Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

SCIENTIA potest sumi vel pro actuali scientia vel pro habituali. Primo modo definita est supra¹, cum dicit Philosophus, quod «scire est cognoscere causam, ob quam res est, et illius causam esse etc.». Habitualis autem definiri solet, quod est habitus per demonstrationem acquisitus, sicut e contra definita est² demonstratio, quod est syllogismus efficiens scire. Nec tamen in hoc committitur circulus, definienda demonstrationem per scientiam et scientiam per demonstrationem, tum quia demonstratio non dicitur, quod est syllogismus efficiens habitum scientiae immediate, sed quod est syllogismus efficiens scire actuale, id est assensum scientificum, a quo generatur habitus, qui inclinat ad similem assensum; tum etiam, quia demonstratio non illa sola definitione definita est, sed etiam alia, et ideo tamquam aliter notificata potuit rursus scientia definiri per ipsam sine circulo. Secundo etiam potest definiri habitus scientiae, quod est «habitus, qui versatur circa conclusionem notam ex propositionibus universalibus, necessariis et immediatis».

Ut autem melius cognosci possit ipsa ratio scientiae, oportet distinctionem seu DIFFERENTIAM INTER IPSAM ET ALIOS HABITUS INTELLECTUALES discernere. Et in praesenti agemus de habitibus evidentibus, postea vero de inevidentibus. Quos omnes breviter numerat S. Thomas 1. Poster. lect. ult.³ «Sciendum», inquit, «est, quod Aristoteles in 6. Ethic.⁴ posuit quinque, quae se habent semper ad verum, scilicet artem, scientiam, sapientiam, prudentiam et intellectum, subiungens duo, quae se habent ad verum et falsum, scilicet suspicionem et opinionem (ad quae etiam reducitur fides humana). Prima autem quinque se habent solum ad verum, quia important rectitudinem rationis. Sed tria eorum, scilicet sapientia, scientia et intellectus important rectitudinem cognitionis circa necessaria, scientia quidem circa conclusiones, intellectus circa principia, sapientia circa altissimas causas. Alia vero important rectitudinem rationis circa contingentia». Ita D. Thomas, qui uberius materiam istam tractat 1. 2. q. 57. et in 6. Ethicorum.

Igitur quinque illi habitus conveniunt in hoc, quod sunt virtutes intellectuales, quia disponunt intellectum dispositione recta ad verum. Tunc autem est recta dispositio, quando intellectus firmiter et certo procedit, quia si adhuc non firmatur in vero, sed deficere potest ad falsum, nondum est perfectus circa verum, sed imperfectus et defectuosus; virtus autem est dispositio perfecta. Unde non potest esse virtus intellectualis, nisi sit habitus certus circa veritatem. Incipiunt autem differre isti habitus inter se, quia quidam ordinant intellectum circa verum practicum, alii circa speculativum. Circa practicum versatur prudentia et ars mechanica, quae dirigunt res contingentes, id est ars factibilia, prudentia agibilia; et de his in praesenti non est agendum.

Circa tres reliquos habitus, qui versantur circa speculationem veritatis necessariae, primo occurrit intellectus, qui ceterorum est principium, et ita vocatur habitus principiorum. Circa quem non defuerunt, qui existimarent, nihil aliud esse quam ipsam potentiam intellectivam, quae per seipsam determinatur sine habitu superaddito ad assentiendum principiis; sicut voluntas, quae est potentia, sine habitu superaddito inclinatur ad amandum se et bonum in communi, de quibus vide Cursum Carmel. disp. 20. q. 1. Oppositum autem tamquam certum supponendum est, sicut supponit Divus Thomas 1. 2. q. 57. art. 3. et 6. Ethic. lect. 5.⁵, ubi inquit, quod «accipitur intellectus non pro ipsa intellectiva potentia, sed pro habitu quodam, quo homo ex virtute luminis intellectus agentis naturaliter cognoscit principia indemonstrabilia. Et satis congruit nomen; huiusmodi enim principia statim cognoscuntur cognitis terminis. Cognitio enim, quid est totum et quid est pars, statim scitur, quod omne totum est maius sua parte. Dicitur autem intellectus ex eo, quod intus legit intuendo essentiam rei. Et sic convenienter cognitio principiorum, quae statim innotescunt cognito quod quid est, intellectus nominatur». Ita D. Thomas.

Ex cuius verbis manifeste deducitur ratio distinguendi habitum principiorum a potentia intellectiva, quia scilicet potentia ex se non est lumen determinatum, sed indifferens ad omne verum, et tamquam tabula rasa in sui principio. Dependet autem in determinatione sua a lumine intellectus agentis, quo perficitur potentia intellectiva per determinatas species ad determinatam veritatem. Unde cum habitus principiorum non possit manifestare intellectui sua obiecta seu principia, nisi dependenter ab istis speciebus determinatis, necessario tale lumen manifestativum principiorum superaddi debet ad potentiam intellectivam, quae ex se non est lumen manifestativum determinati obiecti, cum careat omni specie, ex qua educitur lumen, sed est capax seu receptiva luminis determinati ab intellectu agente mediantibus speciebus. Et ita consurgit habitus principiorum supposita specierum manifestatione, quia est circa obiecta determinata.

