Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

IN hac quaestione variae sunt Doctorum sententiae. Quidam dicunt, Theologiam esse formaliter speculativam: quidam putant esse practicam formaliter. Alii docent, utrumque illi competere formaliter. Denique D. Tho. in prima conclusione articuli videtur docere, Theologiam esse eminenter speculativam et practicam. Quod vero sit formaliter, non expresse definit. Has opiniones refert Durand. in q. 6. Prologi, et Scotus. q. 4. Prologi. Extraneis tamen opinionibus praetermissis solum investigare intendimus quid senserit D. Thomas de hac re.

Pro cuius intelligentia advertendum est primo, quod in hac re supponenda sunt tamquam principalia fundamenta, quae M. Soto in Logica, q. 4. proaemiali de distinctione scientiae practicae et speculativae dicit. Et aliis omissis, illa differentia est maxime advertenda, quae essentialis est, nempe quod scientia speculativa est proxima regula speculationis, non autem operandi, ut scientia de rosa dirigit intellectum ad scientificam rosae cognitionem, nullo vero modo est regula faciendi rosam. Ceterum scientia practica est regula proxima operandi, non autem dirigit ad contemplationem, ut ars pictoria.

Secundo est notandum, quod speculativum et practicum dupliciter possunt considerari. Uno modo ut sunt differentiae oppositae dividentes habitus finitos et inferioris ordinis. De quibus agit Aristot. 3. De Anima, tex. 49. et 2. Metaph. c. 1. et 6. Ethic. c. 2. et D. Tho. 1. p., q. 14. artic. ulti. et in 3. d. 23. q. 1. et De Verit. q. 14. artic. 4. Altero modo possunt accipi practicum et speculativum, non ut sunt differentiae determinatae et contrariae, sed ablatis imperfectionibus, quibus inter se opponuntur: et hoc modo conveniunt scientiae divinae. Nam speculativum prout inferioris ordinis est, dicit perfectionem, scilicet quod ordinetur ad contemplationem: habet tamen adiunctam imperfectionem, videlicet quod nullo modo sit regula operandi. Practicum vero dicit perfectionem scilicet quod sit causa operis, quod quidem maxima perfectio est, nam esse causam effectivam, dicit perfectionem; habet tamen admixtam quandam imperfectionem, videlicet, quae nullo modo ordinetur ad contemplationem. Practicum ergo et speculativum possunt accipi demptis his imperfectionibus, ita ut non sint differentiae mutuo se excludentes. In quo sensu omnis habitus, qui perfecte disponit ad opus, sive sit proxima regula operis, sive remota, est formaliter practicus, sive compatiatur secum rationem speculativam, sive illam excludat. Et eodem modo loquendum est de habitu speculativo, quod omnis ille habitus erit speculativus, qui per se disponit ad speculationem sive sit proxima regula sive remota. Primo vero modo accipiuntur, ut sunt differentiae essentialiter dividentes scientiam finitam. Dixi finitam; nam, ut bene dicit Caietanus, respectu scientiae infinitae practicum et speculativum non sunt differentiae essentiales. Et in hoc sensu speculativum est illud, quod est proxima et immediata regula ad speculationem dirigens, ita ut non sit simul proxima regula dirigens ad opus. Practicum vero illud est in hoc sensu quod taliter est proxima regula operis, quod non est simul proxima regula ad speculationem.

Tertio est notandum cum Caietano in hoc articulo, quod aliqua forma dicitur continere plures eminenter, eo quod est altioris et perfectioris ordinis. Et ea, quae in inferioribus sunt dispersa, in superioribus habent unitatem. Sicut Angelus supremus cognoscit plura per unum conceptum, quae cognoscuntur ab inferiori per plures. Et notitia Christi Domini, qua cognoscit infinita, aequivalet infinitis inferioris ordinis, ut docet elegantissime idem Caiet. in 3. p., q. 10., art. 3., ubi dicit, quod unum individuum superioris ordinis excedit infinita inferioris ordinis. Et ita forma ordinis superioris facit effectus multarum formarum ordinis inferioris cum magna perfectione demptis imperfectionibus. Id quod in inferioribus non fieret, nisi cum distinctione et multiplicitate formarum. Atque ita continere aliquid eminenter est esse formam alterius ordinis, quae maxima cum unitate et sine imperfectione facit effectus multarum formarum.

