Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Praedicamentum nihil aliud est quam «series seu ordinatio praedicatorum superiorum et inferiorum ab uno supremo genere, quod praedicatur de omni inferiori usque ad individuum, quod subicitur omni superiori». Et quia ista coordinatio fit per praedicata superiora et inferiora, magis et minus universalia, vocantur illa praedicata „gradus”, quia quasi scala est, in qua ascendimus et descendimus in praedicamento substantiae ponitur ut genus supremum substantia, deinde corpus, deinde vivens, deinde animal, deinde homo, deinde Petrus, sicut infra in unoquoque praedicamento ordinabimus ad finem eius arborem illius praedicamenti.

Et quia praedicamentorum distinctio ad hoc introducta est, ut diversarum naturarum ordines et classes proponerentur, ad quae omnia, quae naturam aliquam participant, reducerentur, ideo imprimis secludendum est ab omni praedicamento ens rationis, quia non habet naturam neque entitatem veram, sed fictam, ideoque neque ad praedicamentum verum, sed fictum reici debet. Unde D. Thomas q. 7. de Potentia art. 9.¹ tantum res extra animam dicit pertinere ad praedicamenta.

Inter entia autem realia necesse est quaedam pertinere ad lineam istam et graduationem praedicamenti in recto, quaedam ad latus et quasi reductive, quia non omnia aequali modo entis rationem aut ipsius generis participant rationem. Ut autem discernamus, quaenam entia totaliter a praedicamento separentur, quaenam vero in recta linea, quae vero reductive et quasi ad latus ponantur, quinque enumerantur conditiones, quae requiruntur ut aliquid sit in praedicamento. Et licet alii plures enumerent, omnes ad istas reducuntur: Prima, ut sit ens per se seu non per accidens. Secunda, ut sit ens completum. Tertia, ens finitum. Quarta, ens incomplexum. Quinta, ut sit univocum.

QUANTUM AD PRIMUM dicitur debere esse ens per se, ad excludendum ens per accidens. Quod ideo excluditur a praedicamento, quia non dicit unam naturam, sed plures, atque adeo neque rem constantem unico genere et differentia, sed pluribus, cum sint diversae naturae, vel si constant eodem genere et differentia, erunt tamen multiplicatum genus et differentia, si diversae naturae sunt, sicut requiritur ad ens per accidens. Et ita illud conflatur ex istis diversis naturis, quod vocamus ens per accidens, non per se ponetur in praedicamento, sed per illas naturas, vel unaquaeque in praedicamento distincto, si sint naturae diversorum praedicamentorum, vel unaquaeque distincto modo et multiplicatis naturis in eodem praedicamento, quod est non poni per se et unica positione.

Ex hac autem conditione existimo reicienda esse a praedicamento concreta accidentalia, sumendo illa non pro formali tantum, sed pro composito et conflato ex utroque, scilicet ex subiecto et accidente. Nam pro formali tantum significant solam formam accidentalem, qua ratione dixit Philosophus in cap. de Substantia² «album solum qualitatem significare», et saepe in Metaphysica praedicamenta, quae sunt accidentia, numerat in concreto, ut quantum, quale etc. Sic ergo concreto accidentis, spectato tantum ratione sui formalis, non repugnat ratio generis et speciei et consequenter series praedicamentalis, licet aliqui in modo significandi inveniant difficultatem, quia significant per modum adiacentis, non per modum quidditatis. Sed hoc non obstat, quia licet significentur per modum adiacentis respectu subiecti, respectu tamen ipsius formae accidentalis et praedicatorum ipsi essentialium potest fieri praedicatio in quid, ut cum dicimus: «Album est coloratum»; est enim quidditativa ratione formalis, quod in eis importatur.

Ceterum si subiectum, quod ratione connotati importat, concipiatur ut faciens unum compositum et conflatum cum ipsa forma, ita quod ratione utriusque sumatur quidditas seu ratio concreti et conflati, sic non potest poni illud conflatum per se in praedicamento, quia conflatur ex naturis diversorum praedicamentorum, sicut sunt subiectum et forma accidentalis. Ergo prout sic in uno praedicamento non ponitur, quod est per se non poni in praedicamento.

Nec obstat, quod aliqui dicunt accidentia in concreto habere definitionem, ergo et naturam seu speciem, — habere item operationem, sicut calidum calefacit, operatio autem est signum naturae, quae operationis principium est. Sed respondetur, quod concreta accidentium non definiuntur quidditative nisi ratione sui formalis, cui essentialia sunt praedicata, quae in definitione ponuntur. Concretum autem ut conflatum ex subiecto et accidente solum definitur definitione quid nominis, ut cum dico: «Album est habens albedinem». — Et si similiter habent operationem ratione formae, quae illius operationis principium est, non ratione tertiae naturae resultantis ex accidente et subiecto.

SECUNDA CONDITIO requisita ad rationem entis praedicamentalis est, ut sit ens completum. Quod intelligitur de his, quae ponuntur in recta linea praedicamenti, non reductive vel ad latus. Et vocamus ens completum, quod significatur ut totum constitutum et per modum quid; qua ratione etiam in accidentibus invenitur ratio entis completi in suo genere, scilicet in genere accidentis, licet comparative ad substantiam sint incompleta entia, id est non per se subsistentia.

Ratio huius conditionis est, quia in recta linea praedicamenti ponuntur inferiora, quae ex superioribus constituuntur, et superiora, quae praedicantur de illis. Et quidem inferiora sunt quaedam constituta ex suo superiori et differentia contrahente, et sic se habent ut quaedam tota, utpote ex suis constitutivis constantia quasi ex partibus. Superiora autem identificantur cum ipsis inferioribus, de quibus praedicantur, et sic sunt tota, sicut ipsamet inferiora, per identitatem. Si autem ex modo significandi non significentur ut totum, sed ut forma et pars, sic ex ipso modo significandi non sunt in recta linea eorum, quae praedicantur ut totum.

Praeterquam, quod de differentiis est alia ratio, quod ipsae, licet praedicentur de specie, quam constituunt, et de inferioribus talis speciei, tamen de ipsis differentiis alia superiora praedicata non praedicantur, cum genus non praedicetur de differentiis nec differentiae sint resolubiles in duos conceptus generis et alterius differentiae, alias esset processus in infinitum. Unde cum superiora non praedicentur de ipsis, discontinuant rectam lineam et seriem graduum superiorum et inferiorum et sic ad latus ponuntur.

An vero partes physicae, ut materia et forma, et aliae partes et modi excludantur etiam a praedicamento, diximus supra q. 7. art. 3. circa finem. Videatur ibi.

Sunt autem quaedam substantiae, quae etsi sint entia subsistentia, sunt tamen imperfectae naturae et per modum viae ac tendentiae ad perfectiorem terminum, ut embryo respectu animalis perfecti, et ista reductive ponuntur in specie sui termini a D. Thoma in q. 3. de Potentia art. 9. ad 1.³ Sunt enim ex sua natura istae species quasi viae ad aliud et quasi motus, quatenus sunt in statu imperfecto et tendente adhuc ad terminum, in quo perficitur generatio, et sic habent quasi rationem partis non in componendo, sed in tendendo ad ultimam perfectionem.

De modis autem non ita facile generalis regula tradi potest. Nam quidam modi sunt, qui solum reductive ponuntur in praedicamento, ut modi substantiales subsistentiae, unionis et similes. Alii per se habent sua praedicamenta, ut ubi, situs, et similes. Sed breviter dico (hoc enim metaphysici negotii est), quod modi sunt in duplici differentia. Quidam, qui pertinent ad ipsam compositionem vel complementum alicuius rei vel naturae, sicut constitutio substantiae fit per unionem et completur per subsistentiam, accidens per inhaerentiam, qualitas per gradus intensionis et remissionis, sive illi sint diversae uniones sive diversae terminationes eiusdem qualitatis. Et isti modi reducuntur ad praedicamentum rei, quam componunt aut terminant modificando sicut partes componendo. Alii modi sunt neque ad constitutionem neque ad complementum rei pertinentes, sed tantum ex aliqua extrinseca ratione seu principio convenientes, et tales non repugnat praedicamenta per se seorsum constituere, ut ibi et situs et secundum aliquos relatio etc.

