Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

DUO OPORTET EXPLICARE ad exactam huius difficultatis resolutionem: Primum, an detur distinctio relationis a fundamento a parte rei. Secundum, qualis sit, an realis ut res a re, vel ut res a modo. Et loquimur solum de praedicamentali relatione, quia transcendentales non sunt aliquid distinctum a re absoluta, sed vere sunt absolutae entitates; neque enim habent speciale praedicamentum, sed per omnia vagantur et sic ex sua transcendentia habent imbibi in ipsa re absoluta, non distingui.

Circa hanc ergo difficultatem divisi sunt AUCTORES. Quidam in uno extremo existimant relationes non distingui a parte rei a suis fundamentis, sed solum ratione; quod Nominalibus tribui solet, contra quos egimus art. 1. Aliqui tamen, qui contra illos admittunt relationes praedicamentales, sententiam istam sequuntur de distinctione rationis a fundamento. Ita P. Suarez disp. 47. Metaph. sect. 2. Et alii in alio extremo omnes relationes praedicamentales realiter distinguunt a suo fundamento, quod communiter thomistae sequuntur, licet aliqui distinguant relationem a fundamento ut rem a re, alii solum ut modum. Est etiam tertia sententia media, quae aliquas relationes distinguit a fundamentis et alias non. Sunt enim relationes, sine quibus fundamenta inveniri possunt, ut paternitas, similitudo et similia. Et tales distinguuntur a parte rei a suo fundamento. Aliae vero sunt, sine quibus fundamenta inveniri non possunt, sicut creatura non potest inveniri sine relatione ad Deum, et tales relationes dicunt non distingui a suis fundamentis. Ita cum Scoto communiter eius discipuli, de quibus videri potest P. Merinero hic. Ceterum istae relationes, sine quibus fundamenta inveniri non possunt, a transcendentalibus non distinguuntur. Si quae vero relationes praedicamentales super tales transcendentales fundantur, hoc ipso ut distinctae a transcendentalibus concipiuntur.

QUARE PRO RESOLUTIONE DICO PRIMO: Quaecumque relatio praedicamentalis distinguitur a parte rei a suo fundamento remoto, quod est subiectum.

Sumitur haec conclusio ex multis locis D. Thomae. 1. p. q. 28. art. 2. ad 2. dicit, «quod id, quod invenitur in creatura praeter id, quod continetur in significatione nominis relativi, est alia res, in Deo autem non est alia res». Constat autem, quod relationes fundantur in aliquo absoluto. Ergo si id, quod continetur praeter significationem nominis relativi, est alia res a relatione, consequenter fundamentum est alia res a relatione. Item in 4. Contra Gent. cap. 14. respondens ad 9. dicit, quod «in nobis relationes habent esse dependens, quia earum esse est aliud ab esse substantiae, unde habent proprium modum essendi secundum propriam rationem, sicut in aliis accidentibus contingit». Et similia docet 12. Metaph. textu 19. lect. 4.¹ Et similiter, quod relatio sit accidens inhaerens, docet q. 7. de Potentia art. 9. ad 7.² et q. 8. art. 2.³

ET FUNDAMENTUM EST suppositio, quod relationes non sunt denominationes extrinsecae, ut art. 1. ostensum est, sed intrinsecum effectum formalem dant; nam videmus hunc effectum formalem tolli subiecto non destructo. Ergo etiam forma ipsa tollitur, quae talem effectum praebet, subiectum autem non tollitur. Ergo distinguuntur a parte rei aliqua distinctione reali. Quotiescumque enim aliquid a parte rei removetur ab alio, a parte rei distinguuntur ab illo, quia ipsa separatio manifestissima est distinctionis probatio.

Antecedens autem per se constat, quia album, quod in re est simile alteri albo, si illud alterum fiat nigrum, amittit similitudinem. Et similiter homo antequam generet, non est pater, et post generationem est pater. Ergo ista relatio aliquando invenitur in subiecto, aliquando non, non destructo subiecto.

DICES non destrui realitatem relationis, etiamsi cesset eius effectus formalis, quia realitas manet stante fundamento, sicut sine aliqua reali mutatione consurgit in fundamento ad positionem termini.

