Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Certum est in signis externis, et quae prius cognoscuntur, ut ducant ad signatum, inveniri ordinem ad potentiam, sicut in reliquis obiectis cognitionis et terminantibus cognitionem, cum clare appareat talia signa cognosci ut obiecta, sicut fumus prius videtur ut obiectum, deinde ex cognitione sui ducit in signatum. Unde respectus seu ordo signi ad potentiam in ratione obiecti distinctus debet esse ab ordine seu respectu in ratione signi, cum in hoc respectu obiecti conveniat cum aliis obiectis, quae signa non sunt, et eodem modo atque illa potentiam respiciat obiective. Ut ergo non solum pure obiective, sed etiam significative respicit potentiam, inquirendum restat, an illamet relatio, qua significatum respicit, et in ordine ad quod rationem signi induit, illamet etiam respiciat potentiam, cui signatum hoc manifestandum est a signo; an vero relationem habeat ad signatum purificatam et absolutam a respectu ad potentiam, alia vero relatione respiciat potentiam in ratione obiecti, et utraque concurrat ad rationem signi constituendam, vel etiam in ipsa ratione signi praeter rationem obiecti reperiatur duplex relatio, altera ad potentiam, altera ad signatum.

ET CONSURGIT DIFFICULTAS RATIO, quia ex una parte signum non respicit solum signatum in se, sed in ordine ad potentiam, cum in definitione signi ordo ad potentiam includatur, scilicet quod sit manifestativum potentiae etc. Si ergo ratio signi respectum istum dicit ad potentiam, vel unica et eadem relatione respicit utrumque, et currunt difficultates infra attingendae, quia sunt termini omnino diversi, cum respectu potentiae sit solum relatio rationis, respectu signati sit ordo mensurati ad mensuram, respectu potentiae e contra potentia sit mensurabilis ab ipso signo ut ab obiecto cognito. Vel est diversa relatio signi ad potentiam et signatum, et sic non erit signum in praedicamento relationis, quia in ratione signi non est unica relatio, sed pluralitas relationum.

SIT NIHILOMINUS CONCLUSIO: Si potentia et signatum considerentur ut termini directe attacti per relationem, necessario exigunt duplicem relationem in signo, sed hoc modo signum respicit potentiam directe ut obiectum, non formaliter ut signum. Si vero consideretur potentia ut terminus in obliquo attactus, sic unica relatione signi attingitur signatum et potentia, et haec est propria et formalis ratio signi.

Itaque potest aliqua relatio una et eadem existens terminari ad duos terminos, alterum in recto, alterum in obliquo, quod est simpliciter habere unum tantum terminum in ratione formali termini.

Non conveniunt in hac conclusione plures ex recentioribus. Aliqui enim existimant signum consistere in duplici relatione ex aequo concurrente, altera ad signatum, altera ad potentiam. Alii vero etiam in signo, ut distinguitur ab obiecto, duplicem relationem agnoscunt, signati et potentiae, licet non ex aequo constitutem rationem signi, intrinsce tamen et essentialiter requisitam. Quomodo autem una istarum relationum comparetur ad aliam, an ut genus vel ut differentia vel ut passio vel ut modus, difficillime explicant. Alii ex potentia et signato conflant unum integrum terminum formalem ex materialibus partibus. Alii negant signum ut signum respicere potentiam, et alii respicere signatum, sed totam essentiam signi consistere in quadam apprehensibilitate a potentia ut medium ad cognoscendum aliud. Quae ultimae opiniones licet communiter reiciantur, quia definitio signi utrumque postulatum, et signatum, quod manifestetur, et potentia, cui repraesentetur; tamen aliqui concedunt de intrinsca ratione signi solum esse terminare posse potentiam ut medium, per quod vel in quo cognoscitur signatum, non vero esse de intrinsca ratione eius, quod referatur ad potentiam neque reali aut transcendentali ordine neque relatione rationis, licet ex parte nostri modi concipiendi sine tali ordine non apprehendatur.

Nihilominus conclusio posita probatur.

