Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Quaestio illa difficillima semper habita est et diversorum auctorum placitis et explicationibus facta est implicatior.

UT AUTEM CERTA AB INCERTIS SEPAREMUS, imprimis non tractamus in praesenti de scientiis practicis, sed de speculativis. Practicae enim ex diverso fine, ad quem ordinantur, sumunt speciem suam, ut D. Thomas advertit opusc. 70. q. 5. art. 1.¹; speculativae autem scientiae habent pro fine veritatem, ut praecise cognoscibilis est. Unde difficultas est in assignanda specie diversae cognoscibilitatis. Unumquodque enim est cognoscibile in quantum immateriale, et ex diverso modo immaterialitatis resultat diversa ratio cognoscibilitatis. Ulterius vero ad rationem scibilis pertinet, quod obiectum sit necessarium et immobile, et ex principiis necessariis procedat ad illuminandas conclusiones. Unde haec omnia disponere, ut ex illis plene hauriamus speciem scientiarum, difficultas praesens est.

Secundo est certum, quod scientiae, sicut omnes alii habitus, ex obiecto sumunt suam speciem, ut constat ex 2. de Anima textu 33.², et determinat D. Thomas 1. p. q. 77. art. 3., et sic semper debent adaequari et conformari unitas et distinctio potentiae vel habitus cum unitate vel distinctione obiecti in ratione obiecti.

Denique certum est specificationem hanc scientiarum non sumi ex unitate vel distinctione obiecti in esse rei, sed in esse obiecti, id est non ab obiecto considerato materialiter et entitative in se, sed ut conducit vel proportionatur tali habitui vel potentiae. Ideoque optime monuit Caietanus 1. p. q. 1. art. 3. aliam esse rationem obiecti in ratione seu formalitate obiecti, aliam in esse rei; et alias esse species rerum in esse rei, alias in esse obiecti, ut ipsa exempla clare demonstrant. Nam color in esse qualitatis est quoddam genus, quod dividitur in varias species, et tamen in ratione visibilis habet eandem speciem obiecti visus. Omnia corpora habent eandem speciem in ratione obiecti philosophici, omnia entia in ratione Metaphysicae, licet in ratione entitativa corporis et entis in tam varias species dividantur. E contra vero idem color diverso modo attingitur a visu et ab intellectu, eadem res ut bona a voluntate, ut vera ab intellectu, eadem terra ut rotunda ab astrologo, ut mobilis a physico, et sic de multis aliis. Unde constat aliam esse rationem specificam rei, aliam obiecti in esse et ratione formali obiecti.

Quare in praesenti ad hoc devolvitur fere TOTA DIFFICULTAS, ut investigemus, quae sit illa ratio formalis, quae specifice constituit obiectum in ratione obiecti scibilis, et facit ab alio differre in ipsa ratione specifica. Ut autem diximus in quaest. 1. prooemiali art. 3., distingui solet in ratione formali obiecti ratio quae et ratio sub qua. Quae distinctio reicienda non est, ut facit Vazquez 1. p. disp. 7. cap. 3. Nam in ipso obiecto, quod attingitur a diversis habitibus vel potentiis, designanda est aliqua ratio, quae specialiter attingitur ab uno et quae specialiter ab alio, et ista ratio, quae specialiter est attacta, dicitur formalis ratio quae, id est quae attingitur ad differentiam materialis obiecti, quod per talem rationem specialem determinatur, ut attingatur. Ratio autem sub qua dicitur formalis illa ratio, quae ceteras actuat et sub se continet, ut attingatur a potentia. Quia enim contingit id, quod est formale respectu unius, esse materiale respectu alterius, ideo ultima formalitas, sub qua ceterae continentur, dicitur formalis ratio sub qua simpliciter. Et sicut ex parte obiecti cognoscibilis consideratur formalitas, quae attingitur, et ratio ultima formalis, sub qua ceterae redduntur attingibiles, quae coincidere solet cum ipsa ratione quae ultima; ita ex parte potentiae correspondet ratio formalis sub qua attingendi obiectum, quod est ipsum lumen seu actualitas, qua potentia redditur ordinata et actuata ad tale obiectum. Exemplum manifestum est in visu. Nam corpus, v. g. paries vel lapis, est materiale, quod videtur, formale autem, quo determinatur ad visum potius quam ad auditum, est color, et est ratio formalis, quae videtur. Rursus vero color actuatur et formatur a luce, et illa est ultima formalitas, qua redditur obiectum visibile et sub qua ceterae rationes ordinantur ad visum, ex parte vero oculi datur lumen, sub quo actuata potentia procedit ad videndum.

Similiter ergo applicando haec obiecto scibili et scientiae, obiectum scibile est aliquid complexum constans ex subiecto, de quo proprietas aliqua seu passio demonstratur. Et hoc obiectum, quod est veritas conclusionis illata, illuminari debet per aliquod medium, quod in praemissis ponitur tamquam principium, a quo infertur illa veritas et inferendo illuminatur, et ita definitiones, quae se habent ut principia seu media demonstrandi passiones, debent habere rationem determinandi scibilitatem talis obiecti illati illuminando illud. Unde si quaelibet obiectitas adaequate et secundum quod est in se cognosceretur, unaquaeque fundaret distinctam scientiam ab alia respectu suarum passionum, sicut probabile est distingui scientiam infusam in Christo secundum distinctionem specierum repraesentantium quidditates, ut significat D. Thomas 3. p. q. 11. art. 6. Nunc autem cum intellectus sit univocus et praecisivus nec quamlibet naturam intelligat, ut est adaequate in se, sed coordinat et coniungit cum alia, et e contra unam et eandem rem diversis modis intelligit, contingit diversas naturas pertinere ad eandem scientiam et eandem naturam in diversis scientiis considerari, et sic oportet assignare aliquam rationem, qua plures naturae uniantur in eadem scientia, vel diversae, quibus diversimode considerentur a diversis.

In hoc ergo licet multa sint placita doctorum, AD TRES PRAECIPUAS SENTENTIAS omnes revocantur:

Prima est, quod haec unitas in unaquaque conclusione³ est distincta unitas partialis, ut amplius seq. art. tractabitur, sed tamen uniuntur omnes illae partes in una scientia propter unitatem principalis subiecti, ad quod cetera referuntur vel a quo dependent ut a principaliori, sicut in Logica syllogismus vel modus sciendi dat unitatem toti scientiae. Ita tandem videtur sentire P. Suarez in Metaph. disp. 44. sect. 11., et videri possunt Conimbric. 1. Poster. cap. 23. quaest. unica art. 1. contra hanc sententiam. Eandem tamen tenet Scotus et eius schola, quam sequitur et explicat P. Merinero disp. 1. prooem. Logicae q. 5., qui desumunt unitatem scientiae ex unitate subiecti, in quo continentur omnes veritates talis scientiae, ita quod, si ex vi illius subiecti et definitione illius omnes proprietates ad talem scientiam pertinentes demonstrantur, erit una scientia in specie infima. Si autem ex vi illius subiecti et definitione illius non possint attingi omnes veritates, nisi aliae definitiones medient, ut si subiectum est aliquid genericum et mediantibus aliis definitionibus species sub eo contentae definiuntur, tunc talis scientia erit una generice et continebit sub se plures specie distinctas. Unde simpliciter unitas specifica scientiae apud istos auctores desumetur ex unitate definitionis et quidditatis illius rei, de qua agitur.

Secunda sententia sumit unitatem vel diversitatem scientiarum ex unitate vel diversitate medii, in quantum diverso modo reddit scibiles conclusiones. Quid autem sit haec diversitas scibilitatis, aliqui intelligunt denominationem extrinsecam in obiecto provenientem a scientia, alii diversitatem luminis, quod in idem redit, si lumen sumatur pro habitu scientiae.

Tertia sententia, quae est valde communis inter auctores, praesertim in schola D. Thomae, sumit unitatem vel diversitatem scientiarum ex diverso modo abstrahendi a materia, sumendo abstractionem non pro ipso actu intellectus abstrahentis unum ab alio, sed pro abstrahibilitate obiecti seu immaterialitate illius.

Est autem triplex materia, a qua potest fieri abstractio, ut docet Divus Thomas 1. p. q. 85. art. 1. ad 2., scilicet singularis, quae reddit rem individuam et singularem; sensibilis, quae reddit illam accidentibus sensibilibus subiectam, saltem in communi; intelligibilis, quae est substantia, ut subiacet quantitati etiam sine aliis accidentibus. Et ex abstractione seu carentia diversa huius materiae sumitur triplex genus scientiarum: Physica, quae abstrahit solum a materia singulari et tractat de sensibili; Mathematica, quae etiam a materia sensibili et tractat de quantitate; Metaphysica, quae etiam ab intelligibili et tractat de substantia seu ente. Quia vero sub istis generibus diversae scientiarum species continentur, quomodo istae species ex abstractione sumantur, non facile explicat ista sententia.

