalitate respiciendi et comparative ad terminum, quod utique sensui exteriori non convenit.

Quare simpliciter respondemus, quod sensus cognoscit signatum in signo eo modo, quo in signo praesens est, sed non eo solum modo, quo cum signo idem est. Sicut cum videtur sensibile proprium, v. g. color, et sensibile commune, ut figura et motus, non videtur figura ut idem cum colore, sed ut coniuncta colori, et per illum visibilis reddita, nec videtur seorsum color et seorsum figura; sic cum videtur signum et in eo praesens redditur signatum, ibi signatum attingitur ut coniunctum signo et contentum in eo, non ut seorsum se habens et ut absens.

Et si instetur: Quid est illud in signato coniunctum signo et praesens in signo praeter ipsum signum et entitatem eius? Respondetur esse ipsummet signatum in alio esse, sicut res repraesentata per speciem est ipsummet obiectum in esse intentionali, non reali. Et sic, sicut qui videret conceptum, videret id, quod in conceptu continetur ut repraesentatum in eo, et non solum id, quod se habet ut repraesentans, sic qui videt imaginem externam, videt non solum munus seu rationem repraesentantis, sed etiam repraesentatum prout in ea. Sed hoc ipso, quod videt repraesentatum etiam prout in imagine, videt aliquid distinctum ab imagine, quia imago ut imago repraesentans est, non vero repraesentatum; illud tamen videt ut contentum et praesens in imagine, non seorsum et ut absens, et unico verbo videt ut distinctum ab imagine, non ut separatum et seorsum.

EX DICTIS AUTEM COLLIGITUR in brutis et in nobis reperiri rationem signi univocam, quia ratio signi non pendet ex modo, quo potentia utitur illo discurrendo vel comparando aut simplici modo attingendo, sed ex modo, quo signum repraesentat, quod est reddit praesens aliud a se obiective, quod eodem modo facit, sive potentia simplici modo cognoscat sive discursivo.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur ex auctoritatibus. Nam D. Thomas 2. 2. q. 110. art. 1. inquit, «quod omnis repraesentatio consistit in quadam collatione, quae proprie pertinet ad rationem, unde etsi bruta aliquid manifestant, sed non intendunt manifestationem». Non ergo bruta proprie utuntur signis et repraesentatione, nisi valde materialiter et remote, quatenus aliquid faciunt, unde manifestatio sequitur, quod etiam facere possunt res inanimatae.

Item in q. 9. de Veritate art. 4. ad 4.⁶ dicit, quod proprie loquendo signum non potest dici nisi aliquid, ex quo deveniatur in cognitionem alterius quasi discurrendo, et ob id negat huiusmodi signa angelis. Ergo pari ratione negari debent brutis, quia discursu non utuntur.

RESPONDETUR, quod in primo loco solum loquitur D. Thomas de manifestatione et repraesentatione modo rationali, non modo naturali facta, de quo vide ibid. Caietanum. Unde subdit D. Thomas, «quod bruta non intendunt manifestationem, licet aliquid manifestent». Ergo sentit, quod aliquid manifestent, licet significationem non intendant, et sic talis significatio ut intenta collationem petit et discursum, non significatio absolute. Nec solum dicuntur significare, quia aliquid faciunt, unde significatio sequitur, sed quia significationem exercent et signatum percipiunt, quod non faciunt res inanimatae.

Ad secundum locum respondetur, quod dicitur signum proprie requiri in cognitione discursiva, loquendo de proprietate perfectionis significandi, non de proprietate, quae salvet essentiam signi absolute. Expressius quippe et distinctius cernitur ratio signi in discursiva cognitione quam in simplici, licet in hac etiam inveniatur, ut aliis locis S. Thomas docet. Et angeli etiam utuntur signis, quia eminentialiter habent discursum, licet in nobis formalis id appareat.

Secundo arguitur: Ad usum signi requiritur cognitio signi et significationis eius, itemque requiritur cognitio signi et signati ordinata ita, quod una cognitio coordinetur alteri et deducatur ex illa, alias non salvatur definitio, quod ex praeexistenti cognitione sui aliquid aliud repraesentat. Sed ista duo non salvantur sine aliqua cognitione collativa et discursiva. Nam significatio alicuius percipi non potest, nisi percipiatur ordo seu convenientia ad alterum; cognoscere autem ordinem est cognoscere relationem et comparationem, quod utique sensus bruti cognoscere non potest, et multo minus sensus externus. Similiter si una cognitio coordinatur alteri et ex illa desumitur, ita quod deveniat ex uno ad aliud, hoc est discurrere et collative cognoscere, quod nullo modo sensibus brutorum convenit.

