Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Haec difficultas plenius declarabitur ex his, quae dicenda sunt sequenti quaestione agendo de actu, per quem resultat universalitas in obiecto ex apprehensione intellectus. Sed ut totum, quod pertinet ad universale secundum se, in hac quaestione attingeremus, breviter delibanda est.

Universale ergo, ut supra annotavimus art. 1., aliud est logicum, aliud metaphysicum. Inter quae illa est differentia, quod licet utrumque respiciat seu connotet inferiora, metaphysicum tamen respicit illa ut terminum a quo relictum, logicum vero ut terminum ad quem comparatur. Id est metaphysicum considerat naturas denudatas a conditionibus individualibus, non vero pertinet ad ipsum considerare respectum earum ad easdem naturas, ut praedicetur de illis, sed ad logicum.

Ceterum dissensio inter auctores orta est in assignanda forma seu ratione, qua universalitates istae seu denominationes earum constituuntur, et in qua praecise ipsa universalitatis quidditas ponenda sit. Nam quidam, ut Martinez super Prologo Porphyr. disp. 1. q. 2., distinguunt constitutionem universalitatis ut sic a constitutivo universalitatis quatenus metaphysicum vel logicum. Universale ut sic dicunt constitui unitate rationis resultante ex praecisione, quae unitas est aptitudo radicalis ad plura. Metaphysicum autem dicunt constitui abstractione negativa, quatenus sine differentiis, id est per omissionem aut negationem illarum consideratur; logicum vero constitui abstractione positiva, quatenus non solum inferiora negative omittuntur, sed positive considerantur unum ab alio separando et comparando. Et sic natura per abstractionem positivam extra differentias inferiores est quasi positive ab illis distincta et extra earum conceptum, sed manet in ipsis inferioribus per inclusionem in illis. Hoc enim est esse in multis, scilicet includi in illis; nihil autem includitur in alio nisi tamquam in distincto saltem per rationem, in se enim nihil includitur. Universale autem, v. g. animal, non abstrahitur ab inferioribus, scilicet equo et homine etiam per rationem, sed ab aliquo illorum tantum, id est a differentiis. Ut ergo extra differentias est, sed in inferioribus inclusum, dicitur logicum universale, quia tunc est unum in multis. In summa dicit haec sententia: Universale ut universale praecise (nondum logice vel metaphysice) dici, quatenus unum unitate rationis, quae aptitudinem includit non proximam, sed radicalem, proxima enim sine actu non apprehenditur; universale metaphysicum qua universale est unum, qua metaphysicum sine multis; universale logicum qua universale est unum, qua logicum non vero solum sine multis, sed etiam in multis. Hoc autem esse in multis respectus est ad illa multa. Sed iste respectus non potest esse, nisi in illis includatur natura, siquidem non potest intelligi, quod respiciat alterum, nisi ipsum alterum cogitetur. Hoc autem, quod respicit, sunt inferiora, ergo debent inferiora cogitari. Haec sine inclusione superioris non cogitantur; igitur respectus ad inferiora inclusionem petit in illis. — Alii dicunt absolute universale metaphysicum fieri abstractione tam positiva quam negativa nihil in hoc distinguentes, ut tractat P. Merinero disp. 2. de Univers. q. 3. contra Martinez. Et communis sententia multorum, qui absolute docent universale fieri per abstractionem, non distinguunt de positiva et negativa. Et P. Suarez disp. 6. Metaph. sect. 6. n. 8. et 11. universale absolutum, quod est metaphysicum, quacumque abstractione docet fieri, iuxta secundam sententiam a se relatam de universali facto per abstractionem, respectivum vero, quod est logicum, docet fieri per comparationem.

Circa universale logicum communis sensus est auctorum, quod consistit in respectu ad inferiora. Sed est triplex respectus: primus aptitudinis ad essendum in inferioribus; secundus aptitudinis ad praedicandum, seu praedicabilitas ipsa positive et relative accepta, quia praedicabilitas sequitur ad esse universale; tertius est relatio ipsius praedicationis actualis, qua praedicatum est, et non solum praedicabile.

Et secundum istos tres respectus dividuntur tres SENTENTIAE: Quidam essentiam universalis ponunt in relatione aptitudinis ad essendum in multis, respectum vero praedicabilitatis esse passionem eius. Alii e contra praedicabilitatem esse priorem, relationem ad essendum posteriorem. Alii denique relationem actualis praedicationis esse universalitatem, quia indicatur unum convenire multis. De quibus vide P. Merinero disp. 2. de Univers. q. 2.