DICO PRIMO: Unitas vel distinctio scientiae non sumitur ex sola unitate subiecti principalis, quatenus continet vel causat veritates illius scientiae, sive quatenus omnes illae veritates ordinantur ad tale subiectum, ut dicit prima sententia.

RATIO sumitur ex eo, quia de uno et eodem subiecto possunt agere diversae scientiae, ut de Deo in scientia beata et infusa et in Theologia et in Metaphysica, et de coelo in Astrologia et in Philosophia; et sic de multis. Ergo oportet assignare rationem formalem, quare plures scientiae distinguantur etiam circa idem subiectum.

Dicunt esse diversam definitionem talis subiecti. Definitio enim est medium in demonstratione, et quia diverso modo definitur subiectum in una scientia et in alia, inde assignatur diversa ratio pertinendi ad unam scientiam vel ad aliam.

Ceterum hoc insufficienter dicitur. Nam restat explicare, in quo consistat ille diversus modus definiendi in una scientia et in alia, sicut aliter definit physicus quantitatem, aliter mathematicus. Non potest autem assignari diversa ratio et modus definiendi, nisi ex diverso modo immaterialitatis et abstractionis, secundum quam apprehenditur aliquid diverso modo et definitur, ut ex D. Thoma infra ostendimus.

Rursus, cum in una scientia inveniantur contineri diversae definitiones sicut et diversae res seu quidditates, ut patet in Physica et in Mathematica et multo magis in Metaphysica, quae circa res tam varias discurrunt et unamquamque diversa definitione definiunt, non potest sufficienter reddi ratio, cur omnes istae definitiones et ea, quae mediantibus ipsis demonstrantur, reducantur in unam scientiam.

Nam si est propter coordinationem et dependentiam ab uno subiecto principaliori, restat explicare, unde sumatur ista coordinatio, quae unitatem istam constituit. Nec enim sunt diversae passiones, quae coordinantur uni naturae, sed diversae naturae et definitiones ordinatae in eadem scientia. Nec sola definitio subiecti principalis ad hoc sufficit, siquidem contingit idem subiectum in diversis scientiis diverso modo definiri, ut diximus, et sic tandem reduceretur ista unitas vel diversitas ad diversum modum definiendi, qui diversus modus solum reducitur ad diversam immaterialitatem, ut ostendemus; nec enim aliter diversus modus definiendi eandem quidditatem assignari potest.

Si autem dicatur, ut aliqui dicunt, illam scientiam, quae ita definit principale subiectum, quod etiam continet sub se plures definitiones ad demonstrandum diversas veritates sub tali subiecto contentas, esse unam solum generice et continere sub se plures specificas scientias: contra est, quia vel illae definitiones et veritates demonstratae coordinantur et connectuntur cum principali subiecto vel non. Si non connectuntur nec coordinantur, sic non respiciunt illud ut subiectum principale, atque adeo erunt plures scientiae inter se disparate se habentes, et sic non oportebit quaerere unitatem earum, sed diversitatem.⁴ Si autem coordinantur omnes illae veritates et subordinantur illi subiecto principali et ex tali coordinatione et subordinatione habent unitatem vel distinctionem specificam vel genericam, restat explicare, quid sit ista subordinatio, et quomodo veritati uno modo definitae subordinantur quaedam veritates, alio vero modo definitae non subordinantur tales veritates, nisi hoc reducatur ad diversum modum definiendi penes diversam immaterialitatem.

Quare absolute negandum est subiectum aliquod principale alicuius scientiae posse continere immediate omnes veritates talis scientiae sufficienter ad demonstrandum illas, sed necessario intervenire debere definitiones particulares diversarum quidditatum, quae in tali scientia tractantur. Unitas autem in subordinatione talium veritatum ad illud principale subiectum non potest sumi ex sola unitate subiecti in esse rei, sed ex formalitate et modo diversae cognoscibilitatis subiecti, quae tandem ad diversum modum immaterialitatis reducitur, ut iam dicemus.

DICO SECUNDO: Generaliter loquendo unitas et distinctio scientiarum in esse scibilis sumitur ex diversa immaterialitate et abstractione, prout primo invenitur in principiis seu mediis demonstrandi et inde derivatur ad illuminandas diverso modo conclusiones.

In hac conclusione conveniunt communiter thomistae. Et de illa videndus est Caietanus 1. p. q. 1. art. 3., Ferrariensis 2. Contra Gent. cap. 4., Cursus Carmel. disp. 19. q. 4. et Conimbric. 1. Poster. cap. 23. quaest. unica art. 1.

Et notandum est, quod non sumimus hic abstractionem pro actu intellectus abstrahente neque pro denominatione extrinseca ex illo consecuta; sic enim esset circulus, quia diversa scientia abstrahens sumeretur ex diverso obiecto abstracto et denominato a scientia, et diversum scibile ex diversa scientia abstrahente. Sed sumitur abstractio pro abstrahibilitate obiectiva, quatenus in obiecto est fundamentum ad diversam immaterialitatem terminandam et repraesentandam. Et non loquimur de abstractione totali, quae abstrahit aliquid ut praedicabile ab inferioribus; sic enim ista abstractio est communis conditio scientiarum, quae non agunt de singularibus, sed de universalibus. Sed loquimur de abstractione formali, quae abstrahit rationes formales a materialibus seu potentialibus, et sic constituit seu fundat intelligibilitatem. Et secundum quod magis vel minus receditur a materia et materialibus conditionibus, redditur aliquid diverso modo intelligibile; de qua differentia abstractionum agit D. Thomas 1. p. q. 4. art. 3. et Caietanus in initio de Ente et Essentia.

Sic ergo explicata conclusio aperte deducitur ex D. Thoma. Et varia eius loca conciliantur, quae videntur diversimode loqui de unitate et diversitate scientiarum, nec tamen diversum sensum habent, sed eandem rem explicant, quae uno solum modo explicari non potest. Aliquando enim sumit distinctionem scientiarum absolute ex diversa abstractione a materia, ut in prologo super librum de Sensu et Sensato⁵ et optime in opusc. 70. q. 5. art. 1.⁶ Aliquando sumit ex diversitate medii, unde sumitur ratio formalis demonstrandi, ut 2. 2. q. 1. art. 1. et 1. 2. q. 54. art. 2. ad 2. Aliquando ex diversa definitione et diverso modo definiendi, quia ex definitione tamquam ex principio proceditur ad conclusiones demonstrandas, ut in 6. Metaph. lect. 1.⁷ et in 1. Poster. lect. 41.⁸, ubi ex diversitate principiorum sumitur diversitas scientiarum. Et haec omnia perfecte nobis explicant id, unde debet sumi unitas et diversitas scientiarum. Supponit enim D. Thomas pro fundamentali principio, quod unaquaeque res in tantum est intelligibilis, in quantum est a materia separabilis, eo quod intelligibile idem est quod spirituale et immateriale, principium autem spiritualitatis est denudatio a materia. Et sic cum materia obumbret et impediat intelligibilitatem, illuminatur et apparet obiectum, secundum quod a materia secernitur diversimode. Cui fundamento addendum est, quod esse scibile addit in supra esse intelligibile talem modum cognoscendi, scilicet quod aliquid intelligatur non simplici modo, sed modo illativo, ex causis seu praemissis procedendo ad conclusiones; scire enim est cognoscere causam, ob quam res est, etc.

Ex quo manifeste deducitur, quod si radix intelligibilitatis est immaterialitas, et consequenter diversae intelligibilitatis diversa immaterialitas, ita similiter radix et principium diversae scibilitatis erit diversa immaterialitas seu abstractio, non absolute et simplici modo considerata, sed prout ex praemissis descendit ad conclusiones. Praemissae autem seu media probativa in scientiis sunt ipsa prima principia seu definitiones, per quas propriae passiones de subiecto demonstrantur. Quae definitiones et principia tunc erunt diversa, quando diverso modo seu diversa immaterialitate definiunt seu explicant quidditatem; siquidem radix intelligendi aliquam est immaterialitas, et diversimode intelligendi diversa immaterialitas, ergo etiam diversimode intelligendi quidditatem, quod est definire. Et sic diversus modus definiendi seu intelligendi quidditatem est diversa immaterialitas. Ubi autem servatur diversus modus definiendi, consequitur etiam diversus modus demonstrandi, eo quod definitiones tamquam per principia fit demonstratio in scientiis. Censentur autem omnia principia esse eiusdem speciei, quae procedunt sub eodem modo intelligendi seu eadem abstractione, et sic diversae definitiones, quae in una scientia inveniuntur, licet definiant quidditates specie distinctas in esse rei, si tamen eodem modo definiendi procedant, dicuntur esse eiusdem speciei in modo intelligendi et definiendi. Et sic quia physicus eodem modo definit omnia, quae in Philosophia tractantur, scilicet sub eadem abstractione, includendo materiam sensibilem et subiectam motui, ideo omnes illae definitiones sunt similes et eiusdem speciei in modo definiendi, licet diversae ex parte rei definitae. Et haec est ratio D. Thomae 6. Metaph. lect. 1.⁹, ubi dicit, quod «cum definitio sit medium demonstrationis, et per consequens principium sciendi, oportet, quod ad diversum modum definiendi sequatur diversitas in scientiis speculativis», quod ibi late prosequitur ostendens, quod diversus modus definiendi est secundum diversum modum includendi materiam in his, quae definiuntur.