Sed contra est, quia illa formalitas, quae destruitur aut ponitur, quando destruitur relatio, vel est aliquid a parte rei vel nihil. Si non est aliquid a parte rei, ergo nihil reale relationis destruitur destructo termino, et consequenter eo destructo non solum manet realitas relationis, sed etiam formalitas realis, quae antea erat, et consequenter manebit effectus formalis primarius. Neque enim potest intelligi, quod aliqua forma ponatur in subiecto sine effectu formali proprio et primario. Ergo si remanet tota realitas et formalitas in re, totus effectus formalis manet. Si vero illa formalitas, quae destruitur, est aliquid reale, vel est extrinsecum et informans, et sic inciditur in sententiam Nominalium art. 1. impugnatam, vel est intrinsecum et informans, et sic distinguitur realiter a suo fundamento seu subiecto.

DICES ITERUM, quod directe destructo termino impeditur effectus formalis illius entitatis, ut relativa est, non tamen ipsa destruitur. Sicut posita unione hypostatica in anima, redditur incapax ad recipiendum formalem effectum gratiae in ratione adoptionis, manente tota realitate gratiae quoad alios effectus, sic tota realitas relationis manet, sed ob defectum conditionis requisitae, scilicet coexistentiae termini, redditur incapax subiectum talis effectus formalis.

Sed contra, quia conditio, quae est sufficiens reddere subiectum incapax effectus formalis primarii, est sufficiens expellere totaliter formam a subiecto, quia ubi non datur primarius effectus, non est communicatio primaria et immediata formae ad subiectum, et sic forma non est in subiecto, saltem modo connaturali, ut non disputem modo, an possit gratia vel intellectio esse in lapide in ratione qualitatis sustentatae, non dando proprium et specificum effectum formalem. Sed si hoc fieret, connaturali modo non esset nec naturaliter id fieri posset, sicut naturaliter manet subiectum sine effectu formali relationis. In exemplo autem adducto filiatio adoptiva est effectus secundarius gratiae consecutus ad primarium, qui est participatio divini esse, in quo filiatio fundatur. Si autem quis dicat, quod forma illa, quae est relatio, entitative est quid absolutum, sed secundario relativum, et hunc effectum impediri in illa entitate destructo termino, hoc vel incidit in sententiam Nominalium negantium relationes, quia omnes entitates sunt quid absolutum et nil datur pure relativum; vel confundit relationes praedicamentales cum transcendentalibus et negare debet definitionem Aristotelis, scilicet quod totum esse relationis est ad aliud, cum potius totum esse sit primario absolutum et secundario ad aliud seu relativum, quod D. Thomas dixit de transcendentalibus relationibus, ut supra art. 2. vidimus.

Quare cum relatio praedicamentalis sit unum ex decem praedicamentis, si realem distinctionem nullatenus ab aliis habet, distinctum praedicamentum non est, cum praedicamentum solum constet naturis realibus, et consequenter distinctum praedicamentum distinctis realiter naturis, non sola ratione diversis.

Quodsi semel relatio praedicamentalis est quid distinctum a parte rei a subiecto, etiamsi talis relatio inseparabilis ab illo sit, quia terminus eius desinere non potest, a subiecto distinguitur, quia inseparabilitas illa non tollit, quin sit relatio praedicamentalis, atque adeo eiusdem naturae, cum aliis praedicamentalibus; natura autem talium relationum petit distingui a suo subiecto a parte rei, ergo id invenitur in omnibus.

DICO SECUNDO: Respectu fundamenti proximi probabilius videtur in sententia S. Thomae, quod relatio non distinguitur ab illo tamquam res a re, sed ut modus, mediante tamen hoc fundamento, cum quo identificatur, non repugnat realiter distingui a subiecto, si tale fundamentum realiter a tali subiecto distinguatur.

Quod modus tantum sit relatio probari non inefficaciter potest ex illo communi dicto S. Thomae, quod relatio inter omnia genera habet esse minimum et debilissimum, ut dicit 4. Contra Gent. cap. 14. ad 9. et 12. Metaph. textu 19. lect. 4.⁴ Sed constat aliqua genera esse modos tantum et non realitates, ut ubi et situs et alia similia. Ergo si inter omnia genera relatio est debilissimi esse, utique minus erit quam illa, quae sunt modi; ergo ipsa relatio non erit realitas, sic enim perfectior esset illis generibus.

