Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Ab hoc libro peripateticae doctrinae exordium sumitur, cuius auctor et princeps est Aristoteles. Quis autem fuerit et unde originem traxerit aut quomodo vitam transegerit, nostra non interest, qui viri huius historiam non teximus, sed doctrinam explicamus. Igitur Logicae ac totius doctrinae suae ab hoc libro Aristoteles initiavit principia, ea ductus ratione, quia hinc Logica incipit directionem operum rationis ex parte materiae artis suae. Cum enim proprium eius munus sit tres operationes rationis dirigere, quarum prima est simplex operatio, quae simplicia apprehendit, oportet primum Logicam huic operationi admovere manum. Et licet haec operatio, quia simplex, per se non videatur regulatione indigere, sicut nec simplex visio exterioris potentiae, tamen, ut bene advertit Caietanus in prologo ad hunc librum, ex parte sui obiecti seu propositionis sui obiecti magna eget ordinatione, eo quod res a sensibus ad intellectum valde involute et confuse procedunt. Nam v. g. per oculos proponitur coloratum cum figura, quantitate, relatione, substantia, motu et sexcentis aliis, quae simul involuta praesentantur. Ut autem intellectus perveniat ad quidditatem rerum sciatque formare definitiones et ex definitionibus proprietates per demonstrationes elicere, oportuit segregare res istas et in sua genera quasi in classes distribuere, quae vocamus praedicamenta, graece categorias, id est «series seu coordinationes praedicatorum superiorum et inferiorum in unoquoque genere et classe», ut inde unicuique rei sua propria praedicata essentialia et proprietates consignemus.

Quare liber hic simplicia rerum genera considerat, ea disgregando et discernendo; non quia eorum naturas consideret, quod ad metaphysicum spectat, sed coordinationem praedicatorum superiorum et inferiorum, quod logici negotii est. Sed non est haec consideratio Logicae ex parte formae et prioristicae resolutionis, sed ex parte materiae et posterioristicae resolutionis in hac arte, ut saepius notavimus. Et idcirco simplices conceptus, quos in hoc libro ex parte obiecti segregabilis et distinguibilis in varia genera Philosophus consideravit, iterum in libro Perihermenias, ubi egit de oratione et propositione, considerandos suscipit secundum habitudinem partium orationis, scilicet nominis et verbi, seu simplicis dictionis et termini, ut in 1. p. in Summulis diximus et sapienter advertit D. Thomas in initio 1. libri Perihermenias¹.

De his igitur generibus seu praedicamentis, quibus omnes res creatae distribuuntur et continentur, acturus Aristoteles totum librum in tres praecipuas partes divisit. Prima vocatur Antepraedicamenta et est quasi caput libri continetque quatuor capita, in quibus agit Aristoteles de quibusdam necessariis et requisitis ad rationem entis praedicamentalis et ad eius coordinationem in generibus suis; v. g. quia praedicamenta seu suprema genera supra se solum continent analoga seu aequivoca, et infra se solum continent univoca, considerando vero comparative unum praedicamentum et ad aliud, se habent denominative, ideo necessarium fuit praemittere quasi antepraedicamenta de aequivocis, univocis, denominativis et de aliis regulis ad coordinationem praedicamentorum requisitis, prout explicavimus q. 13. seq. art. 1.

Secunda pars vocatur Praedicamenta, quasi ipsum corpus libri, ubi per quinque capita sequentia usque ad cap. 9. inclusive explicat decem genera seu praedicamenta, ad quae reducit omnia entia creata simplici conceptu cognoscibilia et distinguibilia, scilicet substantia, quantitas, relatio, qualitas, actio, passio, ubi, situs, quando, habitus seu vestis.