Ex quo apparet verissimum esse, quod unitas et distinctio scientiarum sumitur ex diversitate mediorum seu principiorum, per quae fit illuminatio scientifica. Rursus vero diversitas mediorum seu principiorum ex diverso modo definiendi seu intelligendi desumi debet, quae diversitas intelligendi, sive sit in definitionibus et causis sive in effectibus, ad diversam immaterialitatem debet reduci, secundum quam res intelligitur. Quae immaterialitas primo debet inveniri in principiis, ut inde deducatur ad conclusiones, quia scientifica est. Et quia haec principia sic intellecta illuminare dicuntur conclusiones, sic etiam potest dici, quod diversitas scientiarum sumitur ex diverso lumine, non quidem tenente se ex parte potentiae, quod est habitus ipse seu scientia specifica, sed ex parte principiorum, quae sunt lumen obiectivum determinans ad scientifice probandum conclusiones.

DICO ULTIMO: Species atoma scientiarum non sumitur ex diversitate materiali obiectorum in esse rei, sed ex diverso gradu immaterialitatis, quae per abstractionem acquiritur, et in scientiis supernaturalis ordinis ex diverso accessu vel participatione ipsius scientiae divinae.

PRIMA PARS conclusionis, quae est negativa, sumitur expresse ex D. Thoma 1. Poster. lect. 41.¹⁰, ubi non solum genera scientiarum, sed etiam species ex diverso modo cognoscibilitatis desumit, non ex diversis rebus cognitis materialiter consideratis, ut quidam putant. Dicit enim D. Thomas sic: «Genera scibilium distinguuntur secundum diversum modum cognoscendi, sicut alio modo cognoscuntur, quae definiuntur cum materia, et ea, quae sine materia. Unde aliud genus scibilium est corpus naturale et corpus mathematicum, et utrumque horum generum distinguuntur in diversas species scibilium secundum diversos modos et ratione cognoscibilitatis». Ita Divus Thomas, cuius verba satis manifeste partem istam probant.

Et declaratur sic: Quia contingit in una scientia eiusdem speciei atomae tractari diversas res materiali specie distinctas et in esse rei, sicut patet in Metaphysica vel Logica aut Physica aut quacumque alia scientia quantumcumque specifica in specie atoma. Nec enim de qualibet specie rerum datur distincta scientia, sicut nec de qualibet specie colorum distincta virtus visiva. Non ergo possunt distingui scientiae distinctione specifica secundum distinctionem quidditatum vel rerum in esse rei. Et hoc totum ex eo tandem provenit, quia nostrae scientiae imperfectae sunt et non omnino adaequantur ipsis rebus neque eas adaequate comprehendunt. Nam si quaelibet res perfecte comprehenderetur, quaelibet res fundaret scientiam sibi propriam et specie distinctam ab alia, neque scientia requireret coordinationem specierum, sed quaelibet res per suam speciem adaequatam perfecte repraesentata suas passiones demonstraret. Qua ratione efficaciter colligit D. Thomas 3. p. q. 11. art. 6. fuisse in Christo Domino scientiam infusam distinctam per diversos habitus, quia habuit diversas species, quibus naturas rerum intelligebat, quia videlicet non constabat illa scientia infusa ex coordinatione diversarum specierum sub eodem modo et immaterialitate ordinatarum, sed quaelibet species, quia perfecte et adaequate quamlibet rem tantum repraesentabat, distinctam scientiam fundabat ab alia. At vero quando aliqua scientia non se habet adaequate ad quamlibet rem cognitam, quia non perfecte vel non tantum rem unam comprehendit, sed plures res sub aliqua ratione communi attingit ideoque coordinat plures species sub eadem ratione sciendi et intelligendi, talis scientia non dividitur ad divisionem entitativam rerum, sed plures quidditates sub eadem ratione specifica comprehendit. Formalis ergo ratio specifica scientiae complectitur plures species rei, et sic ex adaequatione ad singulas species non sumitur.

SECUNDA PARS conclusionis declaranda est ex his, quae docet Mag. Banez in Prooemio librorum de Generatione, circa quartum principale, in quo videtur mentem D. Thomae attigisse. Et declaratur sic: Quia in rebus materialibus, quae redduntur intelligibiles et immateriales per segregationem a materia et conditionibus materialibus, ipsa abstractio est quasi motus quidam, in quo consideratur terminus a quo et terminus ad quem, formaliter quidem in ipso actu abstractionis, fundamentaliter vero et obiective in ipso obiecto abstrahibili. Ex parte termini a quo habet derelictionem materiae, quae triplex est, ut supra diximus, et sic constituitur triplex genus abstractionis. Ex parte autem termini ad quem est diversus gradus immaterialitatis seu diversus spiritualitatis, quem acquirere potest res sic abstracta. Et hoc vocat D. Thomas lect. 41.¹¹ in unoquoque genere scibilitatis distingui diversas species secundum diversos modos cognoscibilitatis. Quare non solum sumitur ratio formalis et specifica scientiarum ex recessu a materia, sed ex accessu ad determinatum gradum immaterialitatis, quo obiectum aliquod determinate deputatur et redditur intelligibile; sicut etiam in angelis diversa species non solum sumitur ex recessu a corporeitate, sed ex recessu ad determinatum modum habendi spiritualitatem et immaterialitatem et ad actum purum, ut S. Thomas advertit 6. cap. de Ente et Essentia, circa finem.¹² Unde in Mathematicis invenimus, quod licet in communi abstrahant a materia sensibili, tamen quia diversus modus immaterialitatis attingitur in quantitate continua quam in discreta, discreta enim minus concernit materialitatem, quia minus dependet a loco et tempore quam continua, quae copulat partes suas in loco, ideo duplex scientia constituitur, Geometria et Arithmetica. Et similiter Philosophia et Medicina duplex scientia est, quia licet utraque abstrahat a materia singulari, tamen magis concernit materiam corpus ut sanandum quam corpus mobile ut sic. Et in Logica et Metaphysica invenitur derelictio materiae sensibilis et intelligibilis ex parte termini a quo, sed diversus modus immaterialitatis, quem unaquaeque attingit. Nam Theologia respicit ipsum Deum ut lumine divino virtualis revelationis cognitum, Metaphysica secundum primam et supremam rationem entis, ut abstrahit a creato et increato; Logica vero respicit intentiones ut fundatas in obiectis intellectus, quae de se non habent immaterialitatem nisi negativam, quia non sunt aliquid reale.

Quare cum specificatio atoma scientiarum sit ultima ratio scibilitatis, quae non est amplius divisibilis, oportet, quod si ratio formalis scibilitatis sumitur ex immaterialitate, ultima et specifica sumatur determinate ex termino ad quem talis abstractionis, in quo ultimo sistit et determinatur abstractio. Ergo non ex sola segregatione a materia, prout consideratur terminus a quo abstractionis, sed in ultima determinatione immaterialitatis specifica et determinata ratio scibilitatis consistit.

At vero in scientiis supernaturalis ordinis, quia non desumuntur per abstractionem a rebus, sed per participationem et derivationem ab ipso lumine divinae scientiae, specifica et determinata earum ratio ex diverso modo participationis desumenda est; sicut aliter participatur revelatio fidei in ratione testificationis, aliter prophetia, quae potest esse obscura vel clara secundum revelationem non solum testificantem, sed etiam repraesentantem et declarantem, quod revelatur; aliter scientia infusa, quae quidditates supernaturales quidditative cognoscit; aliter beata, quae Deum clare in se attingit. Et in unoquoque istorum cognoscit Deus, quam diversimode participationes multiplicari possint.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur. Ex ratione abstractionis non habet obiectum primarium tribuere unitatem vel diversitatem scientiae; ergo.