TERTIA CONDITIO est, quod ens praedicamentale sit finitum. Quae conditio excludit infinitum simpliciter et in toto genere entis, ut Deus, non infinitum determinati generis, si daretur, v. g. quantitatem aut qualitatem infinitam. Ratio est, quia infinitum determinati generis solum accidentaliter est infinitum. Nam ex parte essentiae constat actu et potentia, quae sunt termini, quibus essentia finitur in ratione essentiae; illi enim sunt termini essentiae, quibus in essendo componitur. Solum autem componitur actu et potentia et ab eo, quod est potentia sumitur genus, ab eo, quod est actus, differentia. Ergo simpliciter retinet coordinationem et seriem praedicatorum superiorum et inferiorum, generis et differentiae, quod est poni in genere et praedicamento. At vero infinitas in substantia seu in genere entis est infinitas actus puri, quia solum est infinitas penes carentiam terminorum essentiae, et sic si est in actu, est infinitas actus, quae excludit omnem potentialitatem, qua exclusa non remanet genus, quod est quid potentiale ad differentias, a quibus actuatur et determinatur. Unde excludit actus purus omnem coordinationem gradus determinabilis et determinantis, actuabilis et actuantis, quibus constat graduatio et series praedicamentalis, ut quaest. seq. amplius dicetur.

QUARTA CONDITIO est, quod ens praedicamentale sit incomplexum. Per quam non solum excluduntur complexa accidentalia et ea, quae sunt entia per accidens, quod per primam conditionem exclusum est, sed etiam complexa essentialia, ut definitiones, v. g. hoc complexum „animal rationale”. Et ratio est, quia ista complexa correspondent duplici conceptui explicanti unam et eandem naturam, quae per se ponitur in praedicamento; est enim ipsum definitum, quod est species. Si ergo species seu definitum per se ponitur in praedicamento et ipsum complexum explicans tale definitum etiam per se ponitur in tali praedicamento, bis poneretur idem in praedicamento, semel ratione sui, iterum ratione suae definitionis complexe sumptae. Aliquando tamen, quia forte incomplexum vocabulum auctores non habent, quo rem aliquam significent, complexo vocabulo rem illam significant et in praedicamento ponunt, quia res significata incomplexa est. Nec dici potest, quod definitio sola ponatur in praedicamento, non vero res ipsa definita, quae est natura specifica, quia sic praedicamenta formaliter essent aliquid rationis, scilicet intentiones definitionum, quae in praedicamento ponerentur, non res ipsae definitae, quae solae in definitione aliquid reale sunt.

QUINTA CONDITIO est, quod sint univoca. Nam aequivoca non significant unam naturam, sed plures, et sic non dicunt aliquid unum ponibile in praedicamento. Analoga autem removentur, quia non habent rationem unam contrahibilem sicut genus per differentias, nec tamquam speciem ex genere constitutam, quod contrahatur ad individua. Excluso autem genere, specie et differentia, excluditur coordinatio praedicamenti, quae ex istis constat.

Celebris est haec CONTROVERSIA inter scholam D. Thomae et doctoris subtilis Scoti. Sentit enim Scotus ens esse univocum ad decem praedicamenta idque consequenter ad suam sententiam, qua existimat ens dicere conceptum unum obiectivum ab inferioribus praecisum et ad illa contrahibilem. Oppositum autem sentit D. Thomas, ut mox videbimus.

QUARE DUO tantum in praesenti nobis agenda sunt: Primum, determinare, an ens sit analogum ad decem praedicamenta vel univocum. Secundum, dato quod sit analogum, quae analogia. De hoc secundo dicemus art. seq., de primo hic. Et non agimus de analogia entis ad Deum et creaturas, quia ad praesens institutum non pertinet et ex resolutione huius quaestionis facile resolvi potest.

Circa primum ergo SENTENTIA SCOTI est ens esse quidem univocum ad decem praedicamenta, sed non genus. Et nomine univoci intelligit conceptum ita unum, quod eius unitas sufficit ad contradictionem, affirmando et negando ipsum de eodem, ut expresse dicit in 1. dist. 3. q. 2. § Secundo non asserendo. Pluribus autem aliis locis asseruit Scotus ens esse aequivocum seu analogum ad decem praedicamenta, quia scilicet non habet univocationem sufficientem, ut sit genus vel aliquod ex quinque praedicabilibus. Rationem enim generis semper Scotus removit ab ente propter expressam auctoritatem Philosophi 3. Metaph. textu 10.¹ et 4. Metaph. textu 2.² et alibi saepe. Nec oportet varios modos univocationis amplius distinguere, ut quidam discipuli Scoti faciunt, et videre est apud Aretinum in suis Formalitatibus pag. 78., sed sufficit distinguere pro nunc univocum, quod est genus seu aliquod ex quinque praedicabilibus, et univocum, quod genus non est, quod Scotus solum concedit enti. Et inferius probabimus non debere distingui, sed si ens genus non est, neque univocum esse.

Fundamentum Scoti pendet maxime ex illo principio, quod etiam admittunt plures extra eius scholam, scilicet quod conceptus entis et cuiuscumque analogi proportionalitatis propriae est unus et praecisus a suis analogatis eadem praecisione, qua quodcumque univocum a suis inferioribus praescindit. Exinde enim nervose videtur concludi, quod ens univocum esse debet, siquidem conceptus ille praecisus est unus et habet inferiora in potentia et non in actu inclusa, ergo contrahitur ab illis per additiones, quae determinant et dividunt conceptum illum superiorem. Ergo nihil obstat, quominus sit conceptus univocus; nam tota inaequalitas seu diversitas in illo provenit ex differentiis contrahentibus, non ex ratione superiori, quae praecise est una. Sic autem invenitur in animali et aliis generibus tota inaequalitas ex differentiis provenire, tota unitas ex superiori.

Illud autem principium, quod haec sententia pro fundamento assumit, inde satis videtur probari, quia conceptus entis non potest immediate repraesentare plura ut actu inclusa in tali repraesentatione, quia idem est actu non includere et actu non repraesentare nec esse obiectum illius. Conceptus autem entis in communi non repraesentat nobis plura in actu, v. g. quantitatem, qualitatem etc., sed unum quid distinctum ab istis. Nec ista sunt de conceptu essentiali entis in communi, alias ubicumque inveniretur ens, invenirentur ista. Ergo sine illis potest repraesentari, quia repraesentari potest unumquodque sine omni eo, quod non est de conceptu eius quidditativo, sicut animal repraesentatur sine suis differentiis, quas in potentia et in confuso includit. Similiter ergo si quidditativa ratio entis ista inferiora non includit nec ab eis pendet, solum in potentia et in confuso includit illa, quod est explicite et actu solum esse unum, plura vero in potentia, quod univocationis proprium est, quod in potentia tantum includit illa, quibus diversificatur.

Adduntur alia inconvenientia quasi a signo, quibus deprehendere possumus unitatem illius conceptus entis praecisi ab inferioribus. Nam potest quis esse certus de ratione entis, dubius autem de tali vel tali ente; sicut a longe potest mihi constare, quod id, quod video, est ens, et dubito, quodnam ens sit. Et hoc exigit diversitatem conceptus; de eodem enim non possum simul esse certus et incertus seu dubius. Item in istis praedicationibus: «Substantia est ens», «qualitas est ens», praedicatum non praedicat aliquid, quod sit omnia entia etiam proportionaliter, sic enim falsificaretur. Ergo praedicat unum solum praedicatum, non plura obiecta actu inclusa in illo, sic enim plura in actu applicarentur subiecto, quae illi actu non conveniunt. Nec enim substantia est actu quantitas, qualitas et reliqua entia, quae tamen si actu includuntur in conceptu entis, actu illi applicantur. Ac denique quia, si sic esset, id quod significatur nomine entis, non deserviret ut medium ad demonstrandum, quia non significat unam rem, quae solum servit verae demonstrationi. Et sic non esset scientia de ente, si non esset medium demonstrandi passiones, nec admitteret contradictionem, quia non esset eiusdem de eodem.

NIHILOMINUS PRO RESOLUTIONE DICO: Ens commune ad decem praedicamenta non potest habere conceptum univocum, sive sumatur pro conceptu entis completi tantum, sive ut abstrahit a completo et incompleto.