In tertia parte, quasi in clausula totius libri agit de Postpraedicamentis, id est de quibusdam modis, qui vel ad omnia vel ad plura genera consequuntur et velut quaedam passiones generales sunt, sicut antepraedicamenta sunt quaedam praerequisita et praeambula ad fundanda praedicamenta seu coordinationem eorum. Sunt autem isti modi quinque, scilicet oppositio, prius, simul, motus, habere, et quinque capitibus traduntur. Quorum RATIO EST, quia cum decem genera distinguantur ad discernendum et coordinandum omnia, necessario sequitur oppositio, super quam distinctio fundatur. Item coordinationem sequitur prius et posterius, et similiter compatitur aliquorum simultas, saltem in tempore, sicut datur prius et posterius in ordine, causalitate et natura. Et haec tria, scilicet oppositio, prius et simul, omnia genera consequuntur. Motus autem seu mutatio ad quatuor genera per se sequitur, scilicet substantiam, quae mutatur generatione, quantitatem, quae augmentatione, qualitatem, quae alteratione, ubi, quod motu locali. Per accidens autem ad istorum mutationem omnia alia genera moventur. Denique omnia genera, quae accidentia sunt, aut habent aliquid, id est proprietates et accidentalia praedicata, aut habentur a substantia, quae illa recipit, et sic habere ad omnia genera sequitur, vel active vel passive. Et haec sunt, quae summatim in hoc opere tractantur.

An vero principaliter in hoc libro agat Philosophus de rebus significatis, an de vocibus significantibus vel conceptibus, multi quaerunt. Sed res non est magni momenti. Agit enim de rebus non secundum earum naturam, sic enim ad metaphysicum spectat, sed ut fundant intentiones coordinabilitatis, quibus in suis generibus ordinantur praedicata superiora et inferiora, et de vocibus ac conceptibus, ut ordinatas et distinctas res exprimentibus. Sic enim agit Logica de rebus significatis, quae etiam ordinat conceptus et voces, quibus ut instrumentis utitur ad res coordinandas simplici operatione in praedicamentis, compositione vero in propositionibus, discursu in syllogismis. Unde non aliter agit hic de vocibus et conceptibus ut instrumentis ordinantibus praedicamenta, quam ibi ut ordinantibus propositiones et syllogismos.

SUMMA TEXTUS ARISTOTELIS DE ANTEPRAEDICAMENTIS²

SUMMA CAP. 1.: DE AEQUIVOCIS ETC.

TRES DEFINITIONES continet caput. Prima est aequivocorum hoc modo: Aequivoca dicuntur ea, quorum nomen commune est, ratio vero substantiae nomini accommodatae diversa; sicut canis dicitur de animali et de sidere, homo de vero et picto. Secunda definitio est univocorum et sic habet: Univoca dicuntur, quorum nomen commune est et ratio substantiae nomini accommodatae eadem; ut homo respectu Petri et Pauli. Tertia definitio est denominatorum: Denominativa dicuntur, quae ab aliquo nominis appellationem habent, solo differentia casu; ut a grammatica grammaticus denominatur.

Traduntur istae definitiones de aequivocis aequivocatis et univocis univocatis, id est rebus significantibus aequivoce vel univoce. Ideo ponitur in definitione „dicuntur”, non „significant” vel „sunt”.

SUMMA CAP. 2.: DE COMPLEXIS ETC.

Hoc caput continet DUAS PARTES. Prima continet duas divisiones. Secunda continet unam definitionem.

Prima divisio est eorum, quae dicuntur. Quaedam complexe dicuntur, ut: Homo currit; quaedam incomplexe, ut homo, lapis etc. Secunda divisio est eorum, quae sunt, seu rerum praedicamentalium. Quaedam de subiecto dicuntur et in nullo subiecto sunt, id est inhaerent, ut universales substantiae, quae praedicantur seu dicuntur de inferioribus, sed non inhaerent. Quaedam in subiecto sunt et de subiecto non dicuntur, ut accidentia singularia. Alia nec in subiecto sunt nec de subiecto dicuntur, ut substantiae singulares.

In secunda parte ponit definitionem eorum, quae in subiecto existunt: Id in subiecto esse dico, quod est in aliquo non ut pars; ut sit autem seorsum ab eo, in quo inest, fieri nequit.

SUMMA CAP. 3.: DE REGULIS.