Antecedens probatur multis exemplis, in quibus sub eadem immaterialitate plures scientiae inveniuntur, et e contra unica scientia sub diversa immaterialitate attingit sua obiecta. Nam imprimis scientia moralis et logica non sumunt suam specificationem ab abstractione, nec enim assignabilis est talis abstractio. Item Philosophia habet unicam abstractionem, scilicet a materia singulari, et tamen sunt in ea diversae scientiae specie, sicut libri de Coelo et Anima etc. Et idem est in Mathematicis, quae abstrahunt a materia sensibili, et tamen habent sub se diversas species, ut Geometriam, Arithmeticam etc. Imo Musica et aliae scientiae subalternae sunt unius speciei et non habent unicam abstractionem. Nam Musica respicit numerum sonorum et pro parte numeri habet abstractionem mathematicam, pro parte sonori abstractionem physicam. Denique si diversa immaterialitas distinguit scientias, etiam distinguet habitus primorum principiorum et habitus opinativos. Neque enim est maior ratio de uno quam de alio. Constat autem, quod idem habitus primorum principiorum attingit omnia principia quantumcumque diversae abstractionis, sicut sunt principia Metaphysicae vel Physicae vel Mathematicae. E contra vero eadem immaterialitas, quae invenitur in principiis Philosophiae et in ipsa Philosophia, non constituit eundem habitum, cum principia pertineant ad habitum principiorum, Philosophia vero ad habitum scientiae. Ergo non semper eadem immaterialitas constituit eundem habitum neque diversa diversum.

RESPONDETUR negando antecedens. Et pro explicatione exemplorum, quae adducuntur, est advertendum, quod immaterialitas obiecti constituit intelligibilitatem eius in se. Sed non semper secundum istam intelligibilitatem, quam de se fundat, applicatur intellectui, sed secundum aliam, et tunc secundum illam, in qua applicatur, constituitur ratio obiecti. Per accidens autem tunc se habebit illa immaterialitas, quam secundum se habet et fundat, licet alia secundum se applicaretur, constitueret diversas scientias.

Ad primum ergo exemplum dicitur, quod rationalis scientia, quae est Logica, sumit suam unitatem ab abstractione, quam habet similem quidem Metaphysicae, sed diversam ab ea, quia est solum abstractio negativa. Versatur enim circa intentiones rationis, quatenus instrumenta sunt speculandi; quae abstractio est entis rationis, non prout praecise opponitur enti reali in communi, sic enim secundario pertinet ad Metaphysicam, sed prout fundatur in rebus intellectis, et a tali esse cognito rerum accipit abstractionem. Rhetorica autem et Grammatica vel non sunt scientiae, quia non procedunt demonstrative, vel non sunt rationales, sed sermocinales. Scientia autem moralis si sumatur practice, est idem quod prudentia, et sic non pertinet ad habitus speculativos, sed practicos, de quibus non agimus in praesenti. Si vero sumatur speculative pro scientia ethica, quae tractat de natura virtutum, sic pertinet ad Philosophiam et est pars illius, quia cum agat de anima intellectiva, consequenter de moralibus actibus eius debet tractare.

Ad secundum exemplum dicitur, quod de partibus Philosophiae est duplex opinio, ut in q. 1. Physicorum dicetur.¹³ Quidam enim distinguunt illas specie infima, et tunc ponuntur diversae abstractiones specificae, quia licet omnes abstrahant a materia singulari ut a termino a quo, induunt tamen diversam abstractionem determinatam quasi ex parte termini ad quem, quatenus magis vel minus concernitur de materia in ipsis principiis, quae circa istas distinctas partes Philosophiae procedunt. Alii vero dicunt esse eandem abstractionem specificam in omnibus partibus Philosophiae, et sic libri de Coelo et de Anima, imo et pars ethica quae agit de virtutibus, reducuntur ad eandem abstractionem, scilicet ad rationem entis mobilis, quatenus involvunt vel dependent ab aliquo motu rei corporalis, licet haec penes diversas partes dividantur intra eandem scientiam, sicut alius tractatus est in Theologia de Deo, alius de angelis, alius de homine. Quae autem ex his opinionibus verior sit, dicetur in citato loco Physicorum.

De Mathematicis autem constans est, quod dantur diversae scientiae secundum speciem intra eandem abstractionem a materia sensibili, quia illa abstractio solum est generica et admittit diversam latitudinem et graduationem in principiis quantitatis continuae vel discretae, ut supra dictum est.

Quod vero additur de Musica et aliis scientiis subalternis, respondetur in illis non esse duplicem abstractionem, sed unicam, quatenus principia superioris scientiae ex applicatione ad talem materiam redduntur minus abstracta et consequenter pertinentia ad diversam speciem in genere scibilis, et illa abstractio, quam induunt in tali materia, unica est, et ideo tales scientiae nec sunt pure mathematicae nec philosophicae, sed aliquid participans de utrisque, unica tamen abstractione, sicut medium unum existens dicitur participare ab extremis.

Ad ultimum, quod dicitur de habitu principiorum, respondetur, quod habitus principiorum in nobis naturaliter acquisitus non potest diversificari ex diversa immaterialitate rerum in se, sed secundum modum, quo applicatur intellectui. Sed sicut in scientiis immaterialitas non conducit ad earum unitatem vel diversitatem, nisi prout sit ex parte medii seu principii illuminantis, ita neque in ipsis primis principiis diversa immaterialitas rerum in se conducit ad diversitatem specificam, nisi prout fit veritatis notificatio ex terminis. Hic autem modus illuminandi res ex terminis sine ulla probatione est idem in omnibus primis principiis necessariis, quia fundatur in eadem ratione, scilicet in immediata connexione praedicati ad subiectum et se habet quasi intuitiva visio veritatis in se immediate, et ideo omnia principia unico habitu attinguntur, quia modus cognoscendi est idem, scilicet videndo in se veritatem. At vero illuminatio scientifica fit manifestando per medium probativum rem occultam, et ideo quanto altius et intelligibilius manifestatur, diversus modus sciendi datur; altior autem intelligibilitas ex maiori immaterialitate sumitur. Si autem principia diverso modo et immaterialitate in ipsa ratione visionis attingantur, diversos habitus et lumina exigunt, sicut principia, quae videntur ab angelis vel ab homine per lumen supernaturale vel naturale. Denique habitus opinativi non est inconveniens, quod sicut distinguuntur penes diversa media probativa, ita penes diversum modum immaterialitatis, non necessariae, sed contingentis.

Secundo arguitur, quia abstractio ista vel sumitur in obiecto pro denominatione extrinseca proveniente ab actu scientiae, vel sumitur fundamentaliter pro ipsa abstrahibilitate obiecti. Primo modo non est id, a quo sumitur specificatio scientiae, cum potius supponat specificatam scientiam et ab actu scientiae desumatur talis denominatio. Si secundo modo, non potest esse formalis ratio sub qua specificativa scientiarum, siquidem Deum eodem modo semper est immaterialis, et tamen dantur de illo diversae scientiae specie, ut Theologia et Metaphysica. Et similiter de diversa immaterialitate, ut de angelis et corporibus, datur una scientia specie, ut Metaphysica.

Et confirmatur, quia scientia a priori et a posteriori distinguuntur specie, et tamen possunt procedere de eadem re sub eadem immaterialitate, sicut demonstrare hominem esse risibilem, quia est rationalis, vel ab effectu, quia ridet, eiusdem immaterialitatis et tamen scientiae sunt diversae.

RESPONDETUR, quod si res cognoscerentur adaequate prout sunt in se, eadem esset immaterialitas rei in se et ut subest medio cognitionis. Sed quia contingit rem eiusdem immaterialitatis cognosci per diversa media vel secundum diversas connotationes et effectus, qui non eodem modo illuminant et apparere faciunt obiectum, ideo contingit de eadem re immateriali, non eodem modo et medio immateriali cognita, dari diversas scientias, quia subsunt diversae immaterialitati formali, id est diversis principiis seu mediis sub diversa immaterialitate conclusionem illuminantibus et deducentibus. Sumitur ergo species scientiarum ex diversa immaterialitate obiectiva seu fundamentali, non prout entitative est in ipsa re, sed prout relucet in medio seu principio, quo apparet et demonstratur intellectui. Similiter ea, quae in se sunt diversae abstractionis, ut angeli et corpora, possunt uniri in aliqua ratione seu medio superiori utrisque, sicut in ratione entis, quam considerat metaphysicus per unicam abstractionem a materia sensibili et intelligibili.

Ad confirmationem respondetur, quod etiam in istis scientiis invenitur diversa abstractio specifica, quia demonstrare per causas et per effectus non est eiusdem immaterialitatis in esse intelligibili, quia dato, quod in esse entis causa et effectus sint eiusdem spiritualitatis, tamen non procedunt istae scientiae a posteriori et quoad an est, nisi quatenus cadunt effectus sub experientia et inductione, a qua originantur. Experimentalis autem cognitio non dicit abstractionem intelligibilem, qua cognoscitur res per suam quidditatem, praesertim quia apud nos experientia semper dependet ab aliquibus sensibilibus. Et sic est diversa abstractio a scientia, quae procedit a priori, quantum est ex se.

