Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

SUMMA ARTICULI.

PRIMA conclusio: In Deo non est potentia passiva. Secunda conclusio: In Deo est maxima potentia activa. Ratio utriusque conclusionis est: quia Deus est purus actus, et maxime perfectus.

COMMENTARIUM.

DE hac materia disputant Scholastici in 1. d., 42. et 43.; et D. Thomas edidit speciales quaestiones De Potentia in disputatis. Vide illum, 2. Cont. Gent., c. 7. et 10.

Notandum est in hoc articulo, quod D. Thomas hic non accipit potentiam pro potestate dominii: sed pro virtute et vi connaturali ad productionem effectuum. Secundo est notandum quod quemadmodum actus est duplex, alter secundus, qui est rei operatio, qui propriisime dicitur actus, alter est actus primus qui est forma dans esse rei, et proprius dicitur forma quam actus. Ita similiter gemina est potentia altera in ordine ad actum secundum et haec est potentia activa: altera vero in ordine ad actum primum, et haec dicitur potentia passiva. Videndus est D. Thomas, quaestione prima De Potentia, art. 1. Notandum est tertio, quod de ratione potentiae activae est quod sit principium alicuius rei, sive ipsius actus secundi, scilicet, operationis vel alicuius effectus, qui per operationem producitur. Est autem de ratione principii, quod distinguatur ab eo cuius est principium, quod producitur per ipsam potentiam: ita D. Thomas infra, quaest. 41. art. 4. ad 3. Ex quo sequitur primo, quod in Deo, proprie loquendo, intellectus et voluntas non dicuntur potentiae in ordine ad intellectionem et volitionem: quoniam istae operationes non distinguuntur realiter ab intellectu et voluntate. Secundo sequitur quod in Deo proprie est potentia activa per ordinem ad creaturas, quas producit: quia realiter distinguuntur ab ea. An vero in Deo sit proprie potentia activa in ordine ad productionem Personarum Divinarum, examinabitur infra, quaest. 41. Conclusio ergo D. Thomae habenda est tamquam certissima eadem certitudine, qua tenemus Deum esse purum actum, de qua re supra, quaest. 3. Secunda vero conclusio est etiam certissima, et habenda tamquam fides. Patet ex Psal. 88. Potens es Domine, etc. Denique tota Sacra Pagina plena est testimoniis asserentibus esse potentiam, immo omnipotentiam in Deo.

DUBIUM est circa rationem, qua Divus Thomas probat secundam conclusionem, quae ratio est huiusmodi: Deus est maxime ens in actu, ergo maxime habet potentiam activam. Contra hanc rationem arguitur: lapis est ens in actu, et tamen non habet aliquam potentiam activam; ergo ex hoc quod aliquid sit ens in actu, non potest colligi, quod habeat potentiam activam; atque adeo ex eo quod Deus est maxime ens in actu, non licet colligere quod maxime potentiam activam habeat. Probatur minor: gravitas, quae est in lapide, est potentia passiva et non activa, ergo. Secundo. Siccitas, humiditas, albedo, nigredo, etc. sunt qualitates in actu, et tamen non habent potentiam activam cum sint passivae qualitates, ergo. Respondetur quod D. Thomas non fundavit rationem suam super hoc tantum, quod Deus est maxime in actu, sed etiam super hoc, quod Deus est maxime perfectus. Ex quo bene colligitur quod maxime habeat potentiam activam: nam potentia activa sequitur perfectionem rei; nec res aliqua dici potest summe perfecta, si desit illi haec perfectio quae est habere potentiam activam. Iuxta istam explicationem D. Thomae argumenta facta non procedunt. Secundo respondetur admittendo illam propositionem, cui videtur inniti tota ratio D. Thomae, videlicet, quod quaelibet res, secundum quod est in actu, habet potentiam activam. Ad primum respondetur, quod gravitas lapidis, in ordine ad motum deorsum, habet quodammodo rationem activae potentiae, quia ille motus sequitur gravitatem per quamdam resultantiam naturalem, quae quaedam efficientia est, licet non perfecta. Secundo respondetur, quod gravitas est simpliciter potentia activa, ad movendum aliud extrinsecum. Ad secundum dicitur, quod illae qualitates etiam activam habent potentiam, nam albedo et nigredo possunt emittere species visibiles in potentiam visivam, aliae vero possunt efficere gustum, tactum, etc. Vide alias rationes pro hac conclusione, 2. Contra Gentes, cap. 7. Notanda est solutio secundi argumenti, in qua docet D. Thomas quod, quando actus est aliud a potentia, perfectior est ipsa potentia: quae propositio cum moderamine intelligenda est, nam si actus consideretur secundum quod est effectus ipsius potentiae perfectior est ipsa potentia, sicut in universum omnis causa perfectior est suo effectu. Intelligitur ergo sententia D. Thomae si consideretur actus secundum quod est finis et complementum potentiae. Praeterea potest intelligi D. Thomas non de quocumque actu particulari; nam, cum quilibet actus facile transeat, potentia vero sit quid permanens, et contineat intra suam virtutem non solum unum actum sed plures, perfectior apparet potentia, quam quivis actus singularis illius. Unde intelligenda est D. Thomae sententia vel de actu contingenti cum potentia, qui ab illa nequit separari; cuiusmodi est cognitio qua angelus seipsum cognoscit: vel melius potest intelligi, quod loquitur D. Thomas de operatione potentiae in communi, ita quod comparet omnem actum possibilem alicui potentiae ad ipsam potentiam. Et in hoc sensu actus et operatio potentiae perfectior est ipsa potentia. Nota solutionem ad tertium et differentiam quam ibi D. Thomas assignat inter potentiam creatam et divinam.