DUAS REGULAS tradit, quae deserviunt ad cognoscendas lineas praedicamentorum et quantum ad progressum a superioribus ad inferiora, quod pertinet quasi ad profunditatem seu altitudinem praedicamenti, et quantum ad progressum ad ea, quae ponuntur ad latera, scilicet differentias, quod pertinet quasi ad latitudinem.

Prima regula: Cum quidpiam de quopiam praedicatur ut de subiecto, quaecumque dicuntur de praedicato, dicuntur etiam de subiecto; ut si homo dicitur de Petro et animal dicitur de homine, etiam animal dicitur de Petro, et rursus quod dicitur de animali, dicetur de homine et de Petro.

Secunda regula: Quando genera non sunt subalternatim posita, id est unum sub alio coordinatum, differentiae eorum diversae sunt; quando vero sunt subalternatim posita, differentiae possunt esse eaedem; sicut animal, quod est in substantia, et scientia, quae est in qualitate, non habent easdem differentias, bene tamen animal et corpus, quae sunt in eadem coordinatione.

SUMMA CAP. 4.

DUO FACIT in hoc capite: Primo dividit ea, quae incomplexa seu simplicia sunt, in decem praedicamenta, scilicet substantiam, quantitatem etc., quae supra numeravimus. Secundo probat istas voces esse simplices, quia omnis oratio aut est vera aut falsa, sed nulla istarum vocum incomplexarum est vera aut falsa, ergo non est complexa, sed simplex.

SUMMA TEXTUS ARISTOTELIS DE PRAEDICAMENTIS³

SUMMA CAP. 5.: DE SUBSTANTIA.

In tres partes dividitur hoc caput: In prima dividit substantiam in primam et secundam, in secunda comparat eas inter se, in tertia sex proprietates substantiae enumerat.

QUOAD PRIMUM, definit substantiam hoc modo: Prima substantia est, quae neque in subiecto est nec de subiecto aliquo dicitur. Quia enim est substantia, non inhaeret subiecto, et quia singularis, non dicitur de inferiori. Secunda substantia definitur in plurali: Quod sunt genera et species, sub quibus insunt primae.

QUOAD SECUNDUM, docet primas substantias esse magis substantias quam secundas; magis enim substant aliis. Inter secundas vero substantias species esse magis substantias quam genera, quia magis accedunt ad primas substantias. Deinde docet omnes species infimas aequaliter esse substantias, quoniam aeque distant ab individuis; et similiter omnes primas substantias esse aequales, si inter se comparantur.

QUOAD TERTIUM: Prima proprietas substantiae est non esse in subiecto. Secunda: Univoce praedicari. Tertia: Significare hoc aliquid. Quarta: Nihil substantiae esse contrarium. Quinta: Non suscipere magis et minus. Sexta: Esse susceptivum contrariorum.

SUMMA CAP. 6.: DE QUANTITATE.

Dividitur hoc caput in duas partes: In prima proponit Aristoteles quasdam divisiones quantitatis, in secunda quasdam ipsius proprietates recenset.

QUOAD PRIMUM, ponit duas divisiones quantitatis. Prima est in quantitatem continuam et discretam. Quantitas continua est, cuius partes aliquo communi termino copulantur. Discreta, cuius partes nullo communi termino copulantur. Sub discreta ponit numerum et orationem vocalem. Sub continua ponit lineam, superficiem et corpus, locum et tempus, quorum ultima habent continuitatem successivam. Secunda divisio est: Quantitas quaedam habet positionem in partibus, quaedam non habet positionem. Linea, superficies, corpus et locus habent positionem; numerus, oratio et tempus non habent, quia partes eius non permanent, licet ordinem inter se habeant.

QUOAD SECUNDUM, tres assignantur proprietates quantitatis. Prima: Non habere contrarium. Secunda: Non suscipere magis nec minus. Tertia: quae est maxime propria, ut secundum quantitatem res dicantur aequales vel inaequales.

SUMMA CAP. 7.: DE AD-ALIQUID.

