Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

SUMMA ARTICULI.

SUPPOSITA distinctione, respondet D. Thomas duplici conclusione. Distinctio est: Esse in aliquo genere stat dupliciter, scilicet, primo et simpliciter et proprie; alio modo reductive.

Prima conclusio: Deus non est in aliquo genere directe et per se, sicut species est in genere. Hanc probat triplici ratione.

Secunda conclusio: Deus non est in aliquo genere, etiam reductive.

COMMENTARIUM.

DUBITATUR circa hunc articulum de veritate utriusque conclusionis. Et arguitur primo, quod Deus simpliciter pertineat ad genus et praedicamentum. Christus simpliciter ponitur in praedicamento; ergo et Deus. Antecedens conceditur ab omnibus Theologis. Consequentia probatur primo: quoniam Christus est substantia infinita sicut Deus. Item, quia propter communicationem idiomatum, quiquid dicitur de Christo, dicitur de Deo.

Secundo arguitur ex D. Aug. 5. De Trin., c. 8. ubi dicit, quod Sacra Scriptura loquitur de Deo secundum cathegorias, quas Latini vocant praedicamenta; aliquando quidem improprie, ut cum dicitur Deum habere dispositionem aut habitum, aliquando vero proprie, ut cum dicitur Deum esse substantiam aut spiritum. Idem fere dicit serm. 88. de tempore; et Damasc. lib. 3. De fide orthod., c. 8.; ergo, etc. Confirmatur: nam in Deo relationes, quae inveniuntur Paternitatis et Filiationis, sunt propriissimae relationes; ergo pertinent ad praedicamentum ad aliquid absolute. Confirmatur secundo: nam quidam Theologi probabiliter dicunt, quod relatio, secundum ultimum et proprium relationis, univoce dicitur de relatione reali et rationis; nam D. Tho., infra, q. 28., art. 2., dicit, quod ea quae dicuntur ad aliquid propriissime reperiuntur in relationibus rationis; ergo etiam dicitur univoce de relationibus, quae sunt in creaturis et in Deo; atque adeo sicut istae ponuntur in praedicamento, sic et relationes divinae.

Tertio. Deus proprie est substantia, ergo ponitur in genere substantiae. Antecedens probatur ex Arist. 12. Metaph., in principio, qui distinguens substantiam in corruptibilem et incorruptibilem, asserit unam incorruptibilium substantiarum esse Deum. Consequentia probatur: nam si aliquid excluderet hanc divinam substantiam a praedicamento, esset quia est infinita; hoc autem non obstat: nam si esset linea infinita pertineret ad genus quantitatis, et etiam albedo infinite intensa ad praedicamentum qualitatis; ergo etc. Confirmatur: nam si Deus non est in genere, est propter rationem adductam a D. Thoma, quia quae ponuntur in genere, constant seu componuntur ex genere et differentia, et ex potentia et actu etc. Sed haec ratio non est efficax. Probatur: nam haec compositio est in intellectu concipiente eamdem rem diversimode, nam a parte rei idem est animal et rationale; sed noster intellectus potest de Deo concipere aliquid per modum potentiae, et aliquid per modum actus. Probatur, quia quamvis Deus sit omnino simplex, intellectus tamen noster propter suam imperfectionem concipit simplicia composito modo, ergo etc. Confirmatur secundo: nam angeli qui sunt formae abstractae, in quibus non est aliquid a quo sumatur ratio generis, et ratio differentiae, nihilominus sunt in praedicamento; ergo idem erit de Deo. Confirmatur tertio. Deus concipitur a nobis per modum universalis, ergo per modum generis et speciei, et consequenter ponitur in praedicamento. Antecedens probatur, nam Deus concipitur a nobis sine conditionibus individuantibus, ergo.

Quarto arguitur. Nam a substantia divina possumus abstrahere unam rationem limitatam et contractam; ergo in ea potest esse genus et species. Antecedens probatur, nam in Deo concipimus misericordiam ut distinctam a iustitia.

