Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Duae sunt principales CONDITIONES in analogis attributionis et proportionalitatis, ex quibus aliae accessoriae pendent. In analogis attributionis seu proportionis ex multis conditionibus, quae illis tribui solent, illa est praecipua, quod in principali analogato inveniatur forma intrinsece, in aliis vero extrinsece et per denominationem. Ex qua conditione sequuntur aliae tres: Prima, quod forma analoga in istis debet esse una numero, utpote quae solum reperitur in uno analogato. Secunda, forma principalis analogati debet poni in ceterorum definitione, quae ab illa denominatur. Tertia, quod illa analoga non sunt unius conceptus, sed plurium, habentium aliquam connotationem inter se, et non sicut aequivoca a casu. Quae omnes conditiones videri possunt in „sano” respectu animalis et medicinae vel herbae etc.

Similes autem conditiones inveniuntur in analogis metaphoricis, quae etiam sunt plurium conceptuum et similia satis analogis attributionis.

In analogis autem proportionalitatis propriae praecipua conditio est, quod in omnibus analogatis intrinsece et formaliter invenitur aliqua ratio proportionis, secundum quam assimilantur inter se modo proportionali. Ex qua sequuntur aliae tres conditiones oppositae conditionibus analogiae proportionis: Prima, quod ratio analoga non debet solum reperiri in uno analogato formaliter et in aliis per denominationem, sed in omnibus formaliter suo modo. Secunda, quod non debet unum poni in definitione aliorum. Tertia, quod possunt habere conceptum unum unitate imperfecta et secundum quid, quae dicitur unitas proportionalis, quae ex parte obiecti se tenet.

Igitur circa duas praecipuas conditiones unde aliae pendent DIFFICULTAS EST, an ita sit, quod necessario requirantur ad istas analogias constituendas. Aliqui enim recentiores censent in analogis attributionis posse salvari, quod ratio significata non solum intrinsece sit in principali analogato, sed etiam in aliis analogatis, dependenter tamen ab illo primo analogato. E contra vero ad analogiam proportionalitatis dicunt semper requiri aliquid attributionis vel metaphorae. Et hoc sequitur ex primo, quia existimant analogiam attributionis dari hoc ipso, quod una forma invenitur per prius in uno et per posterius in alio, etiam si intrinsece sit in utroque. Ita P. Suarez disp. 32. Metaph. sect. 3., quem alii sequuntur; et videri potest Cabero tract. 4. disp. 2. dub. 3.

Fundamentum primae partis est, quia in ente et aliis, quae secundum intrinsecam denominationem dicuntur de inferioribus, potest inveniri analogia attributionis, ergo illa conditio non est requisita.

Antecedens constat primo ex Divo Thoma, qui in bono et vero analogiam attributionis agnoscit respectu divinae veritatis et creatae, ut patet in 1. p. q. 16. art. 6.; et q. 6. art. 4.; et idem de ente respectu Dei et creaturarum docet 1. Contra Gent. cap. 32.; et quod dicatur de Deo et creaturis, substantia et accidente per prius et posterius, quod est proprium analogiae attributionis, docet q. 2. de Veritate art. 11.¹ Secundo, quia definitio analogiae attributionis non requirit, nisi quod analogata dependeant ab uno primo et principaliori, non vero quod extrinsece sit in illis et denominative. Dicit enim definitio, quod analoga attributionis sunt eadem secundum terminum et diversa secundum habitudinem ad illum. Unde ergo habetur, quod haec habitudo debeat esse secundum formam extrinsece in aliis et intrinsece in uno se habentem? Tertio apparet manifeste in hoc analogo „sanum”, quod est analogum proportionis respectu animalis et herbae, et tamen in herba non est denominatio extrinseca, sed respectus intrinsecus, ipsa ratio, qua denominatur sana; fundatur enim ille respectus in aliquo intrinseco, scilicet in efficientia sanitatis, ut sumitur ex D. Thoma 1. p. q. 16. art. 6.