Confirmatur, quia quando repraesentatur vel apprehenditur aliquod obiectum, in quo aliud continetur, illa simplex apprehensio solum sistit in obiecto immediato et simplici modo proposito, alioquin simplex cognitio non esset, si de uno obiecto ad aliud transiret et se moveret. Ergo requirit potentiam cognoscentem collative et comparative et plus quam simplici tendentia; omnes autem sensus in brutis simplici modo cognoscunt et non collative.

Et suffragatur ipsa experientia in nobis, quod quando percipimus signum et non vim significativam eius, necessaria est collatio signi ad signatum, ut ex signo eliciamus cognitionem signati. Ergo cum in brutis collativa vis non sit, non poterunt percipere vim signi naturaliter sibi ignoti, et sic non procedent ex consuetudine ad intelligendum signatum.

RESPONDETUR ad usum signi non requiri duplicem cognitionem, nec quod ex una cognitione deveniatur in aliam, sed sufficit, quod ex uno cognito ad aliud cognitum deveniatur. Aliud autem est per unum cognitum attingere alterum, aliud ex una cognitione causare alteram. Ad rationem significationis sufficit, quod de uno cognito deveniatur ad aliud, sed non est necesse, quod de una cognitione ad aliam. Unde dicit Philosophus in libro de Memoria et Reminiscentia⁷, quod idem est motus in imaginem, et in rem, cuius est imago, quod D. Thomas ibi lect. 3.⁸ et 3. p. q. 25. art. 3. explicat de motu in imaginem, non ut res quaedam est, sed ut imago, i. e. ut exercet officium repraesentandi et ducendi ad aliud. «Sic enim est unus et idem motus in imaginem cum illo, qui est in rem», inquit S. Thomas. Quod optime Caietanus ibi intelligit de imagine considerata in exercitio imaginis seu officio repraesentationis, non ut res quaedam est in se, quasi in actu signato. Et quod idem sit motus in imaginem et in rem, cuius est imago, ex parte motus apprehensivi seu cognitionis, ut Caietanus ibi advertit, communis est omnium consensus, cum in cognitione unius relativi cadat correlativum. Et sic non est necessarius discursus, sed simplex cognitio sufficit, ut visa imagine seu signo res ipsa, quae in signo continetur et significatur, attingatur.

Et ad id, quod dicitur de cognitione significationis, quod est cognoscere relationem aliquam et ordinem, respondetur, quod non est necesse in brutis ponere cognitionem relationis formaliter et comparative; sed exercitium eius, quod fundat relationem sine comparatione et collatione cognoscunt, sicut brutum cognoscit rem distantem, ad quam se movet, et recordatur rei praeteritae et habet spem praedae futurae, ut docet S. Thomas 1. 2. q. 40. art. 3., sine hoc, quod relationem futuri aut praeteriti vel distantiae cognoscat, sed cognoscit in exercitio id, quod est distans aut futurum aut repraesentans, ubi fundatur relatio, quam formaliter et comparative non cognoscit.

Ad confirmationem respondetur, quod in cognitione simplici sine hoc, quod transeat ad discursum vel collationem, potest attingi non solum obiectum, quod immediate proponitur seu apponitur sensui, sed quod in eo continetur; sicut videt visus externus Herculem in statua et species repraesentans coloratum etiam repraesentat figuram et motum aliaque sensibilia communia ibi contenta et adiuncta, nec tamen ob hoc desinit esse simplex cognitio, licet cognitum non sit simplex, sed plura, alioquin non possemus simplici visione plura obiecta videre. Quodsi possumus, cur non etiam ordinata et unum per aliud, et consequenter signatum per signum et ut contentum in signo?

Et ad experientiam illam dicitur, quod in signis, quorum significationem a principio non cognoscimus, tam nos quam bruta opus habemus consuetudine. Sed nos assuescimus cum ratione et discursu, illa vero, in quantum eorum memoria roboratur aliquo pluries audito aut cognito, v. g. tali nomine, praesertim si inde afficiuntur aliquo beneficio vel nocumento, unde recordentur ad fugiendum vel prosequendum. Et sic memoria sufficit ad assuetudinem, et bruta, quae non habent memoriam, non assuescunt. Vide D. Thomam 1. Metaph. lect. 1.⁹ et q. 24. de Veritate art. 2. ad 7.¹⁰

Ultimo arguitur: Nam ovis v. g. audito rugitu non apprehendit leonem, nisi ut nocivum, non vero ut repraesentatur ex vi rugitus, ergo non utitur rugitu ut signo.

Consequentia patet, quia non potest uti aliquo signo nisi ad id, quod ex vi talis signi repraesentatur. Ergo si id, quod apprehendit, non ex vi talis signi repraesentatur, sed aliunde, non utitur illo ut signo formaliter loquendo. Antecedens vero probatur, quia ovis naturali instinctu apprehendit leonem ut nocivum, ergo non ex praeexistente cognitione. Quod enim naturali instinctu cognoscitur, non ex praeexistente cognitione attingitur; et sic leonem ut nocivum non per signum attingit. Alio autem modo non attingit, quam in quantum nocivum.