Tertio arguitur ad probandum, quod non sumatur unitas vel diversitas scientiarum ex parte mediorum seu principiorum. Sequeretur enim, quod quaecumque derivantur ex principiis communibus alicuius rei, continerentur sub eadem scientia, sicut, quia principia hominis et equi continentur sub principiis communibus animalis, pertinent ad eandem scientiam homo et equus. Ergo similiter continebuntur sub eadem scientia res spirituales et corporales, quia derivantur ab iisdem principiis substantiae, et quantitas discreta et continua ex principiis communibus quantitatis sub eadem abstractione mathematica. Ergo omnia ista convenient in eadem scientia propter eandem abstractionem.

Et confirmatur, quia cum in una scientia inveniantur diversae definitiones et media demonstrandi, oportet, quod reducantur ad aliquam unitatem, ut scientia dicatur una. Sed non reducuntur ad aliquam communem definitionem, ut per se patet, ergo ad aliquid commune, quod non est definitio et consequenter neque medium. Ergo formalis ratio unitatis vel diversitatis scientiarum non sumitur ex mediis seu ex principiis, sed ex alio capite.

RESPONDETUR negando sequelam, et ad probationem dicitur, quod ut aliqua pertineant ad unam scientiam, non sufficit derivari ex communibus principiis, quae sint quomodocumque communia, scilicet in esse rei vel secundum abstractionem universalitatis totalem, quae est universalitas in praedicando, sed quae sint communia in esse obiecti et intra eandem abstractionem formalem. Ex abstractione enim formali sumitur ratio scibilitatis, non ex abstractione totali, et ita homo et equus conveniunt in principiis communibus animalis, non solum quantum ad abstractionem genericam totalem, sed etiam quantum ad eandem abstractionem formalem, qualis invenitur in Physica in ratione entis mobilis concernentis materiam sensibilem et solum excludentis singularem. At vero angeli et res corporales conveniunt quidem in ratione communi substantiae, non tamen in eadem abstractione formali entis mobilis, bene tamen in eadem abstractione metaphysica, et sub illa uniuntur in eadem scientia. Similiter quantitas discreta et continua conveniunt quidem in eadem quantitate, secundum eandem rationem essentialem, non tamen secundum eandem rationem abstractionis formalis mathematicae, in qua respicitur maior vel minor abstractio a materia sensibili in modo mensurandi, quia non cum tanta concretione mensurat numerus sicut quantitas continua, ut supra dictum est. Et similiter Theologia et Metaphysica agunt de Deo sub diversa abstractione, Theologia ex participatione divinae scientiae et luminis supernaturalis, Metaphysica ut ex effectibus naturalibus cognoscitur, licet utraque conveniat in generica ratione abstractionis ex parte termini a quo.¹⁴

Ad confirmationem respondetur plures definitiones unius scientiae non convenire in una definitione communi, sicut nec in una re definita, sed in uno modo definiendi, ut dicit D. Thomas 6. Metaph. lect. 1.¹⁵, quod est convenire in eodem medio formaliter, quatenus res tali modo definita et secundum talem vel talem abstractionem, tali etiam modo illuminat veritates illatas. Et inde est, quod licet in una scientia tractentur diversae res seu quidditates, quae in se possunt habere diversam perfectionem et diversam abstractionem, sicut Metaphysica quando tractat de Deo et de praedicamentis, Physica quando tractat de elemento vel de anima, tamen semper est idem modus definiendi, quia sicut elementum definitur ut mobile, ita anima ut actus rei mobilis, et sicut praedicamenta tractantur ut participant rationem entis, ita Deus ut prima causa totius entis, quod est sub eodem ordine omnia tractare, sicut in eodem corpore sunt diversae partes habentes diversas perfectiones, omnes tamen conveniunt in ratione informati ab eadem anima.

Quodsi dicas: Nam medium seu definitio non dicit ipsam rationem sub qua, sed rationem quae cognoscitur; est enim quaedam res cognita. Ergo non est ipsa ratio ultimate distinguens scientias, et similiter non est aliquid intrinsecum ipsi veritati demonstratae, cum definitio sit extra conclusionem, ergo non est ratio formalis illius.

Respondetur, quod definitio ut tali modo abstractionis facta, est ratio formalis sub qua respectu conclusionis, quae per illam illuminatur, licet alias in se sit ratio formalis quae, ut attingitur habitu principiorum vel etiam per modum praemissarum a scientia, sicut lux respectu colorum habet rationem formalem sub qua illuminantur, licet in se etiam sit visibilis ut ratio formalis quae. Est autem definitio ipsa medium intrinsecum ipsi conclusioni et veritati illatae, non tamquam praedicatum constituens, sed tamquam necessarium connexum et necessario inferens, sicut essentia infert passiones a se distinctas.

Ut punctus difficultatis clare constare possit, supponendum est, quod licet apud aliquos antiquos scientia non ponebatur habitus distinctus a speciebus coordinatis inter se, et consequenter apud ipsos scientia non erat una simplex qualitas, sed plures ordinatae, tamen nunc supponimus tamquam communiter receptum habitum scientiae esse qualitatem aliquam praeter species, quae importat rationem principii seu virtutem ex parte potentiae se tenentem, species autem tenent se ex parte obiecti; et multiplicari possunt species, sicut multiplicantur ipsa obiecta repraesentata per illas. Ad cognitionem autem non solum concurrit obiectum seu illius repraesentatio, sed etiam potentia et virtus tenens se ex parte potentiae.¹ Et ideo de isto habitu, qui est virtus potentiae, non de speciebus, procedit difficultas, an sit una simplex qualitas.

Et quia constat non repugnare unicam simplicem qualitatem, sive sit potentia sive habitus, posse extendi ad plura obiecta, quando sub unico motivo et modo tendendi attingit omnia, sicut constat, quod unica potentia visiva extenditur ad omnia visibilia, et similiter habitus fidei ad omnia credibilia se extendit, et caritas ad omnia diligibilia, et unica prudentia ad omnia agibilia, procedit tota difficultas specialiter in scientiis, quia non unico motivo seu medio attingunt omnia sua obiecta, quia principium seu definitio probans unam conclusionem non probat aliam, sed distincto modo et probatione demonstratur. Et ideo specialis difficultas est, an sufficiat unicus habitus seu qualitas ad tendendum in omnes illas conclusiones et diversa motiva; an vero mutato motivo seu probatione mutari debeat nova virtus partialis ex parte potentiae, et sic omnes partiales qualitates simul iunctae totam scientiam constituant ordinatione una, non entitate.

In qua controversia DUPLEX EST SENTENTIA OPPOSITA, quae pari auctoritate, tam antiquorum quam recentiorum, inter se repugnat. Prima docet esse qualitatem simplicem quamlibet scientiam totalem; quae est D. Thomae 1. 2. q. 54. art. 4., et Caietani et Conradi ibi et Mag. Soto in Logica q. 3. prooemiali, et Ferrariensis 1. Contra Gent. cap. 56., et multorum aliorum, quos citat Merinero disp. prooemiali q. 5.

Alia sententia docet scientiam non esse simplicem qualitatem secundum extensionem ad sua obiecta et diversas conclusiones; quae attribuitur Scoto q. 3. prolog. et q. 2. laterali et 3. dist. 25. q. 2. Et sequitur eius schola, ubi cuius auctores citat P. Merinero, ubi supra. Sequitur etiam P. Suarez disp. 44. Metaph. sect. 11. et Fonseca lib. 5. Metaph. q. 5. sect. 2. et plures alii.

NIHILMINUS SIT UNICA CONCLUSIO: Scientia totalis est unus habitus simplex in ordine ad omnia obiecta, ad quae se extendit.

Haec conclusio clare deducitur ex D. Thoma loco cit. ex 1. 2. Nam in corpore art. dicit: «Quodsi consideremus habitum secundum ea, ad quae se extendit, sic inveniemus in eo quamdam multiplicitatem, sed quia ea multiplicitas est ordinata ad aliquid unum, ad quod principaliter respicit, inde est, quod habitus est qualitas simplex, non constituta ex pluribus habitibus, licet ad plura se extendat. Non enim unus habitus se extendit ad multa, nisi in ordine ad unum, ex quo habet unitatem». Addit vero solutione ad tertium, loquendo de habitu scientiae in particulari, «quod ille, qui in aliqua scientia acquirit per demonstrationem scientiam unius conclusionis, habet quidem habitum, sed imperfecte. Cum vero acquirit per aliquam demonstrationem scientiam alterius demonstrationis, non aggeneratur in eo alius habitus, sed habitus, qui prius inerat, fit perfectior utpote ad plura se extendens, eo quod conclusiones demonstrationes unius scientiae ordinatae sunt et una derivatur ex alia». Ita D. Thomas. Nec potest dici, quod D. Thomas non negat superaddi novam perfectionem realem praexistenti habitui per acquisitionem secundae demonstrationis, ut aliqui contendunt. Nam vel illa nova perfectio est nova qualitas superaddita seu habitus vel non. Si non est qualitas, ergo facta illa nova demonstratione manet scientia ita simplex qualitas sicut antea. Si vero est qualitas de novo superaddita, ergo aggeneratur novus habitus seu nova qualitas ad praexistentem; siquidem aggeneratio per additionem novae partis ad praecedentem fit. Sed D. Thomas negat aggenerari novum habitum ad praecedentem, quando fit nova demonstratio et docet qualitatem esse simplicem. Ergo non stat haec responsio cum eius littera.