Circa solutionem ad secundum et tertium disputat Caietanus: Utrum actio transiens sit in agente, an potius in passo? Sed quoniam quaestio haec physica est, consulto a nobis praetermittenda est.

SUMMA ARTICULI.

CONCLUSIO est affirmativa. Ratio est, quia esse Dei infinitum est.

COMMENTARIUM.

NOTA, quod, licet haec conclusio in Sacris Litteris non habeatur expresse, nihilominus est habenda tamquam certissima fides, et probatur. Secundum fidem, Deus est omnipotens, ut art. 3. probabitur; at si Deus non habet infinitam potentiam, non est omnipotens, nam potentia finita non potest omnia, sed aliqua finite: ergo. Secundo, secundum fidem potentia Dei est ipse Deus, nam quidquid est in Deo est Deus, ut quaest. 3. dictum est; sed Deus est infinitus: ergo. Confirmatur: nam Christus Dominus appellatur in Sacra Scriptura Virtus et potentia Dei: sed Christus est infinitus: ergo potentia Dei est infinita, et ita reducitur ista veritas ad articulum, quo fatemur Deum omnipotentem.

DUBIUM est, Utrum haec conclusio probari possit naturali ratione? Marsilius in 1. Quaest., 42. ar. 2. dicit, quod nulla ratione efficaci ostendi potest Deum habere infinitam potentiam. Et probat: nam si posset colligi infinitas divinae potentiae per aliquam rationem naturalem, maxime ex creatione; sed ex illa non potest probari: ergo. Minor patet: quoniam creatio non cognoscitur lumine naturae: ergo. Secundo, ex effectibus creatis quos naturali lumine cognoscimus, solum possumus colligere, quod divina potentia est infinita syncategorematice: ergo. Probatur antecedens: nam omnes effectus, quos Deus producit, sunt simpliciter finiti, nec esse potest, quod Deus producat effectus simpliciter infinitos nisi tantum syncategorematice: ergo. Confirmatur: nam ex hoc quod noster intellectus potest cognoscere non tot quin plura, non colligitur habere virtutem infinitam simpliciter, sed syncategorematice tantum: ergo, ex hoc quod Deus potest producere effectus non tot quin plures, solum colligitur potentia infinita syncategorematice. Ad primum respondetur quod cum creatio sit actio primae causae totius naturae, est, et cognoscibilis lumine naturae; immo existimo quod ratione naturali demonstratur Universum non aliter potuisse a Deo procedere nisi per creationem. Aliqui, etiam ex schola D. Thomae, putant creationem esse actionem supernaturalem, et non cognoscibilem lumine naturae. Cuius sententiae nulla alia ratio esse potest, nisi quod creatio excedit vires cuiuscumque alterius causae ab ipso Deo, et requirit virtutem infinitam in sua causa. Sed ista ratio est omnino inefficax: nam, licet creatio causis particularibus non competat, cum, tamen, competat causae primae naturali, nempe Deo, ut est auctor naturae, ex necessitate censeri debet naturalis, et hoc apparet clare in creatione animae rationalis: nam quis potest dicere quod creatio animae rationalis, quae necessaria est ad cuiuscumque hominis generationem, sit actio supernaturalis exiens a toto ordine naturae? Igitur ad argumentum dico, quod ex creatione potest evidenter colligi naturali lumine Deum habere potentiam infinitam. Ad secundum respondetur, quod, ex eo quod Deus potest producere infinitas perfectiones formaliter distinctas, infinitas quidem syncategorematice, id est, non tot quin plures, in intentione productionis, evidenter colligitur, quod Dei potentia est infinita simpliciter, quoniam ad hoc quod Deus habeat potentiam ad producendas