Confirmatur, quia signum essentialiter est medium ductivum ad cognitionem signati. Sed media differunt ex diverso ordine ad finem, ergo et signa. Sed in hominibus et in brutis signa non univoce modo ordinantur ad signatum, cum bruta non ferantur ad signatum cognoscendo ordinem et relationem signi ad illud sicut homines. Ergo significare in illis et in brutis non dicitur univoce, sicut nec scire aut disciplinari.

RESPONDETUR, quod ovis audito rugitu apprehendit leonem ut nocivum et ut tale nocivum, magis enim fugit et timet rugitum, quia leonis est, quam clamorem lupi. Unde facit discretionem inter unum et aliud, quod non esset, nisi per illa signa duceretur in leonem et in lupum, ut distinguuntur inter se, et diverso modo nociva. Quod autem naturali instinctu formet iudicium de leone et lupo fugiendo, non tollit, quin id fiat ex praeexistente cognitione. Necessario enim in sensu externo debet praecedere aliqua cognitio, vel quae videat leonem vel audiat eius rugitum, ut aestimativa ipsum ut inimicum apprehendat et iudicet. Habent enim bruta iudicium, sed sine indifferentia, ideoque determinatum ad unum et ex instinctu naturali, qui instinctus cognitionem iudiciumque non excludit, sed indifferentiam. De quo videri potest S. Thomas 1. p. q. 83. art. 1. et q. 24. de Veritate art. 2.¹¹

Ad confirmationem respondetur, quod signum et significare desumitur univoce per ordinem ad signatum ut manifestabile potentiae. Quod vero id fiat tali vel tali modo, quo potentia utitur signo, non reddit analogam aut aequivocam rationem signi ex genere manifestandi, sed diversum modum potentiae in cognitione et usu signi. Nec est simile de scire et repraesentare, quia scire formaliter dicit cognitionem secundum rationem et consequentiam, quod bruto non convenit; repraesentare autem significando praecise dicit manifestationem unius per aliquod medium, non determinando, quod sit per consequentiam seu rationem.

CONSECTARIUM APPENDIX EX TOTA QUAESTIONE.

Colligendo, quae de signi natura et ratione in hac quaestione diximus, constat, qualis sit definitio signi, et quae sint conditiones ad ipsam requisitae, quomodo item ab imagine et aliis manifestativis aliorum differat ratio signi.

Et quidem definitio signi in communi essentialis est. Definivimus autem signum in communi abstrahendo a signo formali et instrumentali, scilicet: «Quod repraesentat aliquid aliud a se». Nam illa definitio, quae ex Augustino¹² circumfertur: «Signum est, quod praeter species, quas ingerit sensibus, aliquid aliud facit in cognitionem venire», solum traditur de signo instrumentali. Definitio autem posita traditur a Divo Thoma in 4. dist. 1. q. 1. art. 1. quaestiunc. 1. ad 5.¹³, ubi inquit, quod «signum importat aliquid manifestum quoad nos, quo manuducimur in alterius cognitionem». Et q. 9. de Veritate art. 4. ad 4.¹⁴ inquit, quod «signum communiter loquendo est quodcumque notum, in quo aliud cognoscitur», ubi ly communiter est idem quod in communi.

Haec definitio est essentialis eo modo, quo relativa dicuntur essentialiter definiri per sua fundamenta et in ordine ad terminum; a fundamento enim et termino specificatur relatio. Ratio autem repraesentativi non consistit in formali relatione praedicamentali, quia datur repraesentativum etiam non existente termino, ut patet cum mortuo imperatore repraesentatur ab imagine. Ratio ergo repraesentativi manet relatione non existente, et sic formaliter relatio non est, sed in signo est fundamentum relationis, quatenus se habet ad alterum et fundat alterius repraesentationem et non sistit in se. Et sic traditur fundamentum signi per genus et differentiam. Nam „repraesentativum” est genus, siquidem est commune ad id, quod repraesentat se, ut obiectum movens ad sui cognitionem, et id, quod repraesentat aliud a se, ut signum, et est inferius ad esse manifestativum, quia plura manifestant et non repraesentant, ut lux, quae manifestat illustrando, non repraesentando, et habitus, qui etiam dicitur lumen, ac cetera, quae effective manifestant, sed non repraesentative et obiective.

Ex quo colliges, quod in definitione signi ly repraesentat sumitur stricte et formalissime, scilicet pro eo, quod repraesentat ita, quod non alio modo manifestat nisi repraesentando, id est ita ex parte obiecti repraesentantis se tenet, quod solum in repraesentando ei deservit nec alio modo manifestat quam repraesentando.