Haec conclusio est indubitanter D. Thomae et miror aliquos auctores velle in sensu D. Thomae illam negare. Sic ergo affirmat in 1. dist. 22. q. 1. art. 3. ad 2.³, ubi inquit: «Aliter dividitur aequivocum, aliter univocum, aliter analogum. Aequivocum secundum res significatas, univocum secundum differentias, sed analogum secundum modos diversos. Unde cum ens praedicetur analogice de decem generibus, dividitur in ea secundum modos diversos». Ita D. Thomas, quo nihil expressius potest dici. Item in eodem libro Sentent. dist. 25. q. 1. art. 2.⁴ et in Sentent. ad Annibaldum eodem loco⁵, ponit pro regula generali, quod «quaecumque non conveniant in uno genere generalissimo, non potest de eis aliquid univoce dici». Ens autem constat, quod est supra genera generalissima, id est decem praedicamenta. Similiter in 1. dist. 19. q. 5. art. 2.⁶ probat, quod ens et reliqua transcendentia analogice dicuntur de inferioribus. Et in q. 1. de Veritate art. 1.⁷ probat, quod ens non potest contrahi per additionem (qualis est contractio univoci per differentias), sed per modos diversimode ipsum explicantes. Et quod conceptus eius non sit omnino praecisus ab inferioribus praedicamentis, sumitur ex his, quae docet 8. Metaph. lect. 5. § Solvit praedictam⁸, ubi ex Philosopho dicit: «Quia cum decem praedicamenta non hoc modo se habeant ex additione ad ens, sicut species se habent ex additione differentiarum ad genera, sed hoc ipsum, quod est ens, manifestum est, quod ens non exspectat aliquid additum ad hoc, quod fiat hoc, id est substantia vel quantitas vel qualitas». Ubi manifeste excludit in ente conceptum contrahibilem per additionem, atque adeo supponit non esse univocum nec in potentia solum includere plura, siquidem non possunt sibi addi; ergo actu non est segregatum ab illis, licet non explicet illa. Denique in 4. Metaph. lect. 1.⁹ aperte docet ens non dici univoce de substantia et accidente ceterisque praedicamentis. Et videri etiam potest in 3. Metaph. lect. 8.¹⁰

NEC DICI POTEST, quod quando Philosophus et D. Thomas dicunt ens non dici univoce, sed sicut sanum respectu medicinae, non loquuntur de ente absolute, sed de ente per se, quod est ens primum; tale enim ens solum convenit accidenti denominative et per attributionem, quatenus dicitur entis ens. Sed contra, quia si ens sumitur ibi pro substantia seu primo ente, accidens in vi talis attributionis deberet dici seu denominari substantia denominatione extrinseca, sicut herba denominatur sana a sanitate animalis. Non loquitur autem Philosophus de tali denominatione. Nam accidens absolute dicitur ens per intrinsecam denominationem, non autem substantia, neque intrinsece neque extrinsece. Deinde quia de eodem ente, de quo negat 4. Metaph. textu 2.¹¹ esse univocum ad substantiam et accidens, in 3. Metaph. textu 10.¹² negat esse genus aliquo modo. Si autem loqueretur de ente primo, quod est substantia, non negaret esse genus saltem ad aliqua, scilicet ad substantias ipsas, cum tamen ens simpliciter dicatur non esse genus.

RESPONDENT ALII Philosophum in his locis et 7. Metaph. textu 15.¹³ et aliis plurimis, ubi docet ens neque aequivoce dici neque univoce, sed analogice, non negare univocationem logicam enti, sed physicam. Sed contra, quia analogia physica compatitur cum ratione generis, sicut corpus respectu corruptibilis et incorruptibilis dicitur analogia physica, et tamen est genus vere et proprie. Aristoteles autem talem analogiam tribuit enti, quod ab illo negat rationem generis, ut patet ex 3. Metaph. cit.; ergo non loquitur de analogia physica. Deinde analogia physica solum est inaequalitas causata in inferioribus ex ipsis differentiis, in quibus ratio superior non includitur. Univocatio vero physica est aequalitas etiam in inferioribus contrahentibus superiorem rationem, qualis invenitur solum in speciebus atomis, quae aequalitatem habent in individuis. Si ergo solam univocationem physicam Philosophus excludit ab ente, solum negat de illo, quod est species atoma, atque adeo non negaret esse genus, quod tamen expresse negat.

Et ut rationem fundamentumque huius assertionis explicemus, adverte, quod loquimur in conclusione tam de ente completo quam incompleto seu praedicamentali. Inter quae haec est differentia, quod ens ut abstrahit a completo et incompleto, includitur in modis seu differentiis contrahentibus, ut autem completum includit illos, quia completur per illos; nec enim aliter potest dici ens completum seu praedicamentale, nisi quia per tales modos completur, quibus contrahitur. Quod patet, quia ens non potest reddi completum nisi per aliquem modum, quo distinguatur ab incompleto. Talis ergo modus vel est aequalis ipsi enti illudque concomitans vel inferior. Si aequalis, habebit se ut passio entis et non minus transcendens quam ipsum, sicut verum et bonum; et sic non reddet ens completum, quia relinquit transcendens et consequenter in differentiis inclusum. Si inferior, est modus contrahens, quia minus amplus quam ens ut sic; ergo completur ens illis modis, quibus contrahitur, et sic includit illos, nec est aliud ens completum quam ipsa decem praedicamenta. Et, licet posset concipi ens praedicamentale in communi ad omnia entia praedicamentalia, tamen illud erit commune quantum ad intentionem ponendi in praedicamento. Sed si concipitur praedicamentale ex parte naturae, non potest dici res praedicamentalis, nisi quae in praedicamento ponitur, non quae a praedicamentis abstrahit.

Hoc supposito, formatur ratio pro conclusione sic: Ens includitur in modis seu differentiis contrahentibus seu praedicatur de illis, si autem sit ens completum includit illos. Ergo non dicit conceptum simpliciter unum, sed inaequalem et diversum utpote in ipsis differentiis inclusum. Quod manifeste patet, quia illud dicitur includi in differentiis, quod praedicatur et convenit illis, etiam quatenus diversitatem formaliter dicunt; haec enim diversitas aliquid est. Ergo quod includitur in differentiis, communicat illis ipsam diversitatem, ergo includit illam actu, quia id includit actu, quod communicat. Et praeterea ipsae differentiae seu modi contrahentes non resolvuntur in duos conceptus, alterum quatenus dicunt convenientiam in aliquo, alterum quatenus differentiam, sed sunt simplex conceptus differendi; alias esset processus in infinitum, si in qualibet differentia esset conceptus convenientiae in uno, et differentiae per aliud, idem enim diceremus de illa secunda differentia, et sic de aliis. Ergo conceptus, qui includitur et praedicatur de differentiis, est pure faciens diversitatem, non praebens convenientiam; et alias etiam dicitur unus respectu eorum, quae conveniunt in ente, ergo est partim unus, partim diversus, et sic analogus.

RESPONDENT aliqui rationes differentiales non esse ens, sed modos entis. Sed esto, sit differentia modus entis, vel ille modus est aliquid in rerum natura vel nihil. Si nihil, ergo facit differre per nihil, quod est non differre. Si extra nihil, ergo ens, quia in hac generalissima acceptione entis dicitur ens, quidquid opponitur nihil.

Alii ex Scoti schola, ut P. Merinero disp. 1. de Aequivocis q. 1. et seqq., distinguunt duplicem considerationem entis, scilicet ens quid et ens quale. Ens quid dicunt esse ens contrahibile et potentiale ad inferiora. Ens quale dicunt esse ens actuans et determinans seu contrahens, id est ipsa differentia. Dicunt ergo, quod ens quid non includitur in differentiis contrahentibus, quia sequeretur processus in infinitum, quia si differentiae ultimae includerent ens quid, convenirent in illo et rursus different inter se, non per id, in quo conveniunt, ergo aliquo alio, quo differunt, et rursus de illo modo differentiae inquiretur et sic in infinitum. Debet ergo terminari iste processus in aliquo, quod non includat ens quid, licet sit ens quale, id est differentia.