Fundamentum vero alterius partis est primo ex D. Thoma, qui generaliter docet in omnibus analogis necesse esse, quod omnia dicantur per respectum ad unum, et quod illud unum ponatur in definitione omnium, ut patet 1. p. q. 13. art. 6. et q. 16. art. 6. Sed hoc est proprium analogiae proportionis vel metaphoricae, ergo illa necessaria est etiam ad analogiam proportionalitatis. Secundo, quia proportionalitas absolute loquendo potest inveniri in univocis; possumus enim dicere, quod sicut se habet homo ad suum esse animalis, ita et equus ad suum, et tamen hoc non excludit univocationem. Ergo ut illam excludat et constituat analogiam, requiritur praeter comparationem proportionalem etiam aliqua dependentia in uno analogato respectu alterius. Ubi autem unum analogatum est principalis et alia minus principalia ab eo dependent et denominantur, ibi est analogia attributionis aut metaphorae tollens, ne in proportionibus seu comparationibus sit omnimoda aequalitas, quae ipsi analogiae opponitur directe.

NIHILOMINUS quoad utrumque oppositum tenendum est. Et quoad primam partem dicimus analogiam attributionis et similiter metaphoricam, quae illi valde affinis est quantum ad formam analogice denominantem, necessario debere esse in uno intrinsece, in aliis extrinsece et denominative; possunt tamen in illis analogatis minus principalibus praerequiri aliqui respectus intrinseci, non quibus denominentur analogice et sub forma analoga constituantur, sed quibus respiciant illud principale analogatum, ut deinde denominentur extrinsece ab illo analogice.

Ita sumitur ex D. Thoma, qui utrumque docet. Nam quod forma analoga in istis analogis attributionis debeat tantum inveniri intrinsece in uno et denominative in aliis, constat ex 1. 2. q. 20. art. 3. ad 3. et 1. p. q. 16. art. 6. et 4. Metaph. lect. 1.² et 11. Metaph. lect. 3.³, ubi ponit formam debere inveniri in uno analogatorum tantum secundum propriam rationem, a quo alia denominantur. Ergo sentit non inveniri formaliter in omnibus, siquidem dicit in uno tantum inveniri secundum propriam rationem et esse unum numero, quod aliis formaliter non communicatur. Quod vero analogata minus principalia aliquid intrinsecum habeant, non quo analogice denominentur, sed quo intrinsece respiciant principale analogatum, constat ex eodem D. Thoma 1. p. q. 16. cit. art. 6., dum dicit: «Quamvis sanitas non sit in medicina et urina, tamen in utraque est aliquid, per quod hoc quidem facit, illud autem significat sanitatem». Igitur secundum D. Thomam forma denominans analogice non est nisi una numero tantum, quae est in uno analogato, id est in principali, et similiter datur aliquid in istis analogatis, quae respiciant principale analogatum, ut deinde ab eius forma denominentur; sicut in herba virtus efficiendi sanitatem non denominat sanam, sed sanitatem respicientem, et in urina ratio significandi sanitatem denominat significantem, non autem sanam, nisi per sanitatem animalis extrinsecam.

ET RATIO HUIUS EST, quia si in utroque analogato sit forma intrinseca denominans, non denominabitur tale per formam in alio existentem, sed per eam, quam in se habet intrinsece, et sic non indigebit attributione extrinseca alterius denominari, quod est destruere analogiam attributionis. Quod explicatur amplius, quia si in utroque analogato est intrinsece forma denominans, licet in uno principalius et perfectius, vel utraque forma est similis et identice una vel proportionaliter una vel omnino diversa. Si omnino diversa, resultabit aequivocum, non analogum. Si omnino similis et eiusdem rationis, erit univocum. Si proportionali modo una et in utroque analogato intrinsece invenitur, nihil illi deest, ut sit analogum proportionalitatis, ut ex eorum definitione constat. Ergo ut detur analogia attributionis ab istis distincta debet fieri denominatio non per formam in singulis intrinsece existentem, sed in uno intrinsece et in aliis denominantem extrinsece, sicut sanitas intrinsece est in animali, in herba autem vel medicina non datur intrinsece forma sanitatis, sed extrinsece.