Ultimo adverte cum eodem Caietano in hoc articulo, quod Theologia est scientia et forma alterius ordinis. Nam omnes scientiae naturales sunt ordinis naturalis et inferioris; Theologia vero, cum sit participatio quaedam divinae scientiae, est scientia ordinis superioris. Et ideo eminenter continet sine aliqua divisione et imperfectione ea quae reperiuntur in omnibus scientiis inferioribus. Et ita D. Tho. in artic. 3. expresse docet, quod Theologia se habet ad alias scientias sicut sensus communis ad sensus proprios. Nam sicut sensus communis non diversificatur ex differentiis obiectorum aliorum sensuum, sed sine divisione et maxima cum perfectione continet omnia, quae continent alii sensus, quia est altioris ordinis: ita se habet Theologia respectu aliarum scientiarum.

HIS positis sit iam prima conclusio. Theologia est simul practica et speculativa eminenter si practicum et speculativum accipiantur priore modo, ut sunt differentiae dividentes habitum inferioris ordinis. Itaque non implicat, quod differentiae oppositae conveniant eidem rei eminenter. Haec conclusio probatur. Obiectum Theologiae eminenter continet practicum et speculativum, ergo et ipsa Theologia eminenter continet utrumque. Consequentia probatur. Nam habitus sapit naturam obiecti. Antecedens vero probatur primo. Quia obiectum Theologiae est Deus ut pertinet ad ordinem supernaturalem; Deus vero est summum speculabile; et ea parte, qua est ultimus finis omnium desideriorum, dirigit ad operationem. Secundo probatur antecedens. Fides est eminenter practica et speculativa, ut docet D. Tho. 2. 2., ubi supra; ergo idem erit de Theologia. Et confirmatur. Quia ipsa fides perfecta exigit societatem donorum Spiritus Sancti quae pertinent ad intellectum: sed dona Spiritus sancti constat esse practica, ergo ipsa fides secundum propriam speciem perfectam practica est, ac per consequens et scientia, quae procedit per se ex talibus principiis, qualis est Theologia, erit etiam practica. Secundo probatur conclusio. Divina Theologia, quae est exemplar nostrae Theologiae, est practica et speculativa simul; ergo et nostra Theologia, quae est impressio illius scientiae divinae. Tertio probatur. Visio beatifica est eminenter practica et speculativa, ergo et ipsa Theologia est eminenter practica et speculativa. Patet consequentia. Nam eadem videtur esse ratio de Theologia quae est ordinis supernaturalis, atque de visione beatifica.

Secunda conclusio. Si loquamur de practico et speculativo in secunda acceptione sublatis imperfectionibus, Theologia est speculativa et practica formaliter. Et quidem quod sit formaliter speculativa, facile ab omnibus Theologis conceditur. Quod autem simul sit practica formaliter in secunda acceptione, primo potest probari argumentis factis pro prima conclusione. Secundo probatur. Intellectus humanus respectu diversorum est formaliter practicus et speculativus, ut docet Divus Tho. in 1. p., q. 79., art. 11.; ergo etiam Theologia potest habere hoc ipsum multo melius. Consequentia probatur. Quoniam est superioris naturae et excellentioris ordinis. Tertio probatur. Practicum et speculativum formaliter in illa secunda acceptione conveniunt divinae scientiae; ergo et Theologiae possunt convenire. Antecedens probatur manifeste. Nam practicum importat, quae sit causa agens et regula operationis ad extra; causa autem activa dicit perfectionem simpliciter, ergo potest Deo convenire formaliter. Sicut convenit ei scientia et sapientia formaliter. Consequentia vero probatur. Nam videtur esse omnino eadem ratio, cum Theologia sit quaedam divinae scientiae participatio.