NIHIL OMINUS PRO RESOLUTIONE DICO PRIMO: In universali solum inveniuntur tria, quae ad integram rationem eius pertinent, scilicet universale materiale, fundamentale et formale.

Quod est dicere naturam seu subiectum, quod denominatur universale, et hoc dicitur universale pro materiali; fundamentum proximum relationis universalis, quod est unitas praecisa ab inferioribus cum aptitudine seu non repugnantia ad essendum in illis; formam ipsam relativam, qua comparatur et respicit illa plura.

RATIO est, quia universalitas consideratur a logico ut quaedam secunda intentio, quae est relatio rationis. In omni autem relatione haec tria concurrunt et sufficiunt, scilicet subiectum, fundamentum et forma ipsa relationis. Ergo haec tantum sufficiunt et concurrunt ad universalitatem.

DICO SECUNDO: Universalitas pro fundamento (relinquimus universale materiale, hoc enim est res denominata, non ratio denominans universale) requiritur, ut natura ipsa denominetur universalis metaphysice, et consistit in absoluta unitate praecisionis et aptitudine nondum relative sumpta, sed pro non repugnantia ad essendum in multis.

RATIO est, quia universale metaphysicum non dicitur tale per additionem alicuius modi ad universalitatem ut sic. Ille enim modus, si est rationis, ad metaphysicum non pertinet, qui naturas considerat, sed ad logicum, qui modos seu relationes rationis attingit. Si vero est modus realis, ad naturam ipsam pertinebit, non ad universalitatem; invenietur enim etiam in singularibus. Quare universale metaphysice acceptum nihil aliud est quam res ipsae seu naturae (quas metaphysicus considerat, qui reale obiectum respicit) cum separatione ab individuis, quia nulla scientia considerat naturas in singularibus. Sola autem separatio seu praecisio necessario praebet fundamentum universalitatis, quia praescindendo naturam ab individuis reddit illam unam unitate abstractionis seu praecisionis, eo quod naturam per modum unius considerat illa praecisio. Et similiter reddit aptam ad essendum in multis, quia natura sic considerata convenientiam habet cum illis, a quibus abstracta est, et consequenter non repugnantiam, ut in illis sit, quia esse in illis est convenire illis. Ergo manet una et apta ad essendum in pluribus, et hoc ante relationem ad plura, quia talis praecisio non respicit illa plura ut terminum, ad quem tendit et ordinatur natura, sed a quo separatur. Terminus autem a quo non est terminus relationis, in quantum exercet rationem termini a quo; ergo nondum accipitur relative, sed praecisive, quod est fundamentum relationis.

DICO TERTIO: Haec universalitas fundamentalis tam per abstractionem negativam quam positivam habetur.

De abstractione negativa non est dubium, quia haec consistit in pura negatione seu omissione inferiorum accipiendo naturam ut unum. De positiva probatur, quia haec non est aliud quam abstractio facta cum cognitione positiva termini a quo, qui relinquitur, et naturae, quae ab illa accipitur. Haec autem operatur eundem effectum, quem abstractio negativa, licet non eodem modo, quia tantum respicit inferiora ut terminum a quo, nec in illa ut in terminum ad quem convertit ipsam naturam. Ergo nondum ponit relationem, sed tantum praecisionem, quod totum pertinet ad universale metaphysicum. Itaque abstractio negativa et positiva relinquunt naturam tamquam nudam aut nudatam. Negativa enim non considerat conditiones individuas, a quibus denudat, sed illas omittit et pure negat, positiva autem illas considerat, ut ab illis denudet naturam; sed utraque eundem effectum facit, scilicet relinquere naturam sine illis.

DICO QUARTO: Universale logicum sive pro secunda intentione non consistit in comparatione attributionis sive praedicationis, sed simplicis relationis seu ordinis sine inclusione actuali in inferioribus. Itaque ipsa aptitudo ad praedicandum de multis ut positive respiciens inferiora universale logicum est.

Haec conclusio amplius constabit infra, ubi ostendemus ex D. Thoma et ratione, quomodo fiat universale logicum per actum comparativum. Nunc sufficit FUNDAMENTUM huius indicare. Nam constans est, quod universalitas logica seu secunda intentio est relatio rationis ad multa; id enim sumitur ex definitione universalis, quod est «unum in multis et de multis». Sed ante relationem actualis praedicationis invenitur ista relatio unius ad multa; siquidem ante actualem praedicationem invenitur natura ipsa sine singularibus ut praedicabilis de multis, potentia enim, qua potest praedicari, praecedit actum praedicationis. Ergo datur ratio praedicabilis ad multa; ergo ante actualem praedicationem datur relatio unius ad multa per modum potentiae et aptitudinis. Imo si datur unitas et aptitudo ad multa ante actualem praedicationem, ut constat in universali metaphysico, haec aptitudo considerari potest ut respiciens illa multa, in quae potest, sicut omnis potentia potest considerari ut ordinata et respiciens suum terminum, in quem potest. Ergo datur respectus aptitudinis ad multa ante actualem praedicationem, et hic est universalis.