Quinto arguitur: nam tertia ratio, quam hic adducit S. Thomas, et videtur potissima, manifestam habet aequivocationem, nam in antecedenti cum dicit, omnia quae sunt in uno genere, communicant in essentia generis, et differunt secundum esse, manifeste loqui videtur de esse essentiae; at vero in consequenti cum dicit, oportet quod quaecumque sunt in genere, differant in eis esse et quod quid est, loquitur aperte de esse existentiae; ergo haec ratio habet aequivocationem. Confirmatur: nam D. Tho. in 1. Sent. d. 8., q. 4., art. 2., ad tertium, dicit, quod Deus quamvis non ponatur in praedicamento substantiae directe, quoniam est perfectissimum ens et mensura omnium substantiarum, ponitur tamen reductive. Et q. 7. De potent., art. 3., ad ultimum, dicit, quod licet Deus non pertineat ad genus substantiae quasi in genere contentum, sicut species et individuum, potest tamen dici, quod est in genere substantiae reductive, sicut principium et punctum est in genere quantitatis continuae, et unitas in genere numeri, ergo etc. Et tandem, quia unumquodque mensuratur per aliquid sui generis: Deus autem cum sit perfectissima substantia est mensura aliarum; ergo est in eodem genere. Ad hanc quaestionem quidam Theologi censent, Deum poni proprie in praedicamento: ita sentit Ocha, in 1., d. 8., q. 5., et Olcot. et Greg. in 1., dist. 8., q. 3.; Gabr. q. 5. et Mars. in 1., q. 12., art. 2., conclusione 6.

PRO resolutione notandum est primo cum D. Tho., ca. 6. De ente et essentia, quod esse adeo est de essentia ipsius Dei, quod est de eius conceptu quidditativo, ita quod nullam potentialitatem Deus includit, sed est ipsum purum esse sine admixtione potentialitatis. Unde sicut animal, si non esset determinatum ad aliquam speciem, esset purum animal: et albedo, si non esset coarctata ad aliquod subiectum, esset pura albedo; ita esse quod in Deo est illimitatum, est ipsa essentia. Nota secundo ex eodem D. Tho., De potentia, q. 8., artic. 3. quod licet materia non sit genus, neque forma sit differentia, ratio tamen generis sumitur a materia, sicut ratio differentiae a forma. Sicut patet in homine, quod natura sensitiva, a qua sumitur ratio animalis, materialis est respectu rationis, a qua sumitur differentia rationalis: nam animal est quod habet naturam sensitivam, rationale vero quod habet rationem. Unde Caiet. De ente et essentia, c. 6. advertit, quod in rebus compositis ex materia et forma quatuor intelliguntur: materia quae est pars compositi specifici, forma quae est altera pars, tota quidditas ut habet rationem perfectibilis ulteriori perfectione formali, et ipsamet tota quidditas ut dat ultimam perfectionem formalem. Nam in hoc possumus considerare materiam, in qua sua forma recipitur, et formam in illa receptam, et ipsum hominem in quantum est substantia, et ut substantia habet rationem perfectibilis per corporeum et rationale. Radix autem potentialitatis in rebus sensibilibus est materia; et ideo genus sumitur a materia, differentia vero a forma. Nota tertio, quod in quocumque praedicamento, genera superiora contrahuntur ad inferiores species per quasdam differentias contrahentes ipsa genera, quae sunt extra rationem formalem ipsorum, et e converso, ut docet Arist. 3. Metaphy., tex. 10.; et hac ratione ens excluditur a ratione generis, et accidens etiam secundum rationem communem accidentis. Ex quo sequitur, quod compositio generis et differentiae, licet non sit sicut ex duabus rebus tertia res, ut docet Divus Thomas in opusc. De ente et essentia, c. 3., non tamen est ex sola conceptione intellectus, sed habet fundamentum in re, et vocari potest compositio realis metaphysica. Quod probatur: nam genus comparatur ad differentiam, sicut perfectibile ad suum proprium actum, quo perficitur; ergo re ipsa distinguuntur, et non solum per operationem intellectus. Item, nam Arist. 7. Metaph., textu 54., arguens contra Platonem dicit, quod si idea esset separata et simplex non posset definiri, quia definitio est oratio includens partes distinctas. Ergo Aristoteles censet partes definitionis, quae sunt genus et differentia, re ipsa esse distinctas et non ex sola operatione intellectus. Praeterea, nam alias sequeretur, quod si ratio generis et ratio differentiae non essent diversa secundum rem, quod posset una de altera praedicari in abstracto, immo et in primo modo dicendi per se, ut animalitas et rationalitas: quod tamen est contra omnes Metaphysicos. Notandum quarto cum domino Caiet. in De ente et essentia, c. 6., quod in substantiis separatis a materia, genus et differentia non possunt sumi a materia et forma, cum non habeant has partes: sumitur ergo tam genus, quam differentia a tota essentia, diversimode tamen. Genus enim sumitur ab essentia angeli, quatenus in ea aliis angelis assimilatur, differentia vero ab eadem, ratione eius in quo unus angelus differt substantialiter ab aliis; nam essentiae angelicae differunt inter se ex maiori propinquitate ad actum purum. Unde infert Caietanus, quod omne individuum, distinctum realiter a suo esse, habet plura praedicata quidditativa, quorum successu magis ac magis appropinquat ad suum esse. Secundo infert, quod inter praedicata quidditativa supradicta talis est ordo: quod tanto unumquodque est actualius, quo appropinquat ad esse, et tanto est potentialius, quanto remotius est ab esse; v. g. Petrus distinctus realiter a suo esse existentiae habet plura praedicata quidditativa, scilicet, substantiam, corpus, vivens etc. et certum est, quod Petrus in quantum substantia, valde elongatur a sua existentia; exigitur enim ad hoc quod Petrus sit, non solum quod sit substantia, sed etiam corpus etc. Cum autem consideratur Petrus, ut substantia animata sensibilis etc., tunc iam actualem existentiam suscipere potest: nihil enim aliud formale intrinsecum exigitur ut sit, licet requirantur causae extrinsecae, et proprietates individuales ut conditio existentis. Et hoc probatur ratione ipsius Caietani ibidem. Itaque inter praedicata quidditativa talis est ordo, quod propinquius ipsi esse, est actualius remotius vero potentialius. Ex quo infertur tertio, quod genus sumitur ab eo, quod est potentiale. Unde est regula generalissima, quod genus et differentia sumuntur a tota essentia rei secundum elongationem et propinquitatem ad ipsum esse existentiae.