Ex quo etiam reicitur alia responsio, quod ex illa solutione ad tertium solum colligitur habitum, qui versatur circa unam demonstrationem, perfici et extendi in ordine ad aliam, sed non negat perfici aliquo superaddito, quod utique qualitas esse debet. Ceterum D. Thomas non solum affirmat, quod habitus praecedens fit perfectior per secundam demonstrationem, sed etiam addit negationem, scilicet quod non aggeneratur novus habitus, et dicit, quod est qualitas simplex. Per quod excludit omnem partialis qualitatis productionem, quae nomine aggenerationis continetur, et non solum novum habitum totalem; hoc enim supponebatur dicendo, quod est circa diversam conclusionem in eadem scientia. Ergo omnem novam generationem habitus seu qualitatis excludit.

Praecipuum huius sententiae FUNDAMENTUM reducitur ad duo: Primum procedit a simili, secundum a priori.

Primum formatur ex eo, quod supra iam insinuavimus, quia potentia est una simplex qualitas, ut patet in potentia visiva et intellectiva, licet se extendat ad actus specie diversos eliciendos. Et similiter habitus infusus est simplex qualitas, ut fides et caritas, licet habeant distinctas difficultates vincendas in diversis materiis vel actibus, sicut fides distinctam difficultatem habet in credendo unum articulum quam alium, ut dicitur 2. 2. q. 1. art. 6., et caritas distinctam difficultatem habet in diligendo inimicum quam amicum. Quae difficultates vinci non possunt ex eodem motivo nisi aliter et aliter applicato ad diversas materias, et tamen sunt unus habitus et una qualitas simplex. Ac denique in virtutibus moralibus id manifestius apparet. Nam unaquaeque est una simplex qualitas et habitus, v. g. prudentia, religio, iustitia etc., et tamen habent diversas materias, in quibus sunt diversae difficultates vincendae, et per diversa exercitia facilitas ad illa acquiritur; sicut diverso exercitio aliquis fit prudens in materia unius virtutis et alterius, et diverso modo inclinatur in religione ad actum orationis vel ad reddendum votum, et consequenter diverso dictamine et motivo proximo utitur ad unum actum vel ad alium, et tamen propter unitatem rationis formalis in esse moris sufficit una qualitas ad omnia ista. Ergo similiter sufficit una qualitas in scientiis propter unitatem rationis formalis in esse scibilis, licet requirantur diversae praemissae seu media ad proxime inferendum diversas conclusiones.

Ad haec varie respondent OPPOSITI AUCTORES. Nam ad primum exemplum de potentiis et habitibus infusis ponunt discrimen in hoc, quod potentia non acquiritur actibus nostris sicut scientia, et ideo non acquiritur partialis potentia, sicut acquiritur partialis scientia; alioquin argumentum aliquid probaret, etiam probaretur sufficere unum habitum ad omnes actus scientiarum, sicut sufficit una potentia ad omnes illos.

Ad secundum vero exemplum de virtutibus moralibus quidam simpliciter concedunt etiam virtutes morales non esse unam simplicem qualitatem, sed plures, prout fuerint difficultates vincendae. Ita P. Merinero, ubi supra. Alii, ut P. Suarez cit., admittunt virtutes morales esse qualitates simplices, quia tendunt sub eadem ratione formali et motivo ad sua obiecta, scientias vero tendere sub diversis motivis seu mediis ad diversas veritates et conclusiones demonstrandas, ideoque non esse simplices qualitates.

Sed contra primam responsionem roboratur ratio facta. Nam quod attinet ad potentias, non ponimus exemplum quantum ad universalitatem et extensionem, ita quod tantam extensionem habeat habitus sicut potentia; sed exemplum stat in hoc, quod si potentia, cum sit causa universalior quam quilibet habitus, et ad plura se extendens, tamen sufficit, quod sit simplex qualitas, similiter sufficiet in habitu, quod existente una simplici qualitate extendat se ad omnes actus, qui cadunt sub specifico talis habitus. Quod autem dicitur potentiam non acquiri nostris actibus, habitum vero acquiri, non est sufficiens differentia. Nam hoc solum pertinet ad modum, quo producitur effective potentia vel habitus, non autem ad formalem vel intrinsecam rationem, unde sumitur talis unitas specifica et distinctio. Nam restat videndum, an illi plures actus, quibus habitus acquiritur, sint plures etiam ad producendam entitatem habitus, an solum entitas uno actu perfecte convincente possit acquiri, reliqui vero non generent entitatem novam, sed praecedentem modificent aut perficiant, sicut etiam ipsa potentia v. g. visiva, potest uno actu generari entitative, sed debilis et imperfecta, postea pluribus actionibus acutior reddi et perfici, non productis pluribus qualitatibus potentiae. Ergo quod habitus in tota sua perfectione et extensione uno vel pluribus actibus generetur, per accidens est; nam etiam unico actu potest habitus perfectus a Deo produci.

Similiter in habitibus per se infusis non assignatur sufficiens discrimen, quia licet habitus infusus habeat quemdam modum potentiae, quia dat totam virtutem ad supernaturalitatem operis, tamen revera est habitus, et intra latitudinem suae operationis habet distinctas difficultates in distinctis materiis vel actibus, sicut religio infusa in actu adorationis vel orationis vel voti, fides in credendo unum articulum potius quam alium, caritas in diligendo unum obiectum, v. g. inimicum, potius quam aliud. Et licet istae difficultates vincantur diversis motivis, saltem diverse applicatis, tamen virtus unicae qualitatis sufficit ad omnes illas propter unitatem rationis formalis in motivo morali. Ergo similiter sufficiet in scientiis propter unicam rationem formalem in esse scibilis.

Unde tandem patet ad responsionem circa virtutes morales. Nam qui admittunt esse unicam qualitatem in esse rei, nullam prorsus differentiam possunt ponere inter ipsam et scientiam. Nam virtus moralis etiam pluribus actibus acquiritur et diversas difficultates habet circa diversas materias particulares; sicut diversa difficultas est in religione circa iuramentum vel circa adorationem, et alia difficultas est in materia iustitiae ad non laedendam famam vel pecuniam non accipiendam; et consequenter distinctis motivis particularibus indigent istae virtutes ad vincendas istas difficultates. Si ergo unica simplici qualitate vincuntur, cur non etiam in scientia? Si vero virtutes morales ponantur non esse simplices qualitates, non redditur sufficiens differentia inter virtutes morales infusas et acquisitas, cur infusae sint simplices qualitates, non vero acquisitae, cum tamen patiantur similes difficultates in diversis materiis. Et quod una haberetur per infusionem, alia non, non est sufficiens discrimen, si ex ipsa ratione intrinseca diversae difficultatis peteretur infundi diversa qualitas partialis, ut vinceretur diversa difficultas. Unde enim nobis constat, quod non infundantur plures qualitates partiales componentes unam virtutem infusam, si diversa difficultas vincenda in diversis materiis per diversa motiva partialia vel diverso modo applicata id petit? Quodsi infusis non petit, cur in acquisitis?

Fundamentum autem a priori sumitur ex eo, quod significat D. Thomas in loco supra cit. in 1. 2., «quod unus habitus non se extendit ad plura, nisi in ordine ad unum, ex quo habet unitatem». Ergo in una scientia totali, v. g. in Physica vel Metaphysica, ubi diversae conclusiones et veritates ostenduntur per diversa media et principia, vel ita constituunt diversas qualitates, quod una non coordinatur et connectitur cum alia in aliqua ratione formali in genere scibilis, vel connectitur cum illa et coordinantur inter se. Si primum, ergo quaelibet qualitas seu habitus erit seorsum distincta scientia ab alia, et consequenter tot erunt Metaphysicae vel Physicae, quot conclusiones in illis sciuntur, et ulterius tunc quaelibet scientia erit simplex qualitas, quia quilibet habitus versatur circa suam conclusionem sine dependentia vel coordinatione cum alia, et sic quaelibet scientia erit una qualitas simplex. Si vero dicatur secundum, scilicet quod datur una ratio formalis in genere scibilis, in qua conveniunt omnes illae demonstrationes, ergo talis ratio scibilis seu cognoscibilis dicit unam rationem specificativam in genere sciendi et cognoscendi, quia in tantum est una ratio scibilis, in quantum potest uno modo sciri et cognosci, et consequenter potest terminare et specificare unum modum cognoscendi et operandi circa illam. Ubi autem est unus modus operandi, est etiam unicus modus essendi et unica ratio formae, quia modus operandi fundatur in modo essendi. Ergo impossibile est, quod ex parte obiecti reluceat unica ratio et modus in genere scibilis, nisi ex parte cognitionis et scientiae correspondeat unicus modus cognoscendi et operandi circa tale obiectum scibile. Ergo non repugnat, quod a tali unitate in esse scibilis specificetur aliqua realis forma inclinans ad omnes cognitiones, quae sub tali modo procedunt, siquidem obiectum scibile non in esse rei, sed in esse scibilis est specificativum illius formae realis, per quam scimus et cognoscimus. Ergo ubi est unicus modus in ratione formali et genere scibilis, oportet, quod sit unico modo specificativum eius formae, quae ad tale obiectum tendit sub illo modo; haec autem est habitus scientiae. Ergo habitus scientiae erit unius speciei in sua intrinseca entitate hoc ipso, quod obiectum in esse obiecti scibilis est unicum specificativum.