Sed haec responsio nec est vera nec evacuat difficultatem. Non est vera, quia illud ens quale seu modus differentiae, vel includit ens quid vel non includit. Si non includit, ergo est nihil, quia ens quid seu ens aliquid est illud, quod opponitur nihilo et recedit a nihil. Vel si ens quale, etiam opponitur nihilo, ergo rursus ens quale et ens quid conveniunt in hoc, quod est esse aliquid et non nihil, seu habere esse vere et proprie, et de illo conceptu communi ad ens quale et ens quid inquiram, quomodo intrinsece includitur in utroque, siquidem utrumque habet intrinsece esse extra nihil et opponi ipsi nihil. Si autem ens quale includit ens quid, utique intrinsece et quidditative est ens, id enim est includere ens quid; ergo ens quid intrinsece includitur in modis intrinsecis et differentiis ultimis, istae enim sunt ens quale. Non evacuat difficultatem, quia de istis modis, qui vocantur ens quale, inquiram, quomodo conveniant in ente quali in communi, et rursus inter se distinguuntur; diversi enim sunt. Si enim per aliquem modum seu differentiam superadditam distinguuntur, rursus de ista inquiram, quomodo conveniat et quomodo differat ab aliis differentiis per alium modum superadditum, et sic in infinitum. Si vero dicatur, quod illae differentiae seu modi se totis differunt intra rationem entis qualis et non per aliquid superadditum, non obstante, quod conveniunt in illa ratione communi, cur non idem dicemus de ratione entis quid, quod scilicet conveniunt in illo istae differentiae seu modi, et tamen sunt inter se primo diversi, quia esse primo diversa non tollit convenientiam in transcendentibus?

Quare dicendum est, quod in istis modis intrinsece imbibitur ens, quia vere sunt aliquid reale et extra nihil. Et non est processus in infinitum, quia in eadem ratione differunt et conveniunt, vel potius non in eadem, quia analoga non habent unitatem simpliciter, sed sunt partim idem, partim diversum, licet quatenus explicant convenientiam, non explicent diversitatem, illam tamen actu confuso implicant et includunt, ut diximus quaest. praec. art. 5.

Ultimo explicatur assertio nostra ex alio fundamento: Quia si ens est univocum, sequitur, quod sit genus ad decem praedicamenta, quod expresse negat Philosophus 3. Metaph. textu 10.¹⁴ et ibi S. Thomas lect. 8.¹⁵ Et constat, quia includitur in differentiis, quod omnino opponitur rationi generis, ut saepe dictum est, et quia alias non essent decem suprema genera, si ens esset genus ad illa. Sequela probatur, quia nihil deest enti univoco, ut sit genus. Nam praedicatur in quid, includitur enim quidditative et intrinsece in quacumque natura; similiter conceptus est unus, non inclusus in differentiis contrahentibus iuxta istam opinionem, et per additionem contrahibilis, et solum in potentia includens inferiora; nihil ergo deest, ut genus sit.

RESPONDENT discipuli Scoti non esse genus, quia non contrahitur per differentias, sed per modos intrinsecos. Est autem discrimen inter istum duplicem modum contrahendi, quia differentia advenit quasi extrinsece, et sine illa potest ratio communis perfecte concipi, ut animal sine rationali; sine modo autem intrinseco non potest res perfecte concipi. Modus etiam intrinsecus non variat essentiam, quam modificat, sicut modus intentionis et remissionis non variant qualitatem; differentia autem variat rem, cui advenit, et in alia realitate constituit. Unde ad hoc ut genus contrahatur per differentias, requiritur, quod conceptus generis sumatur a realitate, quae sit in potentia essentiali ad realitatem, unde sumitur differentia, quod totum in ente invenitur.

Sed haec solutio vel invita concedit, quod intendimus, scilicet conceptum entis non posse separari perfecte a modis contrahentibus et causantibus diversitatem, ex quo sequitur non habere simpliciter unitatem illum conceptum, atque adeo ruere fundamentum Scoti. Etenim si non possumus concipere realitatem sine suo modo intrinseco nec perfecte segregare illam a modo, ut hi auctores dicunt, ergo non praescindit ille conceptus a modis causantibus diversitatem, et sic actu et non in potentia includit illos, licet non explicet. Nam si in potentia includeret, perfecte intelligi posset sine illis, sicut animal perfecte sine rationali intelligitur, licet in potentia illud includat. Vel si perfecte praescindit, non sunt modi intrinseci, differentiae, atque adeo ens erit genus.

Et confirmatur implicatio huius solutionis, quia ex una parte ponit ens habere conceptum obiectivum ita unum et praecisum ab inferioribus, quod manet in potentia ad illa, siquidem actu illa non includit; et ex alia parte dicit non esse genus, quia realitas, a qua sumitur ille conceptus entis, non est in potentia essentiali respectu realitatis, a qua sumitur modus intrinsecus. Si ergo non est in potentia ad talem realitatem, ergo actu eam includit, ergo et modos, qui ab illa desumuntur, vel nullo modo, nec actu nec potentia eos includet, sed disparate se habebit ad illos, et sic non erit contrahibilis per illos et actuabilis, sic nec in potentia se habet ad illos, cum tamen quidditative contrahant ens. Solum ergo restat, quod actu eos includat, sed non explicet, quae est nostra sententia, sed destruit univocationem congeneris.

Alii ergo, ut Mag. Cabero hic tract. 4. disp. 3. dub. 7., admittunt ens esse genus, et ad Philosophum dicunt id negasse enti communi completo. Et sic concedunt decem praedicamenta non esse genera primo diversa, saltem quae important formas denominationis et realitatis intrinsecae. Solum autem dicunt esse suprema respective, quia in quantitate v. g. non datur alia quantitas superior nec in substantia alia superior substantia. Sed hoc nihil est destruitque omnem ordinem decem praedicamentorum. Nam si genus supremum solum sumitur respective, non absolute, etiam animal dicetur genus supremum, quia in ratione animalis non datur aliud superius, et sic omnia genera subalterna erunt suprema hoc modo eruntque infinita fere praedicamenta, vel unum tantum praedicamentum constituetur, scilicet ens completum; utrumque autem a schola Peripatetica exulat.

Ex his soluta manent fundamenta allata pro sententia Scoti. Deducitur enim manifeste conceptum entis non posse perfecte praescindere ab inferioribus et ita esse unum, ut in potentia, non in actu pluralitatem includat, sive sumatur ens completum sive abstrahatur a completo et incompleto. Hoc enim praeter allata quaest. praec. art. 5. efficaciter ex transcendentia entis probatur, ex quo probavit S. Thomas 3. Metaph. lect. 8.¹⁶ ens non esse genus, quia scilicet ob suam transcendentiam includitur in differentiis intrinsece, ut explicatum est.

Si autem dicas: Nam saltem ens completum non est transcendens, sicut, licet substantia communis ad completam et incompletam in suo praedicamento transcendens sit, tamen non completur per suas inferiores differentias, sed per communem rationem substantiae, quatenus praedicamentalis redditur. Respondetur, quod supra satis aperte ostendimus ens completum dici non posse nisi per inferiores modos contrahentes ipsum. Substantia autem ut reddatur completa, non indiget aliqua differentia inferiori, sed solum modo communi, quem petit modus essendi per se; sic enim ordinatur ad subsistendum et redditur quoddam totum in genere substantiae, quod est separari a substantia incompleta. Ens autem non habet modum communem entis, quo reddatur completum, quia si est communis enti, est transcendens sicut ipsum et ita imbibetur in omnibus etiam incompletis.

AD PROBATIONES AUTEM A PRINCIPIO FACTAS: Ad primam respondetur in conceptu entis non repraesentari plura actu explicito et exprimendo diversitatem, bene tamen confuso et sub proportione habendi esse, quod est implicite illa plura concipere. Sed non est idem implicite quod in potentia. Implicitum enim in potentia dicit aliquid determinatum in se, sed per additionem determinabile ad plura, sicut animal respectu rationalis et irrationalis. Implicitum autem in actu confuso dicit omnia sine determinatione alicuius, sed ut confusione una comprehenduntur, sicut cum multitudinem in confuso a longe videmus. Et actu non repraesentare est actu non includere, distinguo: Actu non repraesentare explicite est actu non includere explicite, concedo; actu non repraesentare explicite est actu non includere etiam confuse, nego.