Et urgetur, quia in ubi et situ aliisque modis potest fundari aliqua relatio, v. g. similitudinis aut dissimilitudinis, effectus vel causae etc. Ergo tunc relatio non erit realitas, sed modus, siquidem fundamentum est modus, nec potest perfectior esse entitas fundata quam fundans. Si autem semel una relatio est tantum modus, reliquae relationes erunt etiam modi, cum sunt eiusdem quiditatis et generis et consequenter entitatis; nec enim ea, quae directe et per se sunt eiusdem generis, possunt ita se habere, ut unum sit res, aliud modus.

Ceterum quia in hoc inveniuntur diversa loca S. Thomae, et diversa placita thomistarum. Nam 1. p. q. 28. art. 2. ad 2. dicit, quod «id, quod invenitur in creatura praeter id, quod continetur sub significatione nominis relativi, est alia res». In opusc. autem 48. tract. de Relatione⁵ dicit, quod relatio similitudinis non est alia res ab albedine. Item in 1. dist. 33. q. 1. art. 1.⁶ dicit, quod relatio accidens facit compositionem cum subiecto. In quaest. autem de Potentia art. 8.⁷ dicit, quod id, quod attribuitur alteri ut ab eo in aliud procedens, non facit compositionem cum eo, ut actio cum agente. Et 2. Contra Gent. cap. 12. ratione ultima dicit, quod si relationes reales advenirent Deo realiter in eo existentes, mutaretur Deus per se vel per accidens. In 5. autem Phys. lect. 3.⁸ ait, quod cum aliquid incipit esse aequale alteri, nihil de novo advenit, et quod sum aequalis alteri solum per mutationem termini.

Quia ergo ista varietas locorum invenitur, ut conciliemus ea, utimur supra dicta distinctione, quod relatio vel comparatur ad suum fundamentum vel ad suum subiectum, quod etiam dici solet fundamentum remotum. Et comparata ad fundamentum, solum modaliter ab eo distinguitur, comparata vero ad subiectum distinguitur ab illo eo modo, quo fundamentum, cum quo identificatur, sicut gradus intensionis et ratio extensionis in habitibus non nisi modaliter a qualitate distinguuntur, a substantia autem seu subiecto qualitatis distinguuntur sicut ipsa qualitas, cum qua identificantur.

Ex hoc autem explicatur, quomodo relatio possit fundari etiam in quibuscumque modis, quod non esset, si secundum se esset realitas distincta a fundamento. Sequitur etiam, quomodo relatio sine mutatione physica dicatur resultare ad positionem termini, quod saepe affirmat ex mente Aristotelis S. Thomas, praesertim 5. Phys. lect. 3.⁹ et in 1. dist. 26. q. 2. art. 1. ad 3.¹⁰, ubi dicit relationem cessare nulla facta mutatione in re ipsa, quae refertur, hoc enim intelligitur fieri sine mutatione physica et entitativa, solum per novi modi resultantiam, quam D. Thomas non negat, sed manifeste ponit loco cit. ex 5. Phys. dicens, quod de novo determinatur radix relationis, quae est in aliquo, quando ponitur relatio ad istum vel illum, licet nihil de novo adveniat.

Loca D. Thomae, quae loquuntur de distinctione reali per modum rei a re, non procedunt de relatione respectu fundamenti, sed de relatione refundata respectu subiecti. Et sic vel expresse loquitur de subiecto, cum dicit, quod relatio habet aliud esse a subiecto, ut in 1. dist. 20. q. 1. art. 1.¹¹ et dist. 33. q. 1. art. 1.¹² Vel loquitur de eo, quod relative dicitur, quod utique est subiectum, ut 1. p. q. 28. art. 2. in initio solut. ad 2.: «Sicut», inquit, «in rebus creatis in eo, quod relative dicitur, non solum est invenire respectum, etc.». Minus autem obstat, quod docet in 1. dist. 2. q. 1. art. 5. ad 2.¹³, quod res est de transcendentalibus et ideo se habet communiter ad absoluta et relativa. Ibi enim sumit rem transcendentaliter, prout est communis ad entitatem et modum. Et cum dicit, quod facit compositionem cum subiecto relatio, intelligitur mediante fundamento, quod a subiecto distinguitur; per hoc enim facit compositionem realem cum subiecto, modalem cum fundamento.