Et confirmatur, quia ratio obiecti secundum rationem formalem in esse obiecti et in genere scibilis aliquid reale specificat, siquidem, ut ostendimus in praec. art., potentiae et habitus non specificantur ab obiectis, ut considerantur in esse rei, sed in esse obiecti; sed id, quod specificatur ab obiecto, est aliquis habitus seu qualitas, quae suam intrinsecam specificationem habet dependentem a tali obiecto in esse obiecti. Ergo est implicatorium dicere, quod scientia est una in genere scibilis et non in genere qualitatis et habitus, siquidem qualitas et realitas ipsa est, quae specificatur in sua intrinseca entitate ab obiecto in esse obiecti.

DICES: Hac ratione probaretur sufficere unum actum cognitionis numero ad omnia obiecta unius scientiae, quia sufficit una qualitas simplex specificata ab obiecto; quod currit tam in habitu quam in actu.

Sed haec obiectio puerilis est, quia ex unitate obiecti in esse obiecti solum sequitur unitas specifica, tam in habitu quam in actu. Quod vero sit una numero illa qualitas, dependet ex aliis principiis, nempe unitas numerica habitus ex unitate subiecti, unitas vero actus seu operationis non solum ex unitate subiecti, sed etiam ex unitate et determinatione principii operantis et materiae, circa quam operatur. Neque enim potest unicus actus uti omnibus speciebus et mediis, quibus utitur aliqua scientia ad exhauriendum totum suum obiectum. Habitus autem cum importet rationem inclinationis et virtutis, potest unicus numero existens procedere in diversos actus, quorum quilibet sit eiusdem speciei formalis, licet ex parte materiae, quam attingit, diversitatem aliquam habeat.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur: In quacumque scientia totali sunt plures demonstrationes specie distinctae, siquidem demonstrant passiones specie diversas per definitiones et principia etiam specie diversa. Ergo cum demonstratio quaelibet nata sit generare scientiam, si sunt demonstrationes specie distinctae, generabunt habitus specie distinctos. Si dicatur illos habitus per tales demonstrationes genitos esse distinctos specie quasi materialiter et in esse rei, non formaliter et in ratione scientifica, contra est, quia hoc ipsum intendit opposita sententia. Nam si demonstrationes illae sunt distinctae speciei materialiter et in esse rei, non formaliter, ergo generant habitus scientificos, qui materialiter et in esse rei seu qualitatis sint distincti, quod est intentum, licet non in ratione scibilis.

Et confirmatur, quia in cognoscenda secunda vel tertia demonstratione potest dari nova difficultas et requiri distinctum motivum. Ergo et novus habitus saltem partialis requiritur, quia habitus dantur ad vincendas difficultates. Et sic ubi est distincta difficultas, est distinctus habitus, alioquin non distinguerentur habitus acquisiti scientiae in ratione qualitatis simplicis ab his, qui sunt pure indivisibiles in operando, sicut potentiae, fides et habitus infusi. Ergo non potest esse ita indivisibilis qualitas habitus scientificus sicut potentiae et habitus infusi.

RESPONDETUR demonstrationes, quae versantur circa diversas conclusiones et veritates, dici diversae speciei materialiter et non formaliter, non quia diversam qualitatem seu habitum distinctum in esse rei postulent, sed quia versantur circa materias in esse rei diversas, sub eadem tamen formali ratione attingibiles; sicut lux informat et illuminat colores specie diversos in esse rei, non tamen diversos in ratione illuminabilis et visibilis, et in uno homine oculus et manus differunt specie, non ex parte formae, qua informantur, sed secundum materialem dispositionem organi. Non repugnat autem, quod ab eadem forma seu qualitate, quae specificatur ab obiecto in ratione obiecti et scibilis, procedant demonstrationes circa diversas materias, quae induant eandem rationem formalem cognoscibilitatis, licet quia materiae ipsae in se diversae sunt in esse rei, dicantur illae demonstrationes materialiter differre specie, quod est differre specie secundum quid, sicut differunt oculus et manus et aliae partes heterogeneae in eodem animali, et sicut potentia visiva respicit colores specie entitativa diversos, eadem tamen ratione visibiles. Itaque habitus scientificus est qualitas ordinativa diversarum specierum, ex quibus integratur obiectum totale talis scientiae, et ideo debet esse unica forma, ut eius ordinationi subiiciantur omnes illae species. Et ita actus seu demonstrationes a tali habitu ordinate procedentes, licet res specie diversas in entitate attingant, sunt tamen eiusdem speciei ex parte eiusdem formalis rationis et ordinis scientifici, quo procedunt. Habitus autem scientiae non multiplicatur neque correspondet diversitati specierum ordinatarum, ut sunt in se, sed diversitati rationis formalis ordinantis.

Ad confirmationem respondetur relictis aliis solutionibus, quod in habitibus scientificis et virtutibus datur duplex difficultas, alia accidentalis, alia essentialis. Essentialis est ex defectu rationis formalis seu inclinationis ad obiectum formale virtutis vel scientiae. Accidentalis est ex defectu applicationis ad materiam, sive ex defectu exercitii aut ex aliqua circumstantia accidentali tenente se ex parte operantis, quae reddit difficiliorem operationem circa talem materiam. Et talis difficultas etiam in habitibus infusis reperiri potest, quos tamen oppositi auctores fatentur esse simplices qualitates, sicut caritas potest habere difficultatem ex parte operantis in diligendo inimicum et non in diligendo amicum, et fides in assentiendo uni articulo potius quam in assentiendo alteri, et tamen ad vincendas istas difficultates non requiritur nova qualitas seu habitus, quia solum sunt difficultates accidentales ex parte operantis, non ex parte rationis formalis. Similiter ergo scientia et habitus acquisiti, licet dentur ad vincendas difficultates, non tamen quaelibet difficultas in individuo petit distinctum habitum, sed ex una ratione formali specificante habitum possunt diversae difficultates accidentales vinci.

Quod vero scientia diverso medio seu principio utatur ad unam conclusionem et ad aliam, non vero istae virtutes, nihil obstat, tum quia licet virtutes infusae non exigant distinctum medium, exigunt tamen distinctam applicationem ad materiam, ubi est nova difficultas, nec tamen distincta qualitas exigitur propter unitatem formalis motivi; tum etiam quia diversa media, quae requiruntur ad distinctas conclusiones, influunt in illas ut coordinata inter se et affecta ab eadem ratione formali scientiae. Ergo ratione talis coordinationis et unitatis motivi constituunt unum habitum seu formam, quae sub illa formali ratione una sit et inclinet ad omnes conclusiones et ad omnia media sic coordinata.

Secundo arguitur: Quando fit secunda demonstratio in aliqua scientia, habitus praeexistens augetur realiter per talem demonstrationem ergo ad aliud obiectum; ergo per aliquid reale de novo superadditum. Haec autem realitas non potest esse aliud quam realitas aliqua, quae cum praeexistenti habitu non potest constituere aliud tertium, quod sit indivisibilis entitas vel qualitas per se una ex duabus conflata; ergo sunt plures qualitates.

Primum antecedens manifestum est, quia per secundam demonstrationem habitus praeexistens formaliter et actu se extendit ad id, ad quod antea non extendebatur; ergo augetur extensive. Unde D. Thomas 1. 2. q. 52. art. 2. et 2. 2. q. 24. art. 5. admittit in scientiis fieri augmentum extensionis per additionem, non vero augmentum intensionis.

Prima vero consequentia, scilicet quod augmentum fiat per additionem alicuius entitatis realis, probatur, quia D. Thomas in cit. locis ponit differentiam inter augmentum intensionis et extensionis, quod augmentum extensionis fit per novam realitatis additionem, at vero augmentum intensionis non fit per aliquam novam realitatem superadditam; siquidem de hoc augmento negat D. Thomas, quod fiat per additionem, augmentum autem extensionis dicitur per additionem fieri a D. Thoma cit. locis. Ergo aliquid conceditur augmento extensionis, quod negatur augmento intensionis. Sed solum negatur de augmento intensionis in schola D. Thomae, quod non fiat per additionem novae entitatis. Ergo conceditur augmento extensionis, quod fiat per illam.