Respondetur ergo ad dubium, quod conclusiones D. Thomae sunt certissimae, scilicet, quod Deus nec directe nec indirecte ponitur in praedicamento. Probatur ex Augusti., lib. V. De Trin., c. 1., etlib. VII. ca. 5., qui ita docet. Conveniunt quamplurimi Theologi etiam Scholastici cum Magistro in I., d. 8., Albertus, Bonaventura, Ricardus, Scotus, eadem d., q. 2. et Durand. in I. Sentent., dist. 3., q. 1. Idem sentit D. Thomas ubique, hic, et 1. Cont. Gent. cap. 25.|summa-contra-gentiles-liber-primus:liber.1/capitulum.25 et De potentia, q. 7. art. 3. et eius discipuli. Probatur ratione. Primo: nam quodlibet praedicamentum importat limitatam perfectionem entis, cum ens dividatur in decem genera primo diversa, quorum rationes sunt inter se distinctae: sed Deus habet infinitam et illimitatam perfectionem entis; ergo non est in genere. Confirmatur: quoniam relatio, bonitas, etc. quae sunt in Deo, sunt ipsa substantia Dei. Secundo probatur: sicut ratio entis non dicitur univoce de Deo et creaturis, substantia et accidente: ita ratio substantiae non dicitur univoce de Deo et de nobis; ergo si nos pertinemus ad praedicamentum, Deus pertinere non debet. Praeterea, nam ens non ponitur in praedicamento, quia clauditur intrinsece in omnibus rebus omnium praedicamentorum: sed quidquid est in Deo includitur intrinsece in omnibus, quae pertinent ad Deum; ergo non ponitur in praedicamento. Probatur consequentia: nam quaecumque differentia addatur alicui generi, ut contrahatur ad esse Dei, ipsa intrinsece includit illud. Confirmatur: nam Deus non pertinet ad praedicamentum substantiae secundum quod substantia dicitur a substando; quoniam Deus non substat accidentibus, ut dicetur articulo sequenti. Et hoc modo August. VII. De Trinit., c. 5, dicit, quod Deus improprie et abusive dicitur substantia. Nec etiam ponitur in genere substantiae quatenus substantia dicit ens per se subsistens praedicamentale: quoniam eiusmodi ens determinatur per differentias ad certam speciem; ergo in nullo praedicamento ponitur.