infinitas perfectiones isto modo, oportet quod illi nulla desit perfectio: nam si Deus aliqua careret perfectione, iam ego possem signare aliquam perfectionem, quam Deus non posset creare nec communicare creaturis, cum illam in se non praehaberet: ex quo fit, quod ad producendos infinitos effectus syncategorematice, requiritur simpliciter virtus infinita. Ad confirmationem respondetur, quod noster intellectus potest habere infinitas intellectiones syncategorematice ex naturali virtute sua, sed illae non differunt nisi numerice et materialiter: ex numerica autem et materiali multiplicatione effectuum non potest colligi infinita perfectio in potentia; nam ignis per calorem finitum, quem habet, potest comburere infinita combustibilia, si applicentur illi; infinitas ergo alicuius potentiae debet pensari ex infinitis effectibus formaliter diversis: infinitis saltem syncategorematice, at noster intellectus non potest habere infinitas intellectiones etiam syncategorematice, quae differant formaliter: ergo. Sed dices: Noster intellectus potest cognoscere unam perfectionem divinam et aliam, et sic in infinitum; sed istae perfectiones, in ordine ad nostrum intellectum, differunt non solum materialiter, sed etiam ratione, et ex consequenti intellectiones, quibus intelligit perfectiones istas, si seorsum considerentur, formaliter differunt: ergo habet infinitam virtutem. Respondetur, quod intellectus noster, si consideretur tantum secundum vires sibi connaturales, non potest infinitas Dei perfectiones cognoscere, etiam syncategorematice, sed perfectiones limitatas quas potest colligere per effectus creatos. Quod si cognoscere potest infinitas Dei perfectiones, illud est per lumen fidei supernaturale suae naturae superadditum. Secundo respondetur quod ex eo quod potentia effectiva potest producere infinitos effectus syncategorematice bene colligitur quod sit infinita simpliciter: nam quod non producat unum effectum infinitum simpliciter, illud provenit quia repugnat a parte rei quod sit aliquis effectus infinitus: at ex eo solum quod intellectus possit cognoscere infinitas perfectiones syncategorematice, non colligitur inde infinita perfectio simpliciter, nisi cognoscat infinita simul: nam cum huiusmodi cognitio non repugnet secundum se, ut in Deo patet qui habet illam comprehendendo seipsum, si intellectus non potest habere huiusmodi cognitionem, illud provenit ex eo quod non est potentia simpliciter infinita. Quomodo autem in anima Christi Domini sit potentia ad causandum gratiam, absque termino intensionis in gratificatione et iustificatione infinitorum hominum, si essent, et utrum hoc arguat potentiam infinitam, non est praesentis loci disputare, sed pertinet ad tertiam partem.

CONCLUSIO est affirmativa.

COMMENTARIUM.

HEC conclusio est de fide. Patet Exod. 15.: Omnipotens nomen eius. Et Ecclesiasti., 43.: Ipse est omnipotens super omnia opera sua. Idem habetur Iob., 22., Apocaly., 1., Matth., 19.: Apud Deum omnia sunt possibilia. Ad Ephes., 1.: Quae sit supereminens magnitudo virtutis eius, id est, omnipotentiae eius. Item Luca, 1.: Non erit impossibile apud Deum omne verbum. Praeterea ex symbolo Apostolorum Nicaeno, ubi Deum confitemur omnipotentem. Nota, quod ex doctrina D. Thomae hic, collecta ex toto corpore articuli, sequitur quod dicatur impossibile secundum se necesse est, quod involvat in se contradictionem, ita quod, illo dato, sequantur duae contradictoriae.

