Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

SUMMA ARTICULI.

PRIMA conclusio: Necesse est voluntatem Dei semper impleri. Ista conclusio intelligenda est de voluntate Dei simpliciter et absolute. Ratio est: quia omnis causa universalis attingit semper quemlibet effectum, ita ut nullus effectus sit, qui recedat ab ordine causae universalis; sed divina voluntas est causa universalis, ut artic. 5. dictum est: ergo voluntas Dei semper impletur, hoc est, semper Deus efficit quod vult.

Pro explicatione maioris propositionis advertit D. Thomas quod cum effectus conformetur agenti secundum suam formam, eadem est ratio seu proportio in causis agentibus, quae est in causis formalibus; sed in causis formalibus ita contingit, quod licet aliquid possit deficere ab aliqua forma particulari, tamen a forma universali, nihil potest deficere, ut v. g. potest aliquid non esse homo, non autem potest esse aliquid, quod non sit ens: ergo, proportionabiliter in causis agentibus, potest quidem, particulare agens non habere effectum qui assimiletur suae formae particulari, non autem potest esse, ut agens universale frustretur effectu correspondente suae formae.

Secunda conclusio, ad primum: non semper fit quod Deus vult voluntate antecedenti, semper tamen fit quod vult voluntate consequenti.

Tertia conclusio, explicativa praecedentis: voluntas antecedens est, quae respicit id quod licet sit bonum in prima sui consideratione, tamen prout cum aliquo adiuncto consideratur, et contrario se habet. Voluntas vero consequens est, quae respicit aliquid bonum, quod cum omnibus suis circumstantiis retinet rationem boni.

Est exemplum: Iudex, voluntate antecedenti, vult omnem hominem in republica vivere, sed voluntate consequenti vult homicidam occidere. Ecce, in prima consideratione, consideratur homo, seclusa circumstancia peccati: at vero in secunda consideratione, consideratur homo ut homicida.

Quarta conclusio, ibidem: quod antecedenter volumus, non simpliciter volumus, sed secundum quid: quod autem consequenter volumus, simpliciter volumus. Ratio huius est: quia voluntas comparatur ad res, secundum quod in seipsis sunt; in seipsis autem sunt in particulari, cum omnibus suis circumstantiis: ergo simpliciter volumus, secundum quod volumus aliquid, consideratis omnibus circumstantiis particularibus: quod est simpliciter velle.

COMMENTARIUM.

NOTANDUM in hoc articulo, primam esse conclusionem, in sensu explicato, esse certam secundum fidem. Probatur ex Psal. 113.: «Omnia quaecumque voluit Dominus fecit»; et Isai. 46.: «Consilium meum stabit, et omnis voluntas mea fiet». Notandum secundo, quod in Sacris Litteris inveniuntur testimonia, in quibus videtur affirmari voluntatem Dei non semper adimpleri: v. g. Matt. 23.: «Quoties volui congregare filios tuos, sicut gallina congregat pullos sub alas, et noluisti». Et 1. ad Tim. 2.: «Qui vult omnes homines salvos fieri»; et tamen certum est, quod non omnes salvi sunt, propterea D. Thomas affert doctrinam Sanctorum Patrum, per quam haec et similia testimonia catholice explicentur.

DUBIUM est, ut doctrina D. Thomae magis innotescat, an voluntas antecedens sit aliquis actus formaliter existens in Deo, sicut voluntas consequens est actus formaliter et proprie existens in Deo? Quod est quaerere, an Deus habeat hunc actum proprie et sine metaphora, vellem omnes homines salvos fieri. Sicut mercator tempestate compulsus habet hunc actum, vellem servare merces meas, sed ne ipse peream, volo absolute eas proiicere in mare.

Arguitur primo, pro parte negativa. Talis actus, ut ait D. Thomas in art. ad 1., magis potest dici velleitas, quam absoluta voluntas, sed velleitas dicit intrinsece imperfectionem: ergo talis actus non est in Deo.

Secundo. Si in Deo ponitur, expresse et formaliter, illa velleitas, sequitur, quod in Deo est otiosa et ficta voluntas. Probatur sequela: si, in humanis, aliquis pater haberet voluntatem absolutam excludendi filium ab haereditate, non alia de causa, nisi quia vult, et alias diceret, quod vellet illum filium admittere ad haereditatem, otiosa videretur et ficta talis velleitas, quia si vere vellet, utique faceret, cum possit absque aliquo dispendio suo. Sic ergo cum Deus velit, quosdam absolute excludere a regno suo, non videtur verosimile, quod in Deo sit iste affectus voluntatis, vellem istos admittere.