AD argumenta in contrarium respondetur. Ad primum, conceditur antecedens, et negatur consequentia. Ad cuius probationem respondetur, quod licet Christus sit substantia infinita, habet tamen aliquam naturam finitam, scilicet, humanitatem, ratione cuius potest pertinere ad praedicamentum. Ad alteram probationem de communicatione idiomatum latius dicitur in 3. parte. Sed pro nunc respondetur, quod in praedicatis realibus est communicatio idiomatum, non autem in intentionalibus. Unde Christus dicitur prima substantia, non autem Deus. Regula igitur universalis est, quod quando praedicatum verificatur de Christo, solum cum reduplicatione, scilicet inquantum homo est, ita quod ad veritatem propositionis est exprimenda talis conditio formaliter vel virtualiter, non est communicatio idiomatum nisi cum eadem reduplicatione; ut non sequitur, Christus inquantum homo incipit esse, ergo Deus incipit esse: Christus inquantum homo est creatura, ergo Deus est creatura, nisi apponatur illa particula in quantum homo: nam argumentamur a dicto secundum quid ad dictum simpliciter, vel a formali ad identicam, vel ut dicunt moderni, variatur appellatio: nam in antecedenti fit appellatio supra humanitatem, in consequenti vero supra Deitatem. Aliquando vero ponitur reduplicatio seu conditio implicite et virtualiter, quando praedicatum significat actum animae interiorem, ut cum dicimus, Christus est praedestinatus. Unde non valet consequentia, ergo Deus est praedestinatus: quia ly praedestinatus, eo quod significat actum animae interiorem, appellat supra humanitatem. Et idem dicendum est de hac consequentia, Christus est in praedicamento, ergo Deus est in praedicamento: nam esse in praedicamento est terminus secundae intentionis conveniens rebus per ordinem ad intellectum, unde appellat.

Ad secundum respondetur, quod ex his quae conveniunt creaturis, quaedam dicuntur proprie, etiam de Deo, non tamen univoce, sed analogice, ut substantia, spiritus. Unde negatur consequentia, quod Deus pertineat ad praedicamentum. Augustinus autem et Damascenus nihil aliud docent, nisi quod haec praedicata, quae in creaturis pertinent ad praedicamentum, dicuntur proprie de Deo, non tamen secundum eamdem rationem praedicamentalem, qua dicuntur de creaturis. Ad primam confirmationem respondetur, quod licet Paternitas et Filiatio in Deo sint simpliciter relationes, non tamen pertineat ad praedicamentum, propter rationes iam dictas. Nam sunt infinita perfectio, et ita non coarctantur ad unam rationem praedicamentalem. Ad secundam confirmationem ex professo dicendum est infra, in materia de Trinitate. Sed pro nunc respondetur, quod relatio, in quantum dicit ad, non dicitur univoce de relatione divina et ea quae est in creaturis, immo nec de relatione reali et rationis.

Ad tertium respondetur, negando consequentiam: nam substantia dicitur analogice de Deo et creaturis. Fecit tamen Arits. illam divisionem, quia Deus naturaliter cognoscitur ex his, quae sunt in creaturis. Ad probationem autem consequentiae dicitur, optimam esse rationem illam, propter quam Deus excluditur a praedicamento, scilicet, quia est substantia infinita. Ad cuius improbationem dicitur, quod infinitum duplex est: alterum secundum essentiam, alterum secundum quantitatem: infinitum secundum essentiam est illud quod non habet terminos essentiales, qui sunt genus et differentia; infinitum secundum quantitatem est id quod caret terminis quantitatis. Deus est infinitus primo modo, quare non ponitur in genere, quia non habet terminos essentiales, scilicet, genus et differentiam: linea vero est infinita secundum quantitatem, quia non habet terminos longitudinis, est autem finita secundum essentiam, quia clauditur intra terminos essentiales, scilicet, genus et differentiam, quod sufficit ut ponatur in genere. Ad primam confirmationem respondetur, quod compositio ex genere et differentia, ut notavimus, non est ex sola operatione intellectus, sed habet fundamentum in re: in Deo autem cum sit omnino simplex, non potest esse tale fundamentum ex parte ipsius Dei, unde oriatur compositio ex genere et differentia. Ad secundam confirmationem respondetur, quod in angelis est aliquid potentiale, a quo sumitur ratio generis, et aliquid actuale, a quo sumitur ratio differentiae. Ad tertiam confirmationem respondetur, quod licet Deus concipiatur a nobis per modum universalis et per modum speciei: quia tamen haec conceptio non habet fundamentum in re, sed in imperfectione tantum nostri intellectus, qui non potest cognoscere Deum pro isto statu sicuti est, sed per ordinem ad res materiales, ideo simpliciter Deus non est species aut genus, nec etiam est in genere: at vero quando angelus concipitur a nobis per modum speciei, talis conceptio habet fundamentum in re, ut modo dicebamus ad secundam confirmationem, et ideo proprie est species.