Ad secundam probationem, quod ista inferiora non sunt de quidditate entis in communi et sic sine illis perfecte repraesentari poterit, respondetur, quod illa plura ut explicita quoad modum diversitatis non sunt de ratione entis in communi; illa eadem ut implicita in proportionali unitate habendi esse sunt de conceptu entis in communi. Imo nihil est aliud ens in communi, quam quidquid entitatis est sub confusione et sine ulla determinatione acceptum, nisi tantum sub proportione ipsa habendi esse. In quo distinguitur a conceptu animalis et aliorum univocorum, qui non solum includunt, sed explicant determinatum gradum, cui potest fieri additio per inferiores differentias contrahentes; ratio enim seu gradus aliquis explicitus non potest contrahi nisi per additionem ulterioris gradus. Conceptus autem analogus nullum gradum determinate explicat, sed transcendenter analogata confundit sub proportionali ratione, et ita non per additionem, sed per explicationem confusionis fit illa contractio et distinctio conceptuum, sicut praec. quaest. art. 5. explicatum est.

Quodsi instes: Nam conceptus entis seu analogi non solum potest formari repraesentando nullum analogatum determinate, sed solum indeterminate id, in quo fit analogatio; verum etiam potest repraesentare unum analogatum determinate, v. g. substantiam, et alia indeterminate et in confuso, in quantum illi assimilantur in ente. Ergo talis conceptus non erit omnino confusus. Respondetur utrumque modum admitti a Caietano in opusc. de Conceptu entis; sed tamen quando determinate exprimit unum analogatum et alia analogata in confuso, quatenus illi proportionaliter similia, ille conceptus respectu eius, quod determinate exprimit, est univocus, quia rem unam repraesentat, sed virtualiter analogus, quatenus extenditur ad similitudinem confusionis cum aliis analogatis. Et ita in illa similitudine non aliqua natura determinata importatur sed indeterminatio et confusio in esse, secundum quod fit proportio analogatorum.

Sed adhuc aliqui faciunt vim in ipso ente completo, quatenus accipi potest ut commune ad duo individua, v. g. ad Petrum et Paulum; de illis enim inaequaliter non praedicatur et consequenter neque analogice. Respondetur iam supra quaest. praec. art. 3. ad hoc dixisse, quod non repugnat aliquod analogum, si restricte sumatur in ordine ad aliqua inferiora, non exercere ibi analogiam, quia illa non sunt simpliciter diversa, sicut sanum dictum de duobus animalibus non est analogum. Sic ens restricte ad duo individua non exercet analogiam, licet exerceat transcendentiam, quia illa singularia eiusdem speciei ita sunt unum, quod diversitatem simpliciter non habent, sed tantum materialem, quae extrinseca est naturae, in qua omnino conveniunt. Unde inclusio in talibus differentiis non solvit unitatem conceptus simpliciter, licet ex vi sui conceptus transcendens illud sit analogum, quia ratio transcendentiae postulat non coarctari ad illa duo individua, et consequenter diversitatem simpliciter habere. Quare ex hoc argumento nihil deducitur pro univocatione transcendentium secundum se.

AD RATIONES AUTEM ULTIMO LOCO ALLATAS respondetur: Ad primam, quod non repugnat eundem conceptum seu notitiam respectu diversorum esse dubiam et certam, obscuram et claram. Quod in actu fidei admittere videtur S. Thomas 2. 2. q. 1. art. 4. ad 2. et 3., dum fidei attribuit evidentem attingentiam credibilium sub ratione credibilitatis, obscuram sub ratione rei creditae. Et visus potest certificari de aliquo, quod a longe videt, quod est animal, et dubitare seu non certificari, an sit equus vel bos etc. Quod praesertim est verum de dubio negativo, id est de non certificatione. Actus enim attingens plura sub aliqua ratione non pari claritate omnia attingit, sed de uno potest certificari plene, non de alio. Fortassis ad dubitandum positive de uno et ad evidentem certitudinem de alio non sufficiet unus actus etiam respectu diversorum. Sed ad vim argumenti hoc non pertinet, quod tantum procedit de dubio negativo. Si enim positive incipiat dubitare, solvetur conceptus confusus entis et transibit ad expediendum conceptus inferiorum dubitando de illis.

Ad secundam instantiam diximus quaest. praec. art. 5., quod in istis praedicationibus: «Substantia est ens», «homo est ens», praedicatum „ens” non attribuit subiecto analogata particularia ut plura sunt et secundum se, sed ut stant sub illa confusione et proportionali unitate habendi esse. Et hoc solum praedicatur ibi facitque hunc sensum: «Homo est habens esse», quod proportionaliter est simile quantitati, qualitati, substantiae etc., non tamen est substantia, quantitas, qualitas expresse et determinate.

Ad ultimam respondetur, quod ens bene potest esse medium in demonstratione, siquidem habet passiones demonstrabiles et non significat diversa ut diversa sunt, sicut aequivocum, sed sub unitate proportionali et confusione quadam, quod sufficit, ut de illo detur scientia et consequenter demonstratio, et habeat proprias passiones etiam transcendentes et analogas connexas illi rationi proportionali. Quae est expresse sententia Philosophi 2. Poster. cap. 11.¹⁷, et ibi id notat Caietanus ponendo pro medio demonstrationis aliquid proportionale. Et similiter fieri potest contradictio circa illum conceptum entis propter unitatem illam proportionalem, quam habet, ut stat sub illa confusione.

Quod vero aliqui instant, quod ens habeat conceptum simpliciter unum, quia adunatur ille conceptus in habendo proprias passiones communes substantiae et accidenti, nihil omnino probat, quia restabat probandum, quod illae passiones sint communes univoce. Cum autem solum analogice et transcendenter sint communes sicut verum et bonum etc., non mirum, quod analogica unitas subiecti eis sufficiat et non simpliciter una.

Aliqui existimant analogiam entis nec esse proportionis nec proportionalitatis, sed quamdam tertiam, quam dicunt transcendentiae; de quo Mag. Cabero tract. 4. disp. 3. dub. 3. Alii existimant ens respectu substantiae et accidentis solum vocem habere communem et esse sicut analogum proportionis, v. g. sanum ad medicinam et urinam, ut P. Vazquez 2. tomo 1. p. disp. 121. cap. 2. Sed hi loquuntur communiter de omni analogo, quod sola voce putant esse commune, contra quos non agimus in praesenti, sed quaest. praec. egimus. Alii denique intelligunt dari analogiam proportionalitatis propriae, et hoc est verius.

UNDE SIT UNICA CONCLUSIO: Analogia entis ad decem praedicamenta non sufficienter explicatur dicendo, quod est transcendentiae, sed dicendum est, quod est analogia proportionalitatis propriae formaliter, licet virtualiter analogiam attributionis seu proportionis includat.

PRIMA PARS constat, quia transcendentia non est species analogiae, sed est subiectum analogiae, et denominative est analogum id, quod est transcendens, sicut animal denominative est genus. Et ratio est manifesta, quia transcendens est aliquid reale, quod in omnibus invenitur. Analogia autem, sicut univocatio et aequivocatio, formaliter est intentio secunda, sicut genus formaliter est secunda intentio; pertinet enim ad modum praedicabilitatis et universalitatis et convenit media abstractione intellectus. Ergo dicere, quod transcendentia est species analogiae, est sicut dicere, quod animal est species universalis seu praedicabilis. Assignare ergo oportet formalem rationem analogiae, quae invenitur in ente et transcendentibus ut in subiecto.

SECUNDA PARS manifeste constat, quia ens et transcendentia intrinsece inveniuntur in omnibus et non per extrinsecam denominationem, alias transcendentia non essent. Unde D. Thomas saepe docet, quod accidentia habent suum esse et essentiam vere et proprie a substantia distinctam, ut patet in 4. dist. 12. q. 1. art. 1. quaestiunc. 3. ad 5.¹ et in 4. Contra Gent. cap. 14. ad 9. rationem, ubi dicit, quod «accidentia sunt formae quaedam substantiae superadditae et a principiis substantiae causatae; unde oportet, quod eorum esse sit superadditum supra esse substantiae et ab ipso dependens». Et similiter docet quidditatem accidentis esse rem, quae petit esse per inhaerentiam, cit. loco ex 4. Sentent. quaestiunc. 1. ad 2.² et 3. p. q. 77. art. 2. et Quodlib. 9. art. 5. ad 2.³ Quod totum stare non potest, nisi accidens sit intrinsece et quidditative ens. Quando autem dicit S. Thomas 1. 2. q. 55. art. 4. ad 1., quod accidentia et formae non subsistentes non habent esse, sensus est manifestus, quod intelligit non habere esse per se et ut quod, sicut supposita, non vero sicut formae. Denique aperte docet S. Thomas in 1. dist. 19. q. 5. art. 2. ad 1.⁴, quod analogia secundum esse et intentionem, quae est analogia proportionalitatis, convenit enti et transcendentibus. Et talia, inquit, oportet, quod habeant «esse in unoquoque eorum, de quibus dicuntur». Et idem sumi potest ex q. 7. de Potentia art. 7.⁵

Et ratio est manifesta, quia analogia proportionalitatis in hoc distinguitur ab analogia attributionis, quod haec dicitur per denominationem ab una forma, quae est intrinsece in uno principali et denominative in aliis, illa vero dicitur penes formas intrinsece in unoquoque analogato existentes, sed non convenientes in uno aliquo simpliciter, sed proportionaliter uno. Accidens autem intrinsece est ens, quia vere est extra nihil et vere inhaeret praebendo effectus reales, ut esse quantum, coloratum, calidum etc. Ergo ens dicitur de illo analogia proportionalitatis propriae.