Quoad secundam partem sumitur etiam fundamentum ex D. Thoma et ex ratione. Ex D. THOMA, quia omnino distinguit analogiam proportionalitatis ab analogia attributionis et metaphorae, ut patet in q. 2. de Veritate art. 11.⁴ et 1. Ethic. lect. 7. in fine⁵. Imo in quaest. 7. de Potentia art. 7.⁶ fatetur, quod etiamsi per impossibile in Deo et creaturis esset bonitas eiusdem rationis (id est una non derivata ab alia), ex diversa habitudine ad esse adhuc impediretur univocatio. Quare remota omni attributione seu denominatione extrinseca et metaphorica, adhuc datur locus analogiae et impeditur univocatio propter diversum modum essendi in Deo et creaturis. Et in 1. dist. 19. q. 5. art. 2. ad 1.⁷ analoga secundum esse et intentionem, quae sunt analoga proportionalitatis, dicit in analogatis debere intrinsece reperiri. Et in 3. Metaph. lect. 8.⁸ ens et reliqua transcendentia amittunt rationem generis et univocationis ex eo, quod in differentiis ipsis imbibuntur, ut art. seq. et quaest. seq. latius ponderabimus. Ergo sine ulla ratione metaphorae aut attributionis salvatur vera analogia, siquidem in transcendentibus nec attributio est nec metaphora, alioquin transcendentia non essent.

RATIO vero huius facillima est, quia licet in his, quae omnimodam et univocam similitudinem habent, fieri possit comparatio proportionis et aequalitatis, sicut dici potest, quod sicut homo est animal, ita et equus, tamen ibi non est sola unitas talis aequalitatis et proportionis, sed alia maior, nempe similitudinis univocae, super quam fundata unitas proportionis univocationem non tollit. Ceterum quando sola unitas proportionum invenitur et non omnimoda similitudo, quantumvis inveniatur fieri secundum formas intrinsecas, non poterit constituere univocationem, quia non est unitas simpliciter et omnimoda, ergo aliqua unitas minor univoca et secundum quid, et haec est analoga; sicut cum facimus proportionis comparationem inter cor in animali et fundamentum in domo et utrumque nomine principii nominamus, quo non significatur aliqua una natura seu similitudo omnimoda utrobique participata, sed uniuscuiusque formae proportio, ut sicut se habet cor in animali, ita fundamentum in domo. Atque adeo aliquam unitatem retinent ista duo in ipsa ratione principii, sed non unitatem seu similitudinem rerum sive naturarum, sed solum proportionum. Ergo datur analogia sine aliqua attributione seu metaphora per solam unitatem proportionalem, quando videlicet haec non habet adiunctam aliam unitatem similitudinis et convenientiae, super quam fiat comparatio proportionum, sed ipsam nudam proportionis comparationem et per formam intrinsecam in utroque, non denominatione vel metaphora sumpta ab eo, quod existit in uno tantum. Vere enim et non metaphorice cor est principium et fundamentum est principium, et tamen analogice cor et fundamentum nomine principii nominantur. Et similia inveniri in transcendentibus, in quibus univocatio non datur, art. seq. et quaest. seq. ostendemus.

Ad fundamenta opposita pro prima parte respondetur: AD D. THOMAM dicimus illis analogatis attribuere analogiam proportionis secundum unam considerationem, sed non negare analogiam proportionalitatis secundum aliam. Unde in ipsa q. 6. 1. p. art. 4., ubi dicit omnia dici bona a bonitate divina exemplariter et efficienter, addit: «Unumquodque dici bonum similitudine bonitatis divinae sibi inhaerente, quae est formaliter sua bonitas denominans». Sentit ergo S. Doctor analogiam bonitatis ad Deum et creaturam secundum intrinsecam formam in utroque dici, non ratione attributionis et metaphorae. Et expresse in 1. Ethic. lect. 7. in fine⁹ dicit analogiam boni magis dici secundum bonitatem inhaerentem rebus; et hanc analogiam praefert aliis, quae ibi enumeraverat secundum proportionem seu attributionem. Non ergo analogiae secundum attributionem D. Thomas attribuit, quod dicatur secundum formas inhaerentes, sed magis analogiae proportionalitatis, licet eisdem analogatis possit secundum aliam considerationem analogia proportionis convenire.