Ad quartum respondetur, quod licet ex imperfectione nostri intellectus Deum, qui est infinitus, possimus nos concipere secundum quamdam rationem limitatam, ut dicit respectum ad extra: at vero in ratione entis, Deus est in seipso infinitus, et quaecumque ratio existens in Deo est infinita simpliciter, et consequenter includens omnem actualitatem et perfectionem, ac subinde extra omne genus.

Ad quintum respondetur ex Caiet., hic et De ente et essent., c. 6., quod in antecedenti illius tertiae rationis accipit Divus Thomas esse et pro esse specifico et pro esse existentiae, nam de utroque verificatur; immo veritas unius infert veritatem alterius. Vide Caietanum, articulo praecedenti, in fine. Ad confirmationem respondetur, nullam esse repugnantiam inter dicta Divi Thomae. Nam cum in illis locis, dicit, Deum reductive poni in praedicamento tamquam principium, intelligit tamquam principium continens ipsum genus. non quod contineatur in genere; et hoc modo Deus est quodammodo in omnibus generibus, et per quamdam appropriationem, in genere substantiae quod magis appropinquat Deo. Quando vero hic dicit, quod Deus nec reductive etiam est in genere, intelligit tamquam contentum ab ipso genere. Explicatio est Capreoli in 1., dist. 8., q. 2. Vide hic Caietanum. Quod si quaeras, utrum absolute dicendum sit, Deum esse reductive in praedicamento propter hanc explicationem datam? Respondetur, quod potius absolute negandum est Deum esse reductive in praedicamento. Nam quod Deus contineat omnia genera, et sit prima causa illorum, non sufficit ut dicamus, Deum reduci ad aliquod genus, quin potius inde colligitur, omnia genera reduci ad Deum. Unde ille modus loquendi Divi Thomae in 1. Sentent., non est omnino proprius. Loquendum est igitur iuxta tenorem doctrinae quam tradit in hoc articulo. Ad illud vero quod ibi adducitur, quod unum quodque mensuratur per id quod est perfectissimum in suo genere, respondetur, quod quando mensura est eiusdem ordinis, ponitur in eodem genere cum re mensurata, ut animal rationale pertinet ad praedicamentum in quo ponuntur cetera animalia. At vero quando mensura non est eiusdem rationis, sed superexcedens et eminentissima, ut Deus, non oportet quod sit in eodem genere.

Sed dubitatur, quomodo sit intelligenda ratio Divi Thomae, quam assumit in argumento Sed contra dicens, nihil esse prius Deo, nec secundum rem nec secundum intellectum. Videtur enim hoc esse falsum: nam praedicata communia Deo et creaturis ut ens, substantia, etc. priora videntur esse ipso Deo secundum intellectum; et hoc patet, quia non convertitur subsistendi consequentia. Ad hoc respondet Caietanus dicens, quod ex parte rei seu rationum formalium, nulla ratio est prior Deo: at vero quoad nos, aliquid est prius secundum intellectum nostrum, sicut sapientia prior est quam sapientia divina quoad nos, secundum intellectum. Secunda explicatio D. Thomae est, quod ipse loquatur de ratione univoca, et sic eius propositio est universalis, et secundum rem et quoad nos. Et sensus est: nulla ratio univoca est prior Deo, nec secundum rem, nec quoad nos, etiam per intellectum abstracta. Quod autem aliquae rationes analogicae abstractae per intellectum sint priores Deo, nullum est inconveniens. Tertio modo explicari potest propositio D. Thomae, quod aliquid esse prius altero secundum intellectum dupliciter contingit. Primo secundum rationem ratiocinantem, et sic non est inconveniens aliquid esse prius Deo secundum intellectum. Secundo modo secundum rationem ratiocinatam, sive secundum conceptum formalem rei, et sic nihil potest intelligi prius Deo.

Circa corolarium quod infert D. Thomas in tertia ratione, quod de Deo non potest esse demonstratio, intelligendum est de demonstratione a priori, quae datur per veram et propriam causam secundum rem: de quo vide Ferr., 1. Cont. Gent., c. 25.|summa-contra-gentiles-liber-primus:liber.1/capitulum.25 Si autem loquamur de demonstratione a priori, quae datur per rationem formalem, haec locum habet in Deo: demonstramus siquidem a priori, quod Deus est aeternus per hoc quod est immutabilis. Nam si aeternitas Dei esset causabilis, immutabilitas esset causa eius.