TERTIA VERO PARS probatur, quia, ut quaest. praec. diximus, Philosophus et D. Thomas saepe comparant analogiam entis analogiae sani ad animal et medicinam, quod est analogum attributionis, ut in 4. Metaph. lect. 1.⁶ et 11. Metaph. lect. 3.⁷ et q. 2. de Veritate art. 11.⁸, non quia solum sit haec analogia; nam in 1. Ethic. lect. 7.⁹ aperte attribuit bono analogiam proportionalitatis, et eadem ratio est de ente. Sed quia accidens ita est dependens a substantia et entis ens, ut si per impossibile non haberet in se intrinsece entitatem, adhuc ex denominatione extrinseca posset ab esse substantiae dici ens, quia ad illud ordinatur et illi deservit. Virtualiter ergo habet accidens analogiam attributionis ad substantiam. Sed quia intrinsece habet esse, formaliter non dicitur per attributionem ens, sed habet unde dici posset, si intrinsece ens non esset. Vel, ut dicit S. Thomas 4. Metaph. cit., ens dicitur sicut sanum respectu substantiae et accidentis, non attributione causae efficientis vel finalis, sed materialis, quatenus accidens inhaeret in substantia vel in subiecto. Unde ex hoc potius deducitur, quod etiam habere debet esse intrinsece, scilicet per inhaerentiam, non per attributionem ad causam vel effectum extrinsecum.

INSTABIS: Illa proportio accidentis ad esse seu substantiae ad suum est proportio rationis, non realis, ergo non sufficit ad constituendam analogiam realem et secundum intrinsecam convenientiam.

Antecedens probatur: Proportio est relatio, illa relatio est rationis, quia non est inter extrema realia, nihil enim a suo esse distinguitur, ergo est rationis. Item ista proportionalitas, quae est inter accidens et substantiam, non significatur hoc nomine „ens”, nec sufficit constituere analogiam per hoc, quod exerceatur, licet non significetur, quia etiam inter duas species contentas sub uno genere potest exerceri proportionalitas; sicut enim haec species se habet ad suum genus, ita et alia, et tamen univocationem non tollit, ergo neque in ente.

RESPONDETUR imprimis in sententia D. Thomae distinguentis realiter existentiam ab essentia non habere locum instantiam, quia ibi extrema inveniuntur, in quibus exerceatur relatio realis. Sed etiam extra hanc sententiam dicimus, quod analogia formaliter est secunda intentio et sic pro secunda intentione non est relatio realis, sed rationis sicut intentio generis vel speciei. Habet vero pro fundamento proportionem, non quatenus relatio formaliter est, sed quatenus convenientia et similitudo proportionalis multorum, sive in entibus realibus sive rationis, sicut intentio generis fundatur in convenientia similitudinis genericae, sive in entibus realibus sive rationis.

Ad secundam partem argumenti respondetur: Ipsam proportionalitatem non debere significari quasi in actu signato, sed exerceri in analogis, sicut neque aequalitas unitas significatur in univocis. Quod vero in speciebus eiusdem generis exerceatur proportionalitas, iam diximus quaest. praec.¹⁰, proportionem illam cadere super absolutam et perfectam convenientiam. Atque ita unitas specierum sub genere non a sola proportionalitate sumitur, alia siquidem maior unitas supponitur. At vero in analogis tota unitas seu convenientia a proportionalitate sumitur, non alia maior unitas praesupponitur. Et haec est differentia inter proportionalitatem, quae in analogis et quae in univocis reperitur.

Non desunt AUCTORES, qui partem affirmativam teneant, praesertim si accidens sumatur pro accidente completo praedicamentali, non ut abstrahit a completo et incompleto, et sumatur accidens pro accidente reali et intrinsece denominante; nam respectu denominantis extrinsece et intrinsece non est conceptus univocus. Igitur loquendo sic de accidente completo plures auctores etiam extra scholam Scoti, existimant esse univocum ad illa praedicamenta, quae sunt formae denominantes intrinsece.

Fundamentum est, quia tale accidens non includitur in differentiis, sed etiam se habet ut substantia completa, quae est vere genus, quia non includitur in differentiis, licet prout abstrahit a completa et incompleta genus non sit. Cur ergo similiter accidens completum non erit univocum? Praesertim cum non minus unum accidens, v. g. quantitas, participet rationem accidentis, quam aliud, scilicet qualitas, tota autem eorum diversitas ex propriis proveniat differentiis, in quibus accidens completum non includitur. Denique non facile assignatur analogia accidentis completi. Non enim est transcendens, cum non imbibatur in differentiis; non est attributionis aut metaphora, cum omnia accidentia intrinsece, non denominative accidentia sint; non proportionalitatis propriae, quia in opinione horum auctorum haec non sufficit reddere analogum, cum etiam in univocis inveniatur.

In contrarium vero est generalis regula S. Thomae in 1. dist. 25. q. 1. art. 2.¹, quod «quaecumque non conveniunt in uno genere generalissimo, non potest de eis aliquid univoce dici». Sed novem genera accidentium sunt genera generalissima utpote diversa praedicamenta. Ergo nihil de eis univoce dici potest, et consequenter neque accidens.

DICO ERGO PRIMO: Accidens ut abstrahit a completo et incompleto non est univocum, sed analogum.

Conveniunt in hoc communitur auctores, quia est eadem ratio atque de ente communi completo et incompleto, imo et de substantia; sic enim imbibitur etiam in differentiis et transcendit per omnes res et modos. Nam differentiae accidentales etiam accidentia sunt, incompleta tamen, quia aliquod ens sunt, et non ens substantiale, ergo accidentale. Ex quo sequitur, quod ista est ratio non omnino una, sed etiam diversa, utpote in differentiis inclusa, nec ab ipsis perfecte abstrahens. Ratio enim, quae semel in differentiis includitur, ab ipsis non abstrahit, quia non sunt aliae differentiae talium differentiarum, a quibus abstrahat relinquendo illas, et sic si abstrahit a differentiis, a totis abstrahit et sic manebit ratio communis et una respectu inferiorum, non respectu differentiarum, si ab eis abstrahit. Ut ergo illis communis sit, ab eis non abstrahit, et ab eis est includere illas actu et esse rationem non simpliciter unam.

DICO SECUNDO: Accidens completum etiam analogum est ad novem genera, etiamsi omnia consistant in forma denominante intrinseca.

RATIO sumitur ex his, quae diximus art. 2. de ente completo, quod licet sub conceptu completi non includatur in ipsis differentiis, tamen ut sit completum, debet differentias ipsas includere, quia solum per illas potest reddi completum. Nam accidens solum potest reddi completum per aliquem modum, qui distinguat ipsum ab incompleto. Hic autem modus vel est ipsa inhaerentia, sicut subsistentia complet substantiam, vel est accidens esse in concreto, vel est accidens reddi praedicamentale ut sic, vel denique sunt ipsae differentiae contrahentes accidens ad hoc vel illud praedicamentum.