ET QUOAD PRIMAM PARTEM, quod potentia et signatum ut termini directe attacti postulent duplicem relationem, ex eo constat,¹ quia potentia non respicitur directe nisi a suo obiecto vel movente vel terminante; potentia enim directe respicit obiectum ut obiectum, signum autem non dicit directe rationem obiecti, sed substituentis pro obiecto et medii inter signatum et potentiam, ergo directe respicit signatum, pro quo substituit, in quantum signum est. Ut ergo directe respiciat potentiam, indiget sumi in ratione obiecti et non in ratione signi; et sic alia relatione attinget directe potentiam, quam relatione signi, quod est esse plures relationes. In summa: Relatio ad potentiam in recto et ut directe se habens ad potentiam et relatio ad signum opposito modo procedunt, cum potentia sit mobilis a signo, movetur enim ut a repraesentante signatum; ipsum vero signatum non est mobile a signo, sed manifestabile, seu id, pro quo vices gerit signum in repraesentatione. Ergo si istae relationes sumantur in recto, respiciunt distinctos terminos etiam formaliter in ratione termini.

Et non potest dici, quod signum sit relativum ad signatum et non ad potentiam, sed solum terminet potentiam. Repugnat enim intelligere, quod signum referatur ad signatum, si absolvatur a potentia et sine ordine aliquo ad ipsam concipiatur, quia in tantum respicit signatum, in quantum illud defert et praesentat potentiae. Ergo ista relatio ad signatum ut potentiae manifestandum repugnat, quod absolvatur a potentia. Si autem respectu potentiae non absolute se habet, sed dependenter et ordinate ad illam, consequenter relationem habet ad illam.

Confirmatur, quia licet obiectum respectu potentiae non constituatur per se in relatione ad illam, sed potius potentia ab illo dependeat, tamen signum, quod gerit vices obiecti in repraesentando et exhibendo se potentiae, necessario² includit hanc relationem; tum quia substitutio pro aliquo semper est in ordine ad aliquid, et cum signum substituat et vices gerat signati in ordine ad munus repraesentandi potentiae, necessario debet dicere ordinem ad potentiam; tum quia repraesentare est praesens facere obiectum potentiae, ergo si signum est medium et substitutum signati in repraesentando, necessario involvit ordinem ad id, cui repraesentat seu praesens facit; hoc autem est potentia.

SECUNDA VERO PARS conclusionis probatur: Relatio signi ad signatum est relatio per modum repraesentationis seu applicationis eius ad potentiam, ergo ita debet respicere signatum ut terminum directum et quod sui respectus, quod etiam attingat potentiam in obliquo et ut terminum cui. Repugnat enim in istis relationibus, quae per modum substituentis et repraesentantis se habent, quod respiciant id, cuius gerunt vices, et non id, propter quod vel in ordine ad quod substituunt, quia substituens seu gerens vices alicuius secundum aliquam determinatam rationem et in ordine ad aliquem determinatum finem gerit vices illius; alioquin substitutio illa determinata non esset, cum ex fine, propter quem fit, determinetur. Ergo si relatio repraesentantis et substituentis vicem alicuius personae est determinata, oportet, quod ita respiciat illam personam, quod etiam attingat id, propter quod et in ordine ad quod substituit, inde enim determinata substitutio est. Et ita cum signum sit vices gerens et repraesentans signatum substituensque pro illo determinate, ut potentiae reddat praesens obiectum, necessario in ipsis visceribus et intima ratione talis substitutionis et repraesentationis signati, ut determinata est, involvitur respectus aliquis ad potentiam, quia ad hoc substituit, ut potentiae repraesentet.