Alii Theologi, inter quos est Soto, 5. Physic., dicunt, quod ut aliquid sit Deo impossibile non est necesse quod ex illo sequantur duae contradictoriae: sed satis fuerit quod sequantur tot tantaque inconvenientia, ut intellectus non possit illa capere. Ceterum, ista sententia ut vera sit et non repugnet D. Thomae, hic, ita debet intelligi, quod quando apparent tot huiusmodi inconvenientia, existimare debemus, quod quamvis non sciamus colligere duas contradictorias, tamen revera a parte rei dantur.

Nam certe si non sit huiusmodi contradictio, improbabile est omnino impossibile, quod dicitur esse impossibile Deo. Probatur ex natura Dei potentiae, quaecumque sequantur inconvenientia. Nam, si non sequantur duae contradictoriae, illud habet rationem entis, et per consequens est possibile.

Tertio notandum est, quod cum D. Thomas docet, quod id quod implicat contradictionem non potest ab intellectu concipi, non loquitur D. Thomas de conceptione apprehensiva, sed de iudicativa: nam certum est quod possum concipere simplici apprehensione duas contradictorias simul; sed D. Thomas loquitur de conceptione iudicativa. Itaque dicit quod non possum assentiri simul duabus contradictoriis. Vide D. Thomam Quodlibet, 9., artic. 1., ad ultimum.

CONCLUSIO est negativa. Ratio est, quia praeterita non fuisse, contradictionem implicat.

COMMENTARIUM.

NOTA quod haec conclusio recepissima est ab omnibus, tam antiquis philosophis, quam Theologis, uno excepto Gregorio Ariminensi, in 1. dist. 42. quaest. 1. art. 2. Conclusio S. Thomae est D. Augustini, lib. 26. Contra Faustum, cap. 5. et D. Hieronymi, Epist. ad Eustochium, cuius sententia refertur in Decreto 52., quaest. 5. cap. Si Paulus. Gregorius Ariminensis arguit contra istam conclusionem, et quaedam eius argumenta conantur ostendere, quod Deus potest non scivisse et non voluisse contingentia futura, quae voluit et scivit, v. g. Antichristum. Sed de hac re supra dictum est, quaest. 14. art. 13. et q. 19. art. 8. Alia argumenta sumuntur ex hoc, quod potentia Dei non est diminuta; et ex consequenti, si Deus potuit facere, antequam Adam fuisset, quod non fuerit, ita etiam postquam Adam fuit, poterit facere, quod non fuerit. De hoc tamen in articulo 18. citato, circa solutionem ad 2., diximus satis.

Arguitur tamen contra conclusionem primo. Si non esset potentia in Deo ad praeteritum, ideo esset, quia praeteritum et non praeteritum habent conditiones repugnantes, sed etiam futurum et non futurum habent conditiones repugnantes, et tamen potest Deus facere quod futura non sint futura: ergo etiam quod praeteritum non sit praeteritum. Respondetur cum D. Thoma, supra, quaest. 10. art. 5., ad 3., negando consequentiam; et differentia est, quod praeteritum supponitur positum in rerum natura et quoad materiale et quoad formale: v. g. si Adam fuit, et ponitur fuisse et in tempore praeterito, unde ex connexione terminorum intrinseca non absolute, sed quia subiectum materiale iam transiit, repugnat praeteritum non fuisse. At futurum et non futurum, licet importent formaliter conditiones repugnantes, quia tamen materiale futuri non est positum in rerum natura, ideo non repugnat, quod futurum quo ad materiale non eveniat. Concedendum tamen est, quod formaliter loquendo contradictionem involuit, quod futurum non sit futurum, sed materialiter nihil repugnat.