Primum non reddit accidens completum. Nam inhaerentia non ordinatur ad constituendum aliquod totum sicut subsistentia, quod in se completum sit; nam inhaerentia est propria formae informantis subiectum. Unde cum in accidente tam ratio communis quam ratio particularis et differentialis pertineant ad rationem formae, utrique convenit inhaerentia. Unde accidens per hoc, quod concipiatur inhaerens praecise, non extrahitur et eximitur ab hoc, quod est intrare differentias, cum etiam ipsae inhaereant. Atque ita per differentias completum reddetur in ratione et quidditate formae, non per inhaerentiam ut sic. Imo inhaerentia in ratione complendi et faciendi totum opposito modo se habet ad subsistentiam, quia haec reddit incommunicabile, quae est conditio totius, inhaerentia communicabile, quae est conditio formae et non totius.

Secundum etiam non pertinet ad praesens, quia accidens redditur concretum per hoc, quod est in subiecto; ponitur autem in praedicamento etiam ut abstractum a subiecto et secundum se. Ergo esse concretum in subiecto non reddit completum accidens, prout exigitur ad rationem accidentis praedicamentalis; potius enim accidens in concreto non ponitur in praedicamento, nisi in ratione suae formae.

Tertium etiam non sufficit, quia accidens praedicamentale ut sic vel intelligitur reddi praedicamentale per secundam intentionem ordinandi in praedicamento, vel per aliquam primam intentionem, quae reddat illud capax talis secundae intentionis, quae est in praedicamento. Primum neque complet accidens reale, quia secunda intentio est aliquid rationis; neque potest convenire nisi supposita prima, quae rem ponibilem reddit in praedicamento et capacem huius secundae intentionis. Secundum vero non est assignabile, quid sit praeter ipsos modos, quibus unumquodque praedicamentum constituitur et accidens praedicamentale redditur. Nec enim est aliquis modus realis novem praedicamentis communis, quo accidens ut sic realiter reddatur completum et a differentiis segregabile.

QUARE DICENDUM EST, quod accidens completum non est unus aliquis conceptus superior ad novem praedicamenta, sed immediate per ipsos modos constituentes praedicamenta redditur accidens completum, et si est actu completum, actu includit illos, et sic non habet unitatem simpliciter, ut requiritur ad univocationem, magis autem diversitatem ipsam differentiarum et modorum induit. Et propter hoc S. Thomas 5. Metaph. lect. 9.² dicit, quod ea, in quae dividitur ens primo, sunt praedicamenta, quia distinguuntur secundum diversos modos praedicandi. Ergo divisio in decem praedicamenta immediata et prima est enti, non autem mediat accidens completum complemento aliquo a decem praedicamentis distincto. Et 8. Metaph. lect. ult.³ dicit, quod ens non exspectat aliquid additum ad hoc, ut fiat substantia, quantitas vel qualitas, sed statim est substantia vel quantitas etc. Ergo similiter accidens non exspectat aliquid superadditum, sed statim a principio est quantitas vel qualitas etc. et istis modis completur immediate.

Praeterea non evitatur illa ratio, quia si accidens completum est univocum ad novem genera, ergo est genus ad illa, et consequenter non sunt novem genera suprema, sed subalterna; omne enim univocum adaequate dividitur in genus, speciem et alia quinque praedicabilia. Unde dicit D. Thomas 1. Contra Gent. cap. 32.: «Omne, quod de pluribus univoce praedicatur, vel est genus vel species vel differentia vel proprium vel accidens». Accidens autem in communi non est species atoma, multo minus differentia aut proprium respectu suorum inferiorum, ergo erit genus, si est univocum.

Quidam negant sequelam et dicunt accidens non esse genus, quia dividitur inaequaliter quantum est ex se. Sed hoc sicut destruit genus, ita astruit analogiam; ideo enim analogum est, quia ex se inaequaliter dividitur. Si autem inaequalitas ex ipsis differentiis tantum provenit, hoc etiam in genere invenitur, cuius differentiae inaequales sunt.

Alii dicunt accidens non esse genus, quia non significat quidditatem, sed esse accidentis, quod est inesse substantiae; vel si significat quidditatem, non significat gradum distinctum, sed id quod in quocumque includitur. Sed hoc est, quod destruit univocationem, quia includitur in quocumque et non dicit determinatum gradum; sic enim completum accidens non est, si in quocumque includitur. Si autem in differentiis non includitur, cur non dicet conceptum genericum? Siquidem univocum est et quidditative praedicatur. Tam quidditative enim qualitas est accidens, sicut quidditative non est substantia, et hoc ipso quod extra differentias est, gradum dicit; si autem gradum non dicit, ideo est, quia in differentiis includitur, quod univocationem tollit.

Alii dicunt non esse genus, quia est transcendens, vel quia dicit conceptum compositum ex duobus analogis, vel saltem conceptum, qui respectu aliorum analogum est. Sed totum hoc si destruit genus, etiam destruit univocationem.

Alii dicunt non esse genus, quia non sumitur a distincta realitate ratio generis et ratio differentiae. Sed hoc iam supra art. 2. impugnavimus agendo de ente.

Alii tandem admittunt accidens esse genus. Et ad inconveniens, quod novem praedicamenta non erunt suprema genera, respondent, quod sunt suprema genera respective, non absolute. Sed hoc supra reiectum est. Sic enim omnia subalterna possent dici suprema respective, v. g. vivens in ratione viventis non habet aliud superius, sicut qualitas in ratione qualitatis. Sed si qualitas absolute habet genus super se, absolute non est supremum, respective autem etiam genera inferiora suprema esse possunt, id est in ratione sua.

AD FUNDAMENTA OPPOSITA A PRINCIPIO respondetur: Ad primum esse latam differentiam inter substantiam completam et accidens, quia in substantia assignamus aliquid unius rationis et praedicamenti, per quod completur, scilicet esse substantiam integram seu totalem et ut quod. At vero in accidente, cum sit forma, non est assignabile aliquid, quo compleatur, nisi illi modi praedicamentales, quibus commensuratur substantiae, et talis modus constituit determinatum praedicamentum, si determinatus est. Si autem in confuso et indeterminate accipitur pro accidente praedicamentali ut sic, si ly praedicamentale dicat secundam intentionem, sic non est complementum reale accidentis, sed supponit illud. Si autem dicat ipsam naturam accidentis completam, omnes modos praedicamentales dicit in confuso, quia non alio reali completur, quam illis modis, et sic includit differentias et est analogum. Quod vero dicitur quantitatem esse aequaliter accidens cum qualitate, respondetur, quod licet aequaliter participent rationem accidentis quantum ad rationem inhaerendi, non tamen quantum ad rationem disponendi et commensurandi se substantiae; in hoc enim primo diversa sunt et inaequaliter se habent. Modus autem inhaerentiae non est constitutivum quidditatis, sed modus illius pertinens ad modum existentiae ut communicabilis, sicut subsistentia facit incommunicabilem substantiam; unde aequalitas in inhaerendo non facit aequalitatem absolute in quidditate accidentis.

Ad secundum fundamentum respondetur, aeque currere respectu accidentis, ut abstrahit a completo et incompleto, quod tamen omnes analogum esse fatentur. Et ita dicimus, quod est analogum proportionalitatis propriae, quia in omnibus analogatis est per formam intrinsecam. Quod autem etiam in univocis inveniri possit comparatio proportionalitatis, iam saepe responsum est hanc inveniri non tamquam id, a quo solo sumatur unitas eorum, sed quae unitatem supponat et super eam cadat. Quando autem invenitur tamquam id, a quo unitas ipsa desumitur, ita quod non est alia unitas quam proportionalitatis, tunc analogiam constituit et sic non invenitur in univocis.

Celebris valde et antiqua est divisio haec in decem praedicamenta et tot saeculorum auctoritate recepta, ut de illa dubitare nefas sit. Rationem autem reddere huius divisionis non ita facile plerique iudicant. D. Thomas 5. Metaph. lect. 9.¹ et 3. Phys. lect. 5.² sic eius adaequationem colligit:

Quidquid praedicari potest de subiecto seu de prima substantia, solum tripliciter potest praedicari: Uno modo tamquam pertinens ad essentiam eius; alio modo ut ad essentiam non pertinens, sed subiecto inhaerens; vel tertio modo ut praedicatum desumptum ab aliquo extrinseco, unde sumit denominationem. Si primo modo, constituit praedicamentum SUBSTANTIAE. Si secundo modo, vel illud praedicatum inhaerens est absolutum vel respectivum et ordinans ad alium terminum. Si est forma absoluta et inhaerens, vel consequitur ad materiam vel ad formam ut forma est, sive spiritualis forma sit sive corporea. Si consequitur materiam est QUANTITAS, quia haec partes materiales extendit. Si consequitur formam, est QUALITAS, quae in qualificando et determinando modum formae habet. Si vero est forma respectiva est RELATIO.