Ex quo solvitur exemplum allatum de voluntate, quia voluntas non accipit inclinationem ad bonum in communi vel ad bonum proprium per aliquas species sibi superadditas, sed per seipsam est inclinata seu est ipsa inclinatio ad bonum conveniens. De ratione autem inclinationis est, quod consequatur aliquam formam, non quod per formam repraesentativam eius inclinatio perficiatur, sicut intellectus, qui per formam superadditam, quae est species obiecti, perficitur. Et sic si forma, ad quam sequitur inclinatio, est proprium bonum naturaliter conveniens, naturaliter consequitur et nullo habitu indiget ad respiciendum tale bonum. Si vero sit bonum indifferens et non adaequate conveniens, indiget habitu ad determinationem talis indifferentiae convenienter constituendam. Quod totum non currit in habitu principiorum, qui convenit intellectui ex suppositione explicationis terminorum.

Ex quo colligitur, quod habitus principiorum non concreatur cum ipsa potentia, ut aliqui dixerunt, nec inditus est a natura, sed acquisitus ex lumine intellectus agentis et supposita impressione specierum a sensibus abstractarum, ut expresse docet D. Thomas 1. 2. q. 53. art. 1. et 2. Contra Gent. cap. 78. De quo tamen in praesenti non oportet latius disputare, quia logici negotii non est.

Quodsi inquiras, an sit unus habitus respectu omnium principiorum, respondetur, quod principia, id est propositiones carentes medio, inveniri possunt vel in materia necessaria vel in materia probabili. Nam etiam in probabilibus dari aliqua prima principia et propositiones immediatas ex Aristotele 1. Poster. cap. 26.⁶ et D. Thoma ibid. lect. 44.⁷ infra ostendemus. Et similiter alia sunt principia speculativa, alia practica; et speculativa quaedam sunt communissima et vocantur dignitates, quaedam sunt particularia, quae dicuntur suppositiones, et alia sunt quaecumque definitiones quidditativae in subiectis scientiarum.

DICO ERGO: Quod habitus principiorum probabilium distinguuntur ab habitu principiorum evidentium et similiter habitus principiorum practicorum a speculativis.

Et sic de ipsis loquitur D. Thomas tamquam de diversis habitibus cit. q. 53. Et habitus principiorum practicorum vocatur synderesis, speculativorum vero intellectus. Ceterum omnia principia speculativa, sive sint dignitates sive suppositiones, ad eundem habitum pertinent.

RATIO PRIMAE PARTIS est, quia lumen probabile et evidens semper differunt essentialiter. Sunt enim inter se opposita evidens et non evidens, necessarium et contingens, ergo non possunt eodem lumine attingi. Et eadem ratione principia practica non possunt pertinere ad eundem habitum cum speculativis, quia certitudo practica perficitur certitudine morali secundum convenientiam moralem et prudentialem, quae tendit et applicat ad actiones contingentes, ad quas inclinat, quales sunt actiones voluntatis et opera factibilia per artem. Licet enim principia practica tandem resolvantur in aliquas veritates necessarias et in universali, tamen ut practica sunt, in particulari contingentiam includunt; sicut hoc principium: «Bonum est faciendum», «Deus est colendus», in universali et quasi speculative resolvitur sic: «Ratio boni postulat de se seu convenientiam habet ut fiat», «Deo debitus est cultus». Practice autem in particulari dirigit per modum imperii vel consilii: «Tibi convenit hoc bonum facere, Deum colere etc.». Et in hoc genere movendi et conveniens iudicium faciendi sunt prima, quia per se immediate ex terminis convenientiam ostendunt prudentialem. Et quod sit prudentialis et conveniens, necessarium est simpliciter; quod vero practice moveat et inferat actum, est contingens et solum moraliter certum.

RATIO SECUNDAE PARTIS est, quia in omnibus primis principiis, sive sint communissima sive minus communia, invenitur eadem ratio formalis assentiendi, scilicet sine medio probante, sed sola explicatione terminorum posita. Quod autem termini sint nobis magis vel minus noti et communes ideoque constituant principia communissima vel minus communia, hoc solum pertinet ad faciliorem et communiorem explicationem terminorum, non ad diversum modum assentiendi, posita eorum explicatione.

De differentia vero inter habitum sapientiae et scientiae solum adverte, quod, ut inquit S. Thomas opus. 70. q. 2. art. 2. ad 1.⁸: «Sapientia non dividitur contra scientiam sicut oppositum contra oppositum, sed quia se habet ex additione ad scientiam. Est enim sapientia, ut dicit Philosophus in 6. Ethic., caput omnium scientiarum, regulans omnes alias in quantum de altissimis principiis est». Quare ad sapientiam pertinet ferre iudicium et resolvere per ultimas causas seu principia prima, ut etiam tradit D. Thomas 1. 2. q. 57. art. 2. et 1. p. q. 1. art. 6. Et propter universalitatem principiorum, ex quibus procedit, reflectit etiam supra principia tam sua quam aliarum scientiarum, non quidem ad probandum ea, sed ad explicandum et defendendum illa. Et hac ratione dicitur sapientia includere intellectum et scientiam, quia etiam ad principia, quorum habitus dicitur intellectus, se extendit. Vere tamen sapientia est habitus illativus et probatione illativa utens et ex principiis procedens, ideoque ad lineam scientiarum pertinet.