Quomodo autem eadem relatio dicatur attingere in recto signatum et potentiam in obliquo, omissis multis et variis explicationibus illa adaequatior videtur, quod signum respicit potentiam in obliquo, quatenus in ipso signato includitur esse manifestabile potentiae. Et ita cum signatum non respiciatur, ut est aliquid absolute in se vel secundum alium ordinem, sed ut manifestabile potentiae, necessario ipsa potentia tangitur in obliquo ab illa relatione, quae attingit signatum non sistendo in illo ut in se praecise, sed ut manifestabile potentiae, et sic aliqualiter attingit potentiam in illa ratione manifestabilis alteri, non seorsum attingendo potentiam, sed attingendo id, quod manifestabile est potentiae, sicut religio respicit pro obiecto formali cultum ut exhibendum Deo, non quod Deum respiciat in recto, sic enim esset virtus theologica, sed cultum in recto, Deum vero in obliquo, quatenus Deus continetur in cultu ut terminus, cui exhibetur, et religio respicit cultum, ut subest illi termino, et non absolute vel sub alia consideratione. Et idem est in amicitia ordo ad bonum, quod volo amico; nec enim terminatur ordo ille ad bonum volitum absolute, sed ut est referibile amico, et amicus ut terminus illius boni in aliquo eandem relationem terminat, licet non ut obiectum directum, sed ut inclusum in obiecto directo, eo quod respicitur illud ut ad istud et non absolute.

Verum quidem est, quod, ut signum respiciat signatum hoc modo, id est ut manifestabile potentiae, praesupponitur essentialiter, quod ipsum signum alia relatione respiciat potentiam, vel tamquam obiectum apprehensibile, si sit signum instrumentale, vel tamquam forma constituens apprehensionem, si sit signum formale, et sic deserviat ad deveniendum in notitiam alterius ut signum instrumentale vel formale. Ceterum ista relatio signi ad potentiam, ut diximus in initio articuli, non est signi ut signum formaliter, sed ut obiecti vel formae; praesuppositive autem ad signum requiritur, quia etiam est obiectum movens potentiam, et nisi moveat ut obiectum, non manifestabit ut signum, formaliter autem una relatio distinguitur ab alia. Et licet ex vi solius respectus ad signatum, in quo oblique includitur potentia, cui manifestabile est, non exerceat repraesentationem, nisi adiungatur motio potentiae, ut obiectum motivum est, tamen ex respectu illo ad signatum habet, quod illa motio significativa sit, id est vicaria et substituens pro alio, quod significat, non principalis pro se.

Ex quo deducitur apprehensibilitatem signi non esse ipsam rationem fundantem relationem signi immediate et formaliter, cum esse apprehensibile seu cognoscibile sit ratio obiecti ut obiectum, quae solum praesuppositive ad rationem signi requiritur; sed fundamentum esse ipsam rationem medii, quam habet ad significatum ut manifestabile potentiae, substituendo pro ipso in ratione movendi et repraesentandi. Multo minus esse cognitum seu apprehensum in signo, quod aliqui vocant apprehensibilitatem proximam, fundat aut complet rationem signi, quia esse cognitum non pertinet ad rationem signi, sed ad exercitium eius (quando enim actu repraesentat, actu est cognitum), non ut repraesentativum sit.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur: Relatio signi ad signatum in signis naturalibus est realis, ad potentiam vero in eisdem est rationis, ergo non potest esse unica relatio.

Antecedens pro prima parte constat ex praec. art. Pro secunda probatur, quia relatio ad potentiam est relatio signi, in quantum apprehensibile est a potentia. Sed relatio apprehensibilis seu cognoscibilis ad potentiam cognoscentem est relatio rationis, etiamsi sit apprehensibile ut signum, quia esse apprehensibile vel apprehensum, sive in signo sive in obiecto, nihil reale ponit in ipso; cognitio enim seu apprehensio solum est realiter in potentia, in re vero apprehensa, quaecumque illa sit, non ponit realitatem.

Idem argumentum fit ex diverso modo et specie relationis ad potentiam et ad signatum: Nam relatio signi ad signatum est mensurati ad mensuram, quia signatum est principale, pro quo substituit et vices gerit signum, ut saepe dictum est. Signi vero relatio ad potentiam est e converso mensurae ad mensuratum. Signum enim respicit potentiam relatione non mutua, cum signum teneat se ex parte obiecti repraesentantis et non se habet ut mensuratum a potentia, ergo ut mensurans illam; potentia enim rem apprehensam non mensurat, sed ab ea mensuratur, quia ab ea perficitur.