Tertia conclusio. Theologia primo et per se est speculativa, secundario per se est practica Hanc conclusionem docet D. Thomas in hoc articulo, quando dicit, quod Theologia magis est speculativa, quam practica, quia principalius agit de rebus divinis, quam de actibus humanis, de quibus agit secundum quod per eos ordinatur homo ad perfectam Dei cognitionem, in qua aeterna beatitudo consistit. Itaque secundum D. Thomam, si agit Theologia de praxi et operatione, est in ordine ad cognitionem; ergo primo et per se est de cognitione, secundario per se de praxi tamquam de medio necessario ad cognitionem. Deinde probatur ratione. Primo obiectum Theologiae est verum divinum secundum quod in se est absolute loquendo; secundarium vero est ipse Deus, secundum quod ad hominem refertur ut finis illius, ad quem per opera oportet pervenire; sed Theologia quae ratione est speculativa, contemplatur Deum primo modo; qua ratione vero est practica contemplatur ipsum secundo modo; ergo primo et per se est speculativa, secundario vero est practica. Secundo probatur. Nam verum practicum posterius est semper speculativo: sed Theologia est speculativa et practica; ergo prius est speculativa, quam practica. Maior probatur. Nam verum eo est prius, quo est simplicius et magis abstractum; sed verum speculativum est magis abstractum, quam verum practicum, nam verum practicum concernit appetitum, speculativum vero minime; ergo est magis abstractum. Confirmatur. Nam ens est simplicius et abstractius et quid no- bilius quam bonum, ut docet D. Tho. infra in hac parte, q. 82., art. 3. eo quod bonum dicit ens concretum dicens ordinem ad appetitum: sed verum practicum concernit appetitum, verum autem speculativum non dicit ordinem ad appetitum; ergo primo et per se est speculativum, secundario per se practicum: atque adeo idem erit de habitu, qui sapit naturam obiecti. Tertio. Dona Spiritus Sancti, ut intellectus, scientia, sapientia per se primo sunt speculativa, ut docet D. Tho. 2. 2., q. 8., art. 3. et q. 9., art. 3. et q. 45., arti. 3. ad tertium: ergo idem erit de Theologia. Et ratio est optima. Nam dona Spiritus Sancti, et Theologia, et fides versantur circa res agendas, quatenus ipsae res agendae referuntur ad contemplationem et visionem; ergo per se primo intenditur per istos habitus divina contemplatio. Et haec est potissima ratio D. Thomae in omnibus istis locis, et litteralis D. Thomae expositio in hoc articulo.

Sed quaerit aliquis, utrum Theologia sit formaliter speculativa sumendo speculativum priore modo, ut est differentia scientiae inferioris ordinis, et idem dico de practico.

Ad cuius intelligentiam sit quarta conclusio. Probabile est, quod Theologia non sit formaliter speculativa, neque formaliter practica, sumendo speculativum et practicum ut sunt differentiae scientiae finitae, et inferioris ordinis. Hanc sententiam tenet expresse Caietanus in hoc articulo. Et eam videtur docere D. Tho. in artic. 3., nam dicit, quod Theologia respectu scientiarum inferioris ordinis habet se veluti sensus communis respectu aliorum sensuum: sed nulla differentia inferiorum sensuum formaliter competit sensui communi, ergo nulla differentia scientiae inferioris ordinis potest formaliter Theologiae competere. Deinde probatur ratione: Nam quod aliquid sit eminenter tale, nihil aliud est, quam quod sit tale per formam alterius ordinis, ut diximus in tertio notabili: sed nostra Theologia est eminenter speculativa, ergo est speculativa per formam alterius ordinis; ergo non convenit ei formaliter differentia scientiae inferioris ordinis. Secundo. Deus non est formaliter sapiens, si sapientia accipiatur pro sapientia inferioris ordinis, sed solum est eminenter sapiens, quoniam sapientia isto modo dicit imperfectionem: sed esse speculativum ut est differentia scientiae inferioris ordinis dicit intrinsece imperfectionem; ergo non potest reperiri formaliter in scientia ordinis superioris, qualis est Theologia. Confirmatur. Sol est eminenter calidus et non formaliter, quia est calidus per formam altioris ordinis, scilicet, per lucem, quae virtualiter et eminenter continet calorem: sed nostra Theologia est practica et speculativa sumendo practicum et speculativum, ut est differentia scientiae inferioris ordinis per formam altioris ordinis; ergo non est formaliter speculativa nec practica. Ultimo. Theologia non ordinatur per se ad speculationem et contemplationem taliter quod nullo modo ordinetur ad operationem; ergo Theologia non est formaliter speculativa sumendo speculativum, ut est differentia scientiae finitae et inferioris ordinis. Patet consequentia. Nam speculativum ut est differentia inferioris ordinis taliter ordinatur ad speculationem, quod nullo modo ordinatur ad praxim.