Confirmatur, quia hoc augmentum producitur de novo per causam realem et habet in ipso intellectu novum effectum realem, scilicet reddere inclinatum et facilitantem intellectum proxime et formaliter ad aliquod obiectum seu conclusionem, ad quod antea non reddebat, et consequenter realiter immutat ipsam scientiam praeexistentem perficiendo illam; ergo est augmentum novae realitatis. Nec potest dici, quod acquiritur novus respectus, non nova qualitas, tum quia ad respectum non datur per se actio, tum quia novus ille respectus debet habere novum fundamentum, quod debet esse nova realitas.

RESPONDETUR augmentum habitus quantum ad extensionem non fieri per additionem realitatis, sed per eandem formam de novo applicatam ad distinctam materiam, sicut eadem lux potest illustrare diversos colores extensive sine additione novae lucis, sed per applicationem ad novum colorem illustrabilem, et eadem anima extenditur ad informandam novam partem materiae sine additione novae entitatis animae informantis, sed distinctae entitatis informabilis. Itaque ista additio et augmentum fit per additionem extrinsecam, non intrinsecam. Quodsi ex hac applicatione materiae resultet novus modus in ipsa forma de novo applicata et se extendente ad illam, non repugno, dummodo iste modus non ponatur tamquam nova ratio informans, sed tamquam applicatio praeexistentis, ut in libris de Generatione, agentes de intensione formarum, latius dicemus.

Et ad probationem ex D. Thoma respondetur, quod augmentum extensivum dicitur fieri per additionem, quia per illud potest habitus diversos actus elicere vel diversa obiecta attingere, ad quae ante non se extendebat, ad differentiam augmenti intensionis, quod non dicitur fieri per additionem ad diversos actus vel obiecta, sed per radicationem maiorem in eodem subiecto, quod utique nullam additionem dicit, quia nec novum subiectum addit nec novum obiectum vel actum, sed maiorem actuationem in eodem subiecto. Atque ita augmentum extensivum fit per additionem non intrinsecam formae ad formam, sed extrinsecam, id est per novam applicationem ad materiam, quae sibi subiicitur. Et si quando D. Thomas significat, quod additio extensiva convenit formae secundum seipsam, intensio vero per participationem subiecti, ly «secundum seipsam» est idem quod secundum ordinem ad obiectum extensivum et materiale. Dicitur autem ordo ad obiectum convenire formae secundum seipsam, quia ordo ad obiectum tenet se ex parte specificationis, quae convenit rei secundum se ipsam, ordo autem ad subiectum ex parte individuationis.

Ad confirmationem respondetur, quod facta illa additione extensiva redditur habitus seu forma magis perfecta et intellectus magis facilitatus et actuatus erga alia obiecta, non per aliquam novam formam aut qualitatem, sed per novam applicationem praeexistentis ad novam materiam, quia de se ille habitus et forma praeexistens inclinatio est ad omnia, quae continentur sub suo obiecto formali. Quod vero proxime et in actu non inclinet ad talem vel talem materiam, non est ex defectu formae inclinationis, sed ex defectu materiae vel subiecti, quatenus nondum habet species coordinatas nec ex parte subiecti exercitium, quod pertinet ad applicationem subiecti, sine qua forma ipsa non sufficienter applicata est nec species illae sufficienter ordinatae, ut ipse habitus aequali facilitate ex parte subiecti inclinare possit in illas. Quod exemplo fidei de novo inclinantis in nova credibilia ab Ecclesia proposita, ad quae ante actu non inclinabat, manifeste monstratur. Et similiter exemplo caritatis vel religionis infusae, quae sunt simplices qualitates etiam in sententia opposita, et in aliquorum sententia idem habent virtutes acquisitae, et non pari facilitate ex parte subiecti inclinant ad omnes actus vel materias, ut dictum est.

Itaque quando primo generatur habitus per aliquam demonstrationem, generatur essentialis et formalis facilitas ad omnes actus et obiecta sub tali ratione formali contenta, per secundam vero vel tertiam demonstrationem non generatur nova facilitas essentialis, sed extenditur seu communicatur, et accidentalis difficultas tollitur ex parte ipsius subiecti et applicationis materiae. Et quia simpliciter talis forma per modum inclinationis requiritur, sive primo generata sive deinceps applicata, ideo simpliciter est probatur, quod praeter species ordinatas requiritur aliqua qualitas, quae dicitur habitus.

Quod vero dicitur secundam vel tertiam demonstrationem esse novum actum et postulare novum effectum, respondetur habere quidem novum effectum, non quia novum habitum entitative producat, sed quia praeexistentem reddit perfectiorem, ut dicit D. Thomas loco cit. 1. 2. q. 54. art. 4. ad 3.; fieri autem perfectiorem, inquit D. Thomas, est ad plura se extendere. Iste ergo est novus effectus in rerum natura, scilicet eandem formam attingere non absolute, sed ut de novo applicatam, sicut quando fides extenditur ad nova credibilia vel anima ad diversas partes materiae informandas. Nec est necesse, quod omnis actio sit productiva novae formae, sed sufficit, quod sit applicativa vel unitiva, ut in exemplis adductis patet. Et idem dicemus de intensione, qua qualitas magis radicatur in subiecto, in libro de Generatione. Et de actione substantialiter attingente corpus Christi in Eucharistia dicunt plures theologi; nec enim corpus ipsum de novo producitur, quod iam existit.

Ultimo arguitur, quia non potest qualitas indivisibilis quantum ad aliquid amitti vel generari et quantum ad aliquid manere. Sed constat, quod habitus scientiae quantum ad secundam vel tertiam conclusionem, remanente demonstratione prima, potest amitti; vel etiam non repugnat generari, antequam fiat demonstratio prima. Ergo non potest esse idem habitus, qui inclinat ad primam vel ad secundam demonstrationem.

Nec potest dici, quod per errorem circa secundam vel tertiam conclusionem non destruitur aliquis habitus, sed modus illius: tum quia destruitur principium assentiendi tali conclusioni, quod principium non potest esse modus; tum quia generatur habitus erroneus, qui entitative opponitur habitui scientifico, id est secundum realem oppositionem, quae petit extrema realia. Ergo destruit realitatem, non modum, et non circa primam conclusionem, sed circa secundam; ergo circa secundam datur distinctus habitus.

RESPONDETUR, quod qualitas indivisibilis et simplex, quando virtualiter est multiplex in extensione vel intensione, potest amitti quantum ad novam perfectionem seu applicationem erga illa, ad quae se extendit, nulla amissione facta circa entitatem, sicut anima desinit informare aliquas partes materiae sine amissione alicuius entitatis formae. Quare qui generat habitum erroneum circa secundam vel tertiam conclusionem, destruit habitum scientiae non absolute et entitative, sed respective, quatenus proxime et in actu inclinabat ad illas conclusiones, quae inclinatio proxima non dicit solam qualitatem et habitum, sed qualitatem debite applicatam cum tali coordinatione specierum, quam destruit error oppositus. Et ideo destruendo seu impediendo talem applicationem seu extensionem dicitur destruere potentiam proximam ad demonstrationem oppositam, quia haec consistit in forma sic applicata, et habitus erroneus sic generatus realiter opponitur habitui scientifico, sed non absolute et ex omni parte, quia non absolute tollit illum, sed ut determinatur et applicatur ad talem materiam, circa quam versatur ille error, et constituit illum habitum in eo statu, in quo erat, antequam generaretur secunda demonstratio; sicut qui abscindit brachium, non destruit formam absolute, sed ut informantem et applicatam ad talem materiam.

Quod vero additur posse generari scientiam circa tertiam vel ultimam demonstrationem, non generata circa primam, respondetur id non esse certum propter dependentiam et connexionem, quam habet demonstratio sequens cum antecedente tamquam cum principio. Sed si id concedatur, tamen quia de se est coordinabilis cum prima demonstratione ut contenta sub eadem ratione formali scientifica, ad eundem habitum pertinet, esto possit inveniri ultima demonstratio sine extensione ad primam, sicut prima sine ultima.

In fine huius articuli nota, quod cum in scientiis, ut modo apud nos sunt, non solum inveniantur demonstrationes, sed etiam multae opiniones, quoad ea, quae sub opinione cadunt, non deservit habitus scientificus, quia revera tales opiniones ad scientiam non pertinent quantum ad assensum scientificum, licet quia versantur circa eandem materiam scientiae, tractentur in eadem scientia, sed distinctum habitum generant.

FINIS LOGICAE