RESPONDETUR haec argumenta et similia, quae eodem modo multiplicantur, probare id, quod a principio diximus, scilicet quod relatio ad potentiam ex parte signi, ut obiectum eius est, et ad signatum, ut ad terminos directos, non est una relatio, sed multiplex. Neutra tamen est relatio signi formaliter, sed relatio directe respiciens potentiam est relatio obiecti sub ratione et formalitate obiecti, respiciens vero rem signatam directe est in ratione causae vel effectus aut alterius similis rationis; unde res, quae est signum, determinatur, ut sit aliquid signati, et sic illud potius quam aliud repraesentet.

Ceterum relatio ipsa signi formalissime loquendo ut signum est, respicit potentiam in obliquo, non quatenus signum apprehensibile est a potentia et obiectum illius, sed quatenus ipsum signatum est manifestabile potentiae, et attingendo pro ipso natum vel substituendo pro ipso non absolute, sed ut manifestabile est potentiae, ibi virtualiter et in obliquo involvitur potentia. Quare, licet relatio obiecti seu apprehensibilis ad potentiam directe sumptam et per modum obiecti sit rationis, tamen relatio ad signatum, etiam ut manifestabile potentiae, realis esse potest, quia in obiecto esse significabile et repraesentabile potentiae aliquid reale est, licet non realiter respiciat potentiam; aliud enim est quomodo obiectum respiciat potentiam, aliud quid sit in obiecto esse manifestabile potentiae. Esse manifestabile et obicibile aliquid reale est, et id, a quo dependet potentia et a quo specificatur; imo quia ita reale est, non dependet a potentia reali relatione. Quare cum signum sub formalitate signi non respiciat potentiam directe, hoc enim est formalitatis obiecti, sed respiciat rerem significabilem seu manifestabilem potentiae, sic potentia ut in obliquo inclusa in illo obiecto manifestabili attingitur a reali relatione signi, quia non respicitur potentia seorsum, sed ut inclusa in eo, quod reale est obiecto ut manifestabili potentiae; ubi totum, quod attingitur actu et formaliter reale est, et solum potentia, cuius est obiectum, intrat ibi de connotato et in obliquo. Sicut scientia, quae agit de coloribus, ut sunt obiectum visus, realiter respicit colores, utpote specificativum sui, licet ipsi includant virtualiter ordinem ad potentiam, cuius sunt obiecta, non ordo scientiae ad ipsa obiecta rationis est. Ille vero respectus, quo signum respicit directe potentiam, movendo eam tam ad cognoscendum se quam signatum, cuius gerit vices, respectus rationis est, sed distinctus a relatione signi, qua respicit signatum, quia est respectus obiecti, non formaliter signi ut signum.

Et hinc patet ad secundum argumentum, quod procedit de relatione, qua signum directe et formaliter respicit potentiam, quae est relatio mensurae seu obiecti mensurantis, non de relatione, qua respicit signatum quatenus obiectum manifestabile potentiae, ubi potentia solum in obliquo et virtualiter attingitur, non per respectum rationis. Et sic signum non est mensura potentiae, sed instrumentum signati ad illam.

Secundo arguitur: Termini isti, scilicet signatum et potentia, sunt distincti etiam in formalitate termini, cum unus sit terminus ut quod et directe attactus, alius sit terminus ut cui; distinguuntur ergo plus quam materialiter. Quando enim signum habet plura signata inadaequata, tunc se habet ad illa ut ad plures terminos materialiter diversos, ergo plus quam materialiter distinguuntur in ratione terminorum potentia et signatum.

Confirmatur, quia ex ordine ad potentiam distinguuntur specifice signa, ut patet in signo formali et instrumentali, quae sunt diversa specie in genere signi, et non distinguuntur ex parte significati; possunt enim idem repraesentare conceptus, v. g. ignis et fumus, qui est signum ignis, sed distinguuntur ex modo se habendi erga potentiam informando vel obiciendo. Ergo ordo ad potentiam habet se in recto et non in obliquo in signo, siquidem illud specificat et distinguit.

Potest etiam e converso fieri hoc argumentum, quia potest signum dividi per diversas species secundum ordinem ad signatum manente invariato ordine ad potentiam; ergo signum est, quod sunt relationes distinctae, alioquin variata una variatur et alia. Antecedens vero constat. Nam diversi conceptus variantur ex diversis obiectis repraesentatis manente relatione ad potentiam eiusdem rationis in omnibus.

