Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Qualitatem definit Aristoteles in cap. 8.¹, «quod qualitas est, qua dicimur quales». Quam definitionem aliqui simpliciter reprehendunt: Tum quia videtur nugatoria, sicut si albedo diceretur id, quo dicimur albi; hoc enim est, quod explicandum proponitur. Tum quia videtur circularis, quia sicut definitur qualitas per hoc, quod simus quales, etiam quale definitur e converso, quod est id, quod habet qualitatem, quod est circulum committere. Tum denique quia definitio non est notior definito; aeque enim ignota sunt qualitas in abstracto et quale in concreto.

Nihilominus reicienda non est definitio haec, utpote ab Aristotele tradita et ab universa eius schola recepta. Et imprimis cum suprema genera careant genere et differentia, ista non est definitio, sed descriptio et traditur per effectus notiores.

Possumus autem duplici modo considerare effectus qualitatis: Uno modo ex parte status, quatenus sumitur in abstracto vel in concreto, quia status concretionis nobis est notior et sensibilior, et hoc modo explicat hanc definitionem D. Thomas opusc. 48. tract. de Qualitate cap. 1.² Qui tamen modus definiendi non ita congrue aliis definitionibus aptaretur, in quibus non definiuntur suprema genera.

Secundo modo potest considerari effectus qualitatis ratione ipsius formae. Inter omnia enim accidentia proprium est qualitatis reddere subiectum formatum et qualificatum, ut ex Philosopho notat D. Thomas 5. Metaph. lect. 16.³, eo quod qualitas inter omnia accidentia proprie nobilitat et qualificatum subiectum. Quantitas enim quantificat et potius materializat subiectum extendendo et ordinando partes eius materiales. Reliqua praedicamenta vel ordinant subiectum ad aliud, ut relatio, vel ab aliquo extrinseco ordinante dependent, ut sex ultima praedicamenta, ut dicemus quaest. seq. Sola qualitas in ordine ad subiectum nobilitandum vel qualificandum datur, vel ad contrarium nobilitationis et qualificationis. Qualificare autem aliquid dicitur per id, quod est actuale et per modum formae determinans. Ideo enim differentia essentialis dicitur praedicari in quale, quia contrahit et determinat genus, quod est potentiale, et determinando illud format et qualificatum. Quod ergo differentia essentialis facit essentialiter, id facit accidentaliter qualitas, scilicet formare et qualificare id, quod potentiale et informe est, idque primo et per se. Nam, licet alia accidentia etiam perficiant et actuent subiectum, non tamen id habent primo et per se, sed vel quantificant materiam vel ad extrinsecum ordinant aut ab extrinseco in sua denominatione dependent. Recte ergo dicitur qualitas, qua dicimur quales, id est formati et qualificati et nobilitati.

Ad primum in oppositum respondetur non esse nugatoriam hanc definitionem nec tradere idem per idem, vel quia explicat statum concretionis ut notiorem, vel quia explicat specialem effectum huius accidentis, quod est qualificare et nobilitare, et sic per illam dicimur quales.

Ad secundum respondetur non committi circulum in istis definitionibus, quia definitiones non sunt, sed descriptiones. Et similiter abstractum et concretum in diverso genere causae se habent unum explicando formam, alterum connotando subiectum. Ac denique definitio qualitatis in abstracto non explicatur solum per concretionem, sed per effectum nobilitandi et reddendi qualificatum. Quando vero definitur quale, solum definitur quoad statum concreti per hoc, quod est habere formam; unde nullus circulus committitur.

Ad ultimum dicitur, quod definitio non traditur per aeque ignotum, quia traditur per effectus qualificandi et per statum concretionis in subiecto, quae nobis notiora sunt quam ipsa forma qualificans vel status abstractionis eius; minus autem sequitur poni definitum in definitione, quia qualitas in abstracto definitur per effectus, non per ipsammet qualitatem.

EX QUIBUS COLLIGES melius Divum Thomam inter diversas sententias rationem qualitatis expressisse 1. p. q. 28. art. 2., «quod qualitas dicitur dispositio substantiae». Et iterum 1. 2. q. 49. art. 2., «quod qualitas importat modum quemdam substantiae, modus autem est, quem mensura praefigit». Unde importat quamdam determinationem secundum aliquam mensuram. Quare ratio propria qualitatis in tantum dicitur consistere in modo seu determinatione, in quantum modus sumitur pro eo, quod est formatio et recta seu dispositio. Dispositio autem non sumitur hic pro prima specie qualitatis, sed generaliter prout dicitur 5. Metaph. lect. 20. apud D. Thomam⁴, quod dispositio est ordo habentis partes. Unde colligitur, quod ad quantitatem et qualitatem pertinet ordinare partes, sed non easdem neque eodem modo. Nam quantitas ordinat partes materiales per modum extensionis, ut una ponatur extra aliam primo in ordine ad se, deinde in ordine ad locum. Per qualitatem autem ordinantur partes non materiales et per modum extensionis, sed virtuales seu perfectionis secundum rationem debitae vel indebitae commensurationis, sive in ordine ad ipsam naturam aut terminationem quantitatis eius, sive in ordine ad actionem vel ad terminum actionis, ut deinceps circa singulas species explicabimus, sive etiam circa intensionem qualitatis vel extensionem habitum. Itaque uno verbo: Quidquid debitae commensurationis et proportionis est, sive in corporalibus sive spiritualibus sive penes partes virtuales sive formales, eam dispositionem qualitatem vocat. Quantitas vero solum unit partes materiales extra partes, quod est extendere, non recte ac debite disponere; nam et formatio eius quoad terminationem per figuram fit, quae est qualitas. Haec videtur probabilior explicatio in re tam occulta et varia, sicut qualitas est.