Quodsi inquiras, quomodo ista duplex analogia possit eidem convenire, v. g. enti, cum habeant conditiones omnino oppositas, siquidem analogia proportionis dicit, quod forma sit intrinsece in uno et extrinsece in alio, analogia proportionalitatis, quod sit intrinsece in utroque; ens autem intrinsece est in omnibus analogatis, non in uno solum et denominative in aliis. Respondetur non dari utramque analogiam formaliter, sed alteram virtualiter. Nam ens intrinsece solum invenitur in omni analogato; est tamen fundamentum, ut si per impossibile creatura v. g. non esset intrinsece ens vel accidens, per attributionem et denominative esset ens, quia creatura est ens ab alio et accidens in alio. Et sic conciliabilis diversa loca S. Thomae. Nam 1. p. q. 16. art. 6. analogiam attributionis agnoscit inter veritatem creatam et increatam, licet non omnino absolute. At vero in q. 2. de Veritate art. 11.¹⁰ solum analogiam proportionalitatis agnoscit inter Deum et creaturam, quia videlicet de facto intercedit analogia proportionalitatis, quae est secundum intrinsecam participationem, et tamen quia participatur et derivatur id, quod est in creatura a Deo ut a principali analogato, est sufficiens fundamentum, ut si deesset intrinseca denominatio, per solam attributionem et denominationem diceretur tale, quatenus aliquid Dei est.

Instabis: Inter substantiam et accidens perpetuo agnoscit Philosophus analogiam attributionis, sicut sanum ad animal et ad medicinam, ut patet in 4. Metaph. cap. 2.¹¹ et 7. Metaph. cap. 1.¹² et cap. 4.¹³ et ibi D. Thomas, et in eadem q. 2. de Veritate art. 11.¹⁴ Ergo saltem respectu istorum datur de facto analogia attributionis cum participatione intrinseca de facto. Respondetur ex D. Thoma 4. Metaph. lect. 1.¹⁵, quod «omne ens dicitur per respectum ad unum primum. Sed hoc primum non est efficiens vel finis, sicut in praemissis exemplis de sano et medicina, sed est subiectum». Ab eo autem, quod se habet ut primum per modum subiecti, non fit attributio per denominationem extrinsecam sicut a fine et efficiente, sed per inhaerentiam formae.

AD SECUNDAM PROBATIONEM principalis argumenti respondetur, quod hoc ipso, quod analoga attributionis solum habent habitudinem ad aliquem terminum, a cuius attributione denominantur ut ab extrinseco termino, non possunt per intrinsecam rationem denominari.

AD TERTIAM PROBATIONEM respondetur, quod herba habet intrinsece relationem ad sanitatem propter virtutem sanandi et ideo intrinsece dicitur respiciens sanitatem, sed non intrinsece denominatur sana. Et sic sanitas in animali habet rationem formae, respectu herbae rationem termini extrinsece denominantis.

Ad fundamenta pro secunda parte: AD PRIMUM ex auctoritate S. Thomae respondetur, quod in illa universali loquitur S. Thomas non de omnibus analogis absolute, sed restrictive de analogis attributionis tantum, quia in illo loco 1. p. q. 13. agit de analogia magis dialectice quam metaphysice, scilicet ut tenet se ex parte nominum, non ex parte rerum (de nominibus Dei ibi agebat). Sicut autem ad analogiam metaphysice attenditur inaequalitas ex parte rerum, ita in analogia dialectice considerata attenditur inaequalitas in modo significandi et nominandi. Quod patet ex ipsis exemplis, quae S. Thomas adducit de sano respectu animalis et urinae, et de his, quae metaphorice dicuntur de Deo et creaturis, in quibus principalius invenitur ratio significata in creaturis. Loquendo autem de aliis perfectionibus Dei, quae etiam in creaturis intrinsece inveniuntur, ut esse bonum, esse sapientem etc., dicit, quod ex parte rei significatae per prius dicuntur de Deo, quia ab ipso in creaturas manant, non autem dixit, quod per respectum ad Deum ut extrinsece denominantem dicuntur. Non ergo voluit in his similiter intelligi regulam antea universaliter positam, quasi in omnibus analogis omnia dicantur per respectum ad unum primum, a quo denominentur, sed id solum pro analogis attributionis voluit intelligi. In loco autem ex q. 16. non loquitur universaliter de omnibus analogis et sic non cogit.

AD SECUNDAM PROBATIONEM dicitur, quod comparatio proportionum seu proportionalitas, si solum fiat ad explicandam comparationem similitudinis omnimodae, non tollit univocationem; sed quando aliam unitatem et convenientiam non supponit nisi proportionalem, tunc est analogia. Unde per hoc, quod proportionalitas exerceatur in univocis, non probat argumentum, quod non constituat analogiam, licet intrinsece forma sit in utroque analogato, si aliam unitatem maiorem quam proportionalitatis non supponat.