Confirmatur secundo: Ratio signi et ratio imaginis in hoc differunt, quod imago non respicit potentiam, cui repraesentet, sed exemplar seu ideam, cuius est imitatio. Si quid vero repraesentat potentiae, per accidens est ad imaginem. Signum vero per se respicit potentiam, ut cui repraesentet. Ergo relatio ad potentiam signo est intrinsca et de constitutivo eius, cum essentialiter distinguat signum ab imagine.

Denique tertio confirmatur, quia manet relatio ad potentiam in signo destructa relatione ad signatum, ut patet, quando signatum non existit, et tamen signum ducit potentiam ad notitiam illius sicut antea. Ergo respicit potentiam in ratione ductivi et significativi sicut antea, et sic manet relatio ad potentiam.

RESPONDETUR ad principale argumentum, quod signatum, quod repraesentatur, et potentia, cui fit repraesentatio, non sunt duo termini adaequati et distincti in ratione termini, sed unum terminum integrant, qui constat ex directo et ex obliquo. Sicut in religione cultus, qui exhibetur, et Deus, cui exhibetur, non sunt duo termini adaequati, sed unus terminus integer religionis. Et credere Deo et Deum, non sunt duo termini, sed unus fidei, quatenus sic attingitur unus terminus, quod non absolute et secundum se terminat, sed ut modificatur et respective seu connotative se habet ad aliquid aliud, sicut signatum attingitur ut repraesentabile potentiae.

Ad primam confirmationem respondetur, quod divisio signi in formale et instrumentale est divisio per diversas species, quae directe non sumuntur ex solo diverso respectu ad potentiam, sed ex diversa relatione ad signatum ut diverso modo repraesentabile potentiae. Est enim idem repraesentabile aliquod obiectum duplici medio repraesentativo, scilicet medio in quo et medio per quod. Et primum fundat repraesentationem formalem intra potentiam informantem, secundum repraesentationem instrumentalem extra potentiam moventem. Unde in ipso signato repraesentabili invenitur diversa ratio seu fundamentum ad terminandum istas diversas repraesentationes seu modos repraesentandi in signis, licet res repraesentata materialiter sit eadem.

Et similiter praesupponit in ipsis signis diversum modum movendi et repraesentandi potentiae, scilicet ut obiectum extra vel ut forma ad intra; hoc tamen praesuppositive se habet ad rationem signi, formalissima vero ratio se habet ut substituti ad signatum, ut tali modo vel tali repraesentabile.

Et ex hoc patet ad alteram partem argumenti, quod ordo ad potentiam, licet sit eiusdem rationis in diversis signatis, non tamen requiritur, quod distincta relatione attingatur, quia bene stat, quod relationes signi specie varientur ex diversitate obiecti repraesentabilis, licet conveniant seu non differant ex parte connotationis in obliquo inclusae, sicut fides et opinio conveniunt in modo obscuritatis, non in ratione formali specificante.

Ad secundam confirmationem respondetur, quod quia signum respicit signatum praecise ut repraesentabile ad potentiam ut vices eius gerens et consequenter inferius ipso, imago autem respicit suum exemplar ut imitabile et ut principium, a quo originatur et exprimitur, et sic potest illi non inaequalis esse, ideo ex parte ipsius termini, quem directe respiciunt, habent distinctas formalitates seu rationes formales terminandi, licet ad unam sequatur ordo ad potentiam in obliquo in ipso signato, quod tangit, in alia non. Et ita formalis ratio distinguens in utroque est ratio signati ut sic, ratio exemplaris ut sic, non ipsa potentia, cui fit repraesentatio.

Ad tertiam confirmationem respondetur, quod destructo ordine ad signatum destruitur ordo ad potentiam, qui in ipso signato in obliquo et connotato includebatur. Quia tamen remanet fundamentaliter et virtualiter ordo iste in signo ad signatum non existens, remanet etiam fundamentaliter ille ordo ad potentiam, qui cum signato vadit. Formaliter tamen retinere potest signum in se rationem obiecti moventis vel formae repraesentantis, quae est alia relatio a signo, ut dictum est.