Quinta conclusio. Si speculativum sumatur, ut est differentia scientiae finitae, et inferioris ordinis, probabile est, quod Theologia sit formaliter speculativa, non tamen formaliter practica, sed eminenter. Haec conclusio statuitur contra Caietanum, in hoc artic. Ad cuius expositionem nota, quod speculativum non excludit quamcumque regulam dirigentem ad opus, sed regulam dumtaxat proximam. Et similiter practicum solum excludit proximam regulam speculationis. Itaque nihil vetat, quod scientia, quae formaliter est speculativa, etiam per se loquendo disponat ad operationem, dum tamen non disponat proxime. Et similiter, scientia practica formaliter per se loquendo potest esse dispositio remota speculationis, in quo differt sententia haec a Caietano. Probatur tamen nostra conclusio. Nam speculativum et practicum non sunt differentiae oppositae essentialiter, nisi qua ratione dicunt proximam regulam, alterum regulandi, alterum speculandi; ergo non se excludunt mutuo nisi praecise secundum hanc rationem. Antecedens supponitur a nobis ex primo fundamento. Nam scientia practica essentialiter consistit in hoc, quod fit proxima regula operis; speculativa autem in hoc, quod sit proxima regula speculationis. Hoc supposito probatur conclusio. Theologia est proxima regula dirigens ad speculationem divinae veritatis, ergo formaliter est speculativa. Probatur consequentia. Quia speculativum, quae est differentia scientiae solum excludit regulam proximam operandi; ergo stat Theologiam esse speculativam, et quod remote possit dirigere ad opus, dum tamen proxime non dirigat. Maior et minor probatur. Theologia procedit modo resolutorio diffinitione et argumentatione, non autem procedit modo compositivo, ergo est regula proxima operationis et non operis. Patet consequentia. Nam quod scientia sit proxima regula speculationis, inde provenit potissime, ut notat M. Soto quaestione citata, quia procedit modo resolutorio; quod autem sit proxima regula operandi, oritur ex eo, quod procedit modo compositivo. Item probatur minor, nempe, quod Theologia non sit proxima regula operis: sed remota tantum, tertio argumento in principio quaestionis facto cum eius confirmatione, quod efficacissime probat, Theologiam non esse proximam regulam operis, et consequenter quod non est formaliter practica. Et ita exponitur D. Tho. in hoc articulo, dum dicit, quod Theologia magis est speculativa, quam practica, quoniam loquendo de practico et speculativo, ut sunt differentiae scientiae inferioris ordinis, Theologia formaliter est speculativa, non tamen est formaliter practica, quoniam est proxima regula speculationis, non autem est proxima regula operis.

Secunda pars conclusionis probatur. Theologiae per se competit dirigere ad opus morale et practicum, non autem dirigit ad opus ut proxima regula operandi, sed tamquam ratio superior includens rationem speculativam, ergo ect. Pro intelligentia huius rationis nota, quod Deus est ultimus finis hominum secundum quod est verum quoddam infinitum speculabile. (Pro nunc enim supponimus, quod essentialis Beatitudo consistit in visione Dei.) Cum ergo Theologia versetur circa Deum secundum quod est infinitum verum speculabile lumine divino, consequens est Theologiam respicere Deum secundum illam rationem formalem secundum quam est finis ultimus: atque adeo cum ex fine sumatur tota ratio mediorum, colligitur, quod Theologiae ex proprio obiecto competit dirigere voluntatem in ordine ad media, ultimo fini proportionata, quae sunt opera virtutum. Et ita in Sacris litteris, sicut dicitur de fide, quod operatur et quod implet mandata, ita de divina scientia dicitur quod operatur. Unde Proverb., c. 10., dicitur de divina Sapientia: Sapientia est viro prudentia. Nam sicut dicit Aristo. 3. De Anima, quod intellectus speculativus extensione ad opus fit practicus: ita dicitur de divina Sapientia, quae speculativa est, quod in viro, qui exercet opera viri, extendit se ad opus et fit practica. Nam prudentia sonat virtutem practicam. Et idem habetur in multis aliis locis. Et ex hoc probatur maior argumenti principalis hoc modo. Theologiae convenit ex suo obiecto formali dirigere ad opus practicum, ergo competit illi per se. Consequentia autem principalis argumenti est evidens: nam id, quod continetur in ratione superiori, quae ad plura se extendit, continetur eminenter. Sicut calor eminenter continetur in Sole, quia forma Solis superior est calore ipso, et ad plures alios effectus se extendit. Ultimo probantur omnes conclusiones simul. Theologia ordinatur ad beatificam visionem tamquam ad finem ultimum, cui per se proportionatur Theologia, quia est eiusdem ordinis, nempe supernaturalis: sed visio beata est speculativa et practica, ergo Theologia est speculativa et practica. Probatur consequentia. Quia ratio speculativi et practici in scientiis sumitur (auctore Aristotele, lib. 6. Metaphy.) ex fine.