Secundo arguitur: sequeretur eadem ratione, quod non sit potentia in Deo ad hoc quod id quod est praesens, non sit; consequens est falsum: ergo. Probatur sequela: quia est similis contradictio, sequitur enim quod res sit et non sit. Ad hoc respondetur, quod satis probabiliter dicitur, quod ad praesens non sit potentia ut non sit. Nam res dum est, necesse est quod sit: et ex consequenti dum est, impossibile est quod non sit. Respondetur secundo, quod est discrimen inter praeteritum et praesens; quod id quod sit de praesenti a causa libera et contingenti, libere et contingenter producitur, quoniam causa libera tunc utitur sua libertate et eam refundit in effectum quando actum illum producit; atque adeo in illo instanti, in quo causa producit effectum, posset non producere; at praeteritum cum sit positum in esse, non pendet aliquomodo ex libertate vel contingentia causae. Unde ad argumentum negatur sequela. Et ad probationem dico, quod repugnantia est, quod res sit et non sit, et ad hoc non est in Deo potentia; at non est aliqua implicatio, quod effectus, qui producitur in hoc instanti, non producatur in eodem instanti; nam tunc non est concedendum, quod effectus sit et non sit, sed tantum conceditur quod non sit.

CONCLUSIO articuli est affirmativa.

SUMMA ARTICULI.

PRIMA conclusio: Deus potest facere res alias meliores et substantialiter et accidentaliter, quam sint res factae ab ipso.

Secunda conclusio: Deus facere possit ea quae facit meliora accidentaliter.

Tertia conclusio: Deus non posset facere ea quae facit meliora essentialiter.

COMMENTARIUM.

NOTA quod haereticus Witcleff tenuit hunc errorem, quod divina potentia adaequatur his effectibus quos fecit, ita ut nec posset alios effectus facere, nec meliores. Petrus Abaylardus sequutus est hunc errorem, contra quem errorem disputat Thomas Waldensis in Doctrinali fidei antiquae a capit. 10. usque ad 19. Nota secundo, quod conclusio D. Thomas artic. 5. et in prima articuli huius sunt fidei; et conclusio art. 5. adeo est certa, ut oppositum sit haeresis manifesta. Illam probat D. Augustinus in lib. De Spiritu et Littera, capi. 1., ubi in confirmationem eius adducit testimonium Scripturae, Matth., 19.: Apud homines impossibile est, apud Deum autem omnia sunt possibilia; item, Matth., 26. qui est locus adductus a D. Thoma in argumento Sed contra articuli 5. Ratione probatur: quoniam alias sequeretur, quod Deus non esset omnipotens, et eius potentia non esset infinita. Consequens adversatur fidei: ergo. Hoc argumentum probat conclusionem 3. articuli. Quoniam si Deus non posset producere effectus perfectiores, eius potentia limitaretur, nam darentur effectus perfectissimi, quibus perfectiores Deus non posset producere. Praeterea, absurdum est dicere, quod Deus non potest salvare omnes homines, et quod non potest eripere a poenis inferni homines damnatos; ergo fateri oportet quod potest Deus facere alios effectus praeter factos, perfectiores etiam in ordine Gratiae. Fundamentum erroris Witcleff fuit quia putavit ille, quod Deus non operabatur libere, sed necessitate naturae. Et ita colligebat, quod erat determinatus ad producendum effectus quos produxit. Istud tamen fundamentum est haereticum. Notandum tamen est, circa solutionem ad primum, quod Theologi solent distinguere in Deo duplicem potentiam, alteram absolutam, alteram ordinariam seu ordinatam: absoluta dicitur illa, secundum quam potest Deus facere quidquid non implicat contradictionem. Dubium est tamen, quid sit potentia ordinaria? Nam D. Thomas in solutione hac, videtur appellare potentiam ordinatam illam, quae est respectu eorum tantum quae Deus scivit, voluit et ordinavit: quae sententia videtur falsa, nam ego modo de potentia ordinaria possem non legere, et tamen Deus scivit et voluit oppositum, ergo. Praeterea, secundum potentiam ordinatam quilibet peccator potest agere poenitentiam, dum est in hac vita; et tamen oppositum Deus scivit de multis peccatoribus, ergo. Respondetur ad hoc, quod potentia ordinaria illa vocatur, quae est secundum ordinem divinum, aliqua lege praefixum. Et ita dicendum est, quod, secundum potentiam ordinariam, non potest damnatus salvari, quia lex divina illud statuit. At vero viatores, quantum ad omnia opera sua, etiam circa negotium salutis, sunt liberi ad opposita, secundum potentiam ordinariam. Itaque, licet Deus praesciverit peccatum Judae, et statuerit eius damnationem, ille nihilominus secundum ordinariam potentiam poterat et non peccare et non damnari: quia non erat lex communis divina decernens oppositum.