Unde excludes plura, quae repraesentant aliud a se et non sunt signa, et concludes signum debere esse ita notius et manifestius signato in repraesentando, quod in essendo et in ratione cognoscibili sit illi dissimile et inferius.

Primum patet, quia multa manifestant alia a se continendo illa, aut illuminando aut causando aut inferendo, et sic non solum repraesentant, sed illuminant, et in vi connexionis alicuius ostendunt, non vi purae repraesentationis, id est in officio repraesentandi et obiciendi potentiae vice alterius. Sic praemissae ut inferentes non significant conclusionem (licet aliquando ex signo deducatur demonstratio, sed ibi significare materialiter se tenet), sic lux non significat colores, sed manifestat, sic Deus non significat creaturas, licet repraesentet, quia non pure repraesentando et vices earum gerendo, sed etiam ut causa continet et lumine suo manifestans. Quare impossibile est, quod detur aliquid manifestans alterum pure in repraesentando, nisi sit eo inferius et minus illo, quod repraesentatur, quasi substitutum et vices eius gerens.

Dissimile vero esse debet, quia notius et manifestius, alias si aeque manifestum est, non est maior ratio, quod hoc sit signum istius quam hoc alterius; inferius autem et minus, quia aequale, ut vidimus, esse non potest. Si autem sit superius, continebit aut causabit illud, non autem pure repraesentabit et vices eius geret. Id enim, quod superius est, non repraesentat aliud nisi causet illud, alioquin homo repraesentaret omnia sibi inferiora et supremus angelus omnes res mundi. Si autem repraesentat alterum, quia continet superiori modo et causat illud, non pure et praecise repraesentat vice alterius, et sic non est signum.

Ex quo colliges, quae conditiones requirantur ad hoc, ut aliquid sit signum. Essentialiter enim consistit in ordine ad signatum ut ad rem distinctam manifestabilem potentiae; et sic signatum et potentia non sunt ex conditionibus requisitis, sed ex essentiali ratione. Similiter requiritur ratio repraesentativi, sed ex parte fundamenti, ideoque repraesentativum ut sic non est relatio praedicamentalis, etiamsi alterius repraesentativum sit, sed transcendentalis, in signo autem fundat relationem mensurati ad signatum, quae praedicamentalis est.

Requiruntur ergo praeter ista seu consequuntur tres conditiones iam dictae: Prima, quod sit notius signato, non secundum naturam, sed quoad nos. Secunda, quod sit inferius seu imperfectius signato. Tertia, quod sit dissimile ipsi.

Unde sequitur, quod una imago non dicitur signum alterius imaginis nec unum ovum alterius ovi, et quaecumque eiusdem speciei, in quantum in talibus non se habet unum ut signum alterius, quia utrumque est aeque principale. Nec obstat, quod una imago transcribatur ex altera; id enim per accidens est ad rationem signi, sicut etiam unus homo fit ex altero nec est signum illius, licet sit imago. Utraque enim imago in ratione significandi habet idem prototypum ut repraesentatum per se, licet una imago possit haberi ut excellentior altera, quia antiquior vel prior vel melius fabricata, quod per accidens est. Unus autem conceptus potest repraesentare alium, ut reflexus directum, sed differunt specie, cum diversa obiecta specie repraesentent, scilicet unus obiectum extra, alius ipsum conceptum ad intra.

Si autem quaeras, quomodo ergo unum simile repraesentat seu manifestat aliud simile, respondetur, quod repraesentat aliud ut correlativum, non ut repraesentativum, id est ea generali ratione, qua unum relativum dicit ordinem ad correlativum illudque includit, quia sunt simul cognitione correlativa, non ea speciali ratione, qua unum repraesentative se habet ad aliud et munus exercet praesentandi alia obiecta potentiae.

Denique innotescit ex dictis, quomodo differant signum et imago. Nam imprimis nec omnis imago est signum nec omne signum imago. Potest enim imago esse eiusdem naturae cum eo, cuius est imago, ut filius cum patre etiam in divinis, et tamen non est illius signum. Multa etiam signa non sunt imagines, ut fumus ignis, gemitus doloris. Ratio ergo imaginis consistit in hoc, quod procedat ab alio ut a principio et in similitudinem eius, ut docet S. Thomas 1. p. q. 35. et q. 93., et ita fit ad imitationem illius potestque esse ita perfecte similis suo principio, ut sit eiusdem naturae cum ipso et sit imago propagativa, non solum repraesentativa. De ratione vero signi non est, quod procedat ab alio in similitudinem, sed quod sit medium ductivum illius ad potentiam et substituat pro illo in repraesentando ut aliquid eo imperfectius et dissimile.