Si vero tertio modo fiat praedicatio scilicet sumendo denominationem ab aliquo extrinseco, a quo dependet, pertinet ad sex ultima praedicamenta, quae sic colliguntur: Ea enim, quae in denominando dependent ab aliquo extrinseco, vel illud extrinsecum est causa vel mensura vel nude et extrinsece applicatum sine mensuratione vel causalitate. Si hoc ultimo modo fiat, est praedicamentum HABITUS, quo quis dicitur vestitus. Si vero fiat denominatio ab aliquo extrinseco, quod sit causa, illa non potest esse materialis vel formalis, quia haec intrinsece constituunt vel denominant secundum intrinsecam unionem. Unde causalitates earum non constituunt speciale praedicamentum, quia magis ordinantur ad perficiendum et complendum ipsam materiam et formam, quae per informationem et receptionem perficiuntur in se, quam ad perficiendum et immutandum alia, sicut causalitas efficientis. Modi autem non constituunt speciale praedicamentum, quando solum dicunt complementum aliquod rei alicuius, sic enim reducuntur ad rem, cuius sunt modi, sed solum quando specialem aliquam commensurationem ad substantiam important, et non pure complementum aut conditionem ipsius esse rei. Finalis autem causa solum habet causalitatem metaphoricam, et in eo, in quo est realis, coincidit cum causalitate efficientis. Restat ergo, quod causa efficiens extrinsecum denominans sit, et tunc vel denominat subiectum, quod immutatur, et est PASSIO, vel causam, a qua dimanat effectus, et est ACTIO. Si vero denominatio fiat ab extrinseco mensurante, vel illa mensura est loci vel temporis. Si loci, vel mensurat secundum absolutam rationem essendi in loco penes diversam distantiam et sic est UBI, vel ratione ordinis partium in loco et sic est SITUS. Si vero est mensura temporis, constituit praedicamentum QUANDO. Nec sunt plures mensurae extrinsecae.

In hac ratione colligendi numerum praedicamentorum aliqui inveniunt scrupulum, praesertim in duobus:

Primo, quia dicitur quantitatem sequi materiam, qualitatem vero formam. Si enim intelligatur de inhaerentia, utrumque inhaeret composito in sententia D. Thomae in libris de Generat. explicanda.³ Si de dimanatione, quantitas non dimanat a sola materia, sed a composito, quod est corpus; corpus enim est, quod habet trinam dimensionem. Hoc autem non dicit solam materiam, sed informatam forma corporeitatis.

Secundo, quia videtur S. Thomas sex ultima praedicamenta constituere in extrinseca denominatione, quod falsum esse ostendemus infra agendo de illis; et praesertim passio non potest dubitari, quod sit mutatio intrinsica. Nec dici potest, quod sunt modi intrinseci dependentes tamen ab aliquo extrinseco, ad quod habent respectum; sic enim etiam relatio diceretur accidens extrinsecae denominationis, quia pendet a termino extrinseco.

NIHILOMINUS haec nihil obstant sufficientiae praedictae rationis D. Thomae.

Nam quod quantitas sequatur materiam et qualitas formam, est commune proloquium philosophorum, et non fundatur in dimanatione vel inhaerentia in sola materia, sed in hoc, quod quantitas est prima dispositio materiae, quia secundum quantitatem attenditur divisio et indivisio eius, ut dicit D. Thomas in 4. dist. 12. q. 1. art. 1. quaestiunc. 3.⁴ et q. 9. de Potentia art. 7.⁵ Unde quantitas non invenitur nisi in rebus materialibus. Et ita dicitur convenire alicui ratione materiae, quia partes materiales disponit et ordinat, et iterum quia proportionatur ipsi materiae, eo quod quantitas non est activa, sed medium recipiendi alia accidentia; et sic proportionatur materiae, quae est primum receptivum. Qualitas autem invenitur tam in materialibus quam spiritualibus, invenitur etiam qualitas disponens ad agendum et ut instrumentum activum, atque adeo fundatur in eo, quod activitatis et actualitatis est, quod utique spectat ad formam.

Ad secundum respondetur Divum Thomam non constituere sex ultima praedicamenta in denominatione extrinseca, qualis est esse cognitum, esse visum etc., quae nihil inhaerens in obiecto denominato dicit, sed solum forma denominans extrinsece inhaeret in alio, v. g. visio in oculo, amor in appetitu, et illa forma amoris et visionis ponitur in praedicamento. Sed denominatio illa, qua obiectum denominat visum vel amatum, cum obiecto non inhaereat, non dicit in illo aliquam realitatem superadditam ipsi visioni vel amori, quae distinctum praedicamentum constituat. Igitur denominationes extrinsecae, quae a S. Thoma ponuntur in praedicamento, non sunt purae extrinsecae, sed aliquid intrinsecum in re denominata ponunt, ut ubi in locato, passio in passo, dependenter tamen ab aliquo extrinseco, non terminante tantum, sed etiam denominante vel ad denominationem concurrente. Ideo dicuntur aliquando denominari ab aliquo extrinseco non formaliter, sed originative; originatur enim et pendet denominatio illius modi intrinseci ab aliquo extrinseco.

Et ad instantiam de relatione et aliis, quae dependent a terminis extrinsecis, dicitur esse diversam rationem, quia relatio non dependet a termino ut a denominante vel originante denominationem relationis, sed terminante; sicut potentiae, habitus et actus (et idem est de relatione) non mediante termino denominant, sed ad illud dirigunt et ordinant, ipsae autem formae per se intrinsece denominant ad terminos respiciendo. Illa autem sex ultima praedicamenta non ordinant subiectum ad terminum, sic enim essent relatio, sed subiecto conveniunt ex subordinatione et derivatione ab aliquo extrinseco, a quo dependent in denominando; sicut locus ut reddat locatum, dependet a locante; ut reddatur quis vestitus, dependet a veste circumdante; ut reddatur quando, dependet a tempore; ut reddatur patiens, ab agente; ut reddatur agens, ab effectu. Non tamen ista relinquunt solum denominationem extrinsecam, sed realem aliquem modum, quo immutatur intrinsece et denominatur subiectum dependenter ab extrinseco eo modo, quo dictum est.

Sed inquires, quaenam distinctio sufficiat inter ipsas praedicamentales naturas, ut distincta praedicamenta constituant. Respondetur aliquos per unum extremum sentire, quod requiritur distinctio realis sicut inter duas res; alios per aliud extremum, quod sufficit distinctio rationis cum fundamento in re, ut sentit P. Suarez disp. 39. Metaph. sect. 2. n. 22.

SED PRIMA SENTENTIA aperte revincitur exemplo aliquorum praedicamentorum, quae solum sunt modi, ut actio, passio, ubi et situs, imo et relatio, ut infra suis locis dicemus. Quare ista non distinguuntur per se seu ratione sui ab aliis praedicamentis tamquam res a re. Et sic vera est praedicta sententia, pauciora erunt praedicamenta quam decem.

SECUNDA VERO SENTENTIA imprimis aperit viam ad ponenda plura praedicamenta quam decem, si sufficit sola distinctio rationis. Non enim erit ratio, cur causalitas finalis vel exemplaris v. g. non constituant distinctum praedicamentum, licet coincidant cum actione, quae est causalitas efficientis, si sufficit ratione distingui. Deinde quia distinctio praedicamentorum est distinctio entium realium; ergo ubi nulla datur realis distinctio, sed solum rationis, non est, cur diversum praedicamentum ponatur. Tertio, de facto omnia praedicamenta vel sunt res vel modi reales, ut relatio, actio et passio, ubi et situs, qui inter se ut diversi modi distinguuntur et a subiecto modaliter, ut q. 19. dicemus. Et licet locus et vestis sint idem cum superficie, non tamen ut superficies est, sunt praedicamenta distincta, sed modus ubi, qui resultat ex loco, et modus vestiti, qui ex adiacentia vestis, faciunt diversa praedicamenta, et actio et passio inter se ut modi distinguuntur, licet entitative realiter cum motu identificentur vel cum subiecto.

Quare TERTIA SENTENTIA est verior, quod requiritur distinctio realis saltem modalis, quae ex dictis manet probata.