Quin potius, quando actu praedicatur, potest non applicari nisi uni singulari tantum, ut: «Petrus est homo», «Paulus est homo»; et tunc ly homo est universalis, et actualis applicatio praedicationis non est nisi ad unum tantum, non ad plura. Ergo relatio ad plura non consurgit ex praedicatione determinata.

NEC OBSTAT, quod universale tunc concipitur ad multa, cum indicatur convenire multis, quod fit per praedicationem. Dicitur enim, quod potius tunc concipitur, cum apprehenditur aptitudo ordinata ad multa ut potens praedicari de illis, quod fit ante actualem praedicationem, quia potentia praecedit actum.

Quod vero actualis inclusio non exigatur, constat, quia inclusio ista est esse in multis et identificari in multis. Sed universale prius est aptum ad essendum et identificandum, quam actu identificetur, quia aptitudo universalis est ad utrumque, ut sit et ut praedicetur in multis et de multis. Ergo ante actualem inclusionem datur universalitas, quia datur aptitudo cum respectu et ordine ad essendum in multis. Et praeterea inclusio actualis in multis non potest intelligi sine contractione actuali in illis; siquidem non includitur actu in singularibus nisi eo modo, quo est in illis ut contractum et determinatum in quolibet singulari, cum quo identificetur, non autem est ut indifferens ad plura in quolibet singulari, ergo identificatur et includitur in illis mediante contractione. Sed prius universale est contrahibile in multis quam contractum actu, ergo prius quam inclusum actu.

NEC OBSTAT fundamentum oppositum, quod scilicet ipsa inferiora non sunt nisi per inclusionem superioris in illis. Respondetur enim, quod ante actualem inclusionem ipsa inferiora sunt ut potentia includere, in quantum inferiora, sicut ipsum superius ut potens includi, et sic terminant relationem superioris, antequam consideretur actualis inclusio. Itaque sicut actu aliquid est superius, quando actu ei convenit aptitudo, ut includatur et sit in multis, non quando solum actu includitur, ita actu sunt inferiora sub formalitate inferiorum, quando considerantur, quod actu eis convenit posse includere et contrahere superius suum, non quando actu includunt; tunc enim dissipatur distinctio superioris et inferioris. In re tamen inferiora actu includunt superius, sed hoc identice habent cum superiori, non formaliter quatenus inferiora.

DICO ULTIMO: Praedicabilitas seu relatio ad plura in ratione praedicandi est quasi passio universalitatis, quae est relatio ad essendum in pluribus.

Est contra P. Merinero cap. 1. de Univers. disp. 2. q. 2.

RATIO est, quia fundamentum et radix praedicabilitatis est identitas extremorum praedicabilium, ut dicemus q. 5., et de se constat, quia quod non est idem cum alio, non vere praedicatur, sed removetur ab illo. Ergo aptitudo ad identificandum est fundamentum aptitudinis ad praedicandum seu radix illius, et sic praedicabilitas se habet ut passio et quid consecutum ad istam aptitudinem. Ergo et relatio ad multa in essendo seu identificando est prior relatione ad multa in praedicando, et illa est universalitas, haec praedicabilitas.

NEC OBSTAT, quod aptitudo ad essendum est solum non repugnantia, non positiva relatio, unde in genere positivae relationis prima est praedicabilitas, quia positiva aptitudo est ad essendum per operationem intellectus, quod fit per praedicationem, non ad essendum in re et extra operationem intellectus.

Sed respondetur, quod ista aptitudo ad essendum etiam positive et relative consideratur ab intellectu ante praedicationem, quatenus ipsa natura abstracta consideratur ut contrahibilis et identificabilis ad multa, non solum per non repugnantiam, sed etiam per positivam relationem; siquidem cum ipsis multis vere in re identificatur, et quia identificabilis est, ideo praedicabilis. Unde est apta, ut per operationem intellectus non solum praedicetur, sed etiam contracta et identificata intelligatur per hoc, quod natura communis ante secundam operationem intellectus, in qua est praedicatio, intelligatur ut identificabilis cum singularibus, et aliquando per simplicem conceptum identificata intelligi potest ex vi prioris per contractionem ante praedicationem.