Tres partes habet hoc caput: Prima continet definitionem relativorum iuxta antiquorum opinionem. Secunda recenset quatuor proprietates relativorum. In tertia parte reicit antiquorum definitionem et propriam introducit, et ipsius aliam propriam passionem explicat.

CIRCA PRIMUM: Definitio antiquorum erat: Relativa sunt ea, quae id, quod sunt, aliorum esse, aut ad aliquid aliquo alio modo dicuntur.

QUOAD SECUNDUM: Prima proprietas, quam assignabant antiqui, est habere contrarium. Secunda, habere magis et minus. Tertia, dici ad convertentiam, quia mutuo se explicant. Quarta, esse simul natura, id est ita existere, quod unum non sit causa et prius altero.

QUOAD TERTIUM: Reicit definitionem antiquorum, quia illa etiam convenit aliquibus substantiis et aliis rebus, quae transcendentali ordine explicantur, sicut caput et manus dicuntur esse alicuius, et tamen non sunt relationes. Unde tradit definitionem propriam, quod relativa sunt, quorum totum esse est ad aliquid se habere. Unde sequitur tamquam propria passio, quod sint simul cognitione, id est, qui definite scit unum, scit alterum.

SUMMA CAP. 8.: DE QUALITATE.

In hoc capite quatuor facit Philosophus: Primo definit qualitatem et dividit eius species, secundo agit de quali in concreto, tertio tradit proprietates qualitatis, quarto solvit quoddam dubium propositum.

QUOAD PRIMUM: Qualitas dicitur id, quo res dicuntur quales.

Dividitur autem qualitas in quatuor species seu potius quatuor genera duarum specierum. Prima divisio est in habitum et dispositionem. Secunda est naturalis potentia et impotentia. Tertia est passio et passibilis qualitas. Quarta est forma et figura.

Inter quas ponit Aristoteles differentias, quia habitus est dispositio difficilis mobilis a subiecto, dispositio autem est facile mobilis. Similiter potentia est naturalis potestas seu aptitudo ad aliquid, impotentia autem naturalis ineptitudo, qua difficile aliquid agit vel resistit. Passio est qualitas brevi transiens, quae aut sensum movet aut ex motu oritur; patibilis qualitas est diu permanens, quae aut sensum movet, aut ex motu oritur. Forma est qualitas resultans ex terminatione quantitatis, prout est in aliqua re naturali; figura est qualitas resultans ex terminatione quantitatis secundum se et sine respectu ad rem naturalem, ut triangulus, circulus etc.

QUOAD SECUNDUM: Qualia in concreto definiuntur ea, quae denominative a qualitatibus vel aliquo alio modo dicuntur; denominative quidem, ut album ab albedine, ubi servatur eadem vox; aliquo alio modo, ut studiosus vel honestus a virtute.

QUOAD TERTIUM: Numerat tres proprietates qualitatis: Prima, habere contrarium. Secunda, suscipere magis et minus. Tertia, quod secundum qualitatem aliquid dicatur simile vel dissimile, quod est proprium quarto modo.

QUOAD QUARTUM: Proponit hoc dubium: Habitus et dispositio numerantur inter relativa cap. praec., ergo non debent poni inter qualitates. Respondet primo hoc convenire habitibus in communi acceptis, non in particulari; exprimitur enim nomine scientiae v. g. ordo ad id, cuius est scientia, quod non exprimitur in nomine particularis scientiae, v. g. Grammaticae vel Rhetoricae; ubi insinuat solum esse relativa secundum dici, quae non pertinent ad praedicamentum relationis. Vel secundo respondet pertinere ad duplex praedicamentum secundum diversas rationes.

SUMMA CAP. 9.: DE ULTIMIS PRAEDICAMENTIS.

Sex ultima praedicamenta numerando percurrit Aristoteles, quia de illis aliis locis acturus est. Actioni et passioni duas assignat proprietates, scilicet habere contrarium et suscipere magis et minus, de quibus in tertio Physicorum agendum est. Situm dicit esse denominationem a positione quantitatis. Ubi, sicut esse in lyceo vel in foro. Habere, ut esse indutum vel armatum. Quando, ut esse in tali vel tali tempore.