Et haec dicimus ad salvandum expressum locum D. Thomae opusc. 48. cap. 2. de Relatione¹⁴, ubi expresse ponit non esse distinctam rem relationem a fundamento. Nec debemus negare hoc opusculum esse D. Thomae, a quo toties auctoritatem eius petimus.¹⁵

Ceterum adhuc CONTRA PRIMAM CONCLUSIONEM OBICIES, quia si relatio distinguitur a parte rei a fundamento, posset impediri a Deo, ne resultaret posito fundamento et termino, quia quae distinguuntur a parte rei, possunt separari vel impediri; est autem inintelligibile, quod dentur duo alba et non sint similia, hoc ipso quod sunt eiusdem rationis. Secundo, si distinguitur relatio a fundamento, non est ratio, cur ad illam non detur per se motus, cum omnis entitas etiam modalis sit capax motus, ut ubi et situs etc.; negat autem Philosophus 5. Phys. cap. 2.¹⁶ ad relationem dari per se motum. Tertio, quia relatio dupli in quaternario respectu binarii toti quaternario debet convenire, si autem est aliquid distinctum a fundamentis, unum accidens reale vel modus erit in pluribus subiectis. Denique, dabuntur infinitae relationes, quia in quolibet continuo sunt infinitae partes proportionales, quarum quaelibet suam relationem habet ad aliam; est autem inconveniens tot entitates distinctas multiplicare.

Ad primum respondetur, quod dato, quod impediretur relatio, manerent illa duo alba fundamentaliter similia, non formaliter; relatio enim ad hoc servit, ut formaliter res dicantur relatae, non fundamentaliter. Vel secundo dicitur, quod non omne, quod realiter distinguitur ab alio, est semper separabile ab illo, si sit res, vel impedibile, ne resultet, si sit modus; sicut materia non potest separari ab omni forma in sententia D. Thomae neque quantitas terminata ab omni figura.

Ad secundum respondetur, quod non ad omnem entitatem realem potest dari per se motus, sed sufficit aliqua resultantia, sicut propriae passiones, quae non producuntur per se, sed ad productionem substantiae resultant; relatio autem est entitas ut quid consecutum ex fundamento et termino. Illi autem modi, qui in argumento afferuntur, non sunt aliquid ex alio consecutum, sed per se producibile, et ideo terminant mutationem per se, non solum resultantiam novam sicut relatio. De quo videatur D. Thomas 5. Phys. lect. 3.¹⁷

Ad tertium dicitur, quod relatio dupli vel proportionis, quae est in quaternario, subiective erit tantum in unitate ultima, licet praesuppositive requirat alias unitates, sicut de numero diximus quaest. praec.¹⁸; ista enim relatio omnino vadit cum ipsa ratione numeri. Quodsi numerus non sit ens per se, sed solum multitudo, tunc relatio numeri maioris ad minorem, vel e contra, non est una relatio simplex, sed in quolibet subiecto sua relatio, quatenus est pars componens illam multitudinem et comparative se habens in excessu ad partes alterius numeri; sicut in pluribus trahentibus navem in quolibet est relatio non simpliciter trahentis, sed conducentis ad trahendum et sic constituentis tractionem.

Ad ultimum dicitur, quod in sententia D. Thomae, quod una relatio potest respicere plures terminos solum numero distinctos, argumentum non habet difficultatem, quia una pars potest unica relatione respicere infinitas alias. Sed veritas est, quod illae partes indesignabiles non sunt actu infinitae, sed in potentia, quia possunt in infinitum dividi syncategorematice. Unde non oportet, quod actu habeat infinitas relationes, sed in potentia, de quo plenius in 3. Phys.¹⁹