Tertio. Si verificatur, quod Deus vellet omnes homines salvos fieri per actum expressum et formalem voluntatis, pari ratione verificaretur, quod vellet omnes angelos salvos fieri: sed respectu angelorum, non habuit talem voluntatem: ergo neque respectu hominum. Probatur minor: quia respectu angelorum non potest assignari peccatum, propter quod puniendum subtraxerit Deus auxilium gratiae, quo perseverarent, si illud habuissent qui ceciderunt, sicut in hominibus potest assignari causa, ipsum peccatum originale.

Quarto. Si iste actus est in Deo formaliter, vellem omnes homines salvos fieri, respectu hominum creatorum vel creandorum, pari ratione poneretur respectu eorum, qui non sunt creati, neque creandi. Patet consequentia: quia talis voluntas antecedens nihil ponit in re: ergo potest esse respectu non existentium, in aliqua temporis differentia.

Quinto. Quia pari etiam modo concedendum esset, quod Deus vellet, omnes peccatores puniri in aeternum. Probo sequelam: quia peccantem contra Deum puniri, bonum est et iustum, absolute consideratum: ergo voluntate antecedenti Deus vult illud; consequens est falsum: nam contradictoria est vera, Ezech. 33.: Vivo Ego, dicit Dominus, nolo mortem impii.

Sed pro parte affirmativa arguitur primo, ex D. Thoma in hoc articulo, ad primum, ubi ait, quod sicut iudex homo habet illam voluntatem antecedentem, qua vellet omnes homines servare: ita Deus vult omnem hominem salvum fieri. Et De Verit., q. 23. art. 2., videtur idem sentire.

Secundo. Quia si Deus revera non habet formaliter in se aliquem affectum aut voluntatem saltem antecedentem, vix possunt explicari ea, quae in Sacris Litteris dicuntur de divina benevolentia erga homines: v. g. ad Roman. 2.: «Ignoras quoniam benignitas Dei ad poenitentiam te adducit?»; et 2. Petri, 3.: «Non tardat Dominus promissis, sicut quidam existimant, sed patienter agit propter vos, nolens aliquos perire, sed omnes ad poenitentiam reverti». Si autem in Deo nulla prorsus est voluntas formalis, respectu huiusmodi obiectorum, quae actu non fiunt, videbuntur potius istae locutiones esse fictiones, quam affectiones Dei erga salutem hominum: ergo. Confirmatur exemplo patris in humanis, qui vult filium studiose vitam agere, et certe talis affectus bonus est, et testimonium bonitatis naturae: ergo potest poni in Deo talis affectus.

Tertio. In Christo Domino fuit talis velleitas: vellet enim Christus, omnes homines salvos fieri: ergo non repugnat Deo, quod velit, omnes homines salvos fieri. Immo vero videtur sequi per bonam consequentiam: nam quaecumque Christus volebat humana voluntate, etiam Deus volebat illum velle talia; ac per consequens, volebat obiectum voluntatis Christi, et illud placebat Deo. Etenim Christus semper volebat quae placita erant Deo. Neque valet respondere, quod huiusmodi velleitates important imperfectionem in volente, et ideo non esse in Deo. Etenim quamvis haec imperfectio inveniatur in creatura, tamen in Deo proprie potest esse illa velleitas, ita ut imperfectio significata referatur ad effectum, non ad ipsum Deum.

PRO decisione huius difficultatis sit prima conclusio: Probabile est, et potest defendi salva fide, quod in divina voluntate sit actus formalis et expressus respectu aliquorum bonorum, quae quidem non fiunt, sed praecipiuntur a Deo ut fiant, vel cadunt sub consilio, vel possibilia sunt fieri secundum legem communem et communia media, quae proposita sunt a Deo. Explicatur conclusio: nolumus enim asserere, quod est actus distinctus voluntatis divinae quo vellet ista bona fieri, ab actu quo Deus vult suam bonitatem: etenim in Deo non est nisi unicus actus voluntatis. Sed volumus dicere, quod quemadmodum ipsemet actus voluntatis, quo Deus necessario vult suam bonitatem, est actus quo libere vult alia a se, et nihilominus ponimus formaliter in Deo actum voluntatis liberum respectu creaturarum; ita proportionabiliter, idem ipse actus, quo Deus vult absolute aliqua bona fieri, sit etiam actus quo vellet alia bona fieri, quae tamen non fiunt. Haec conclusio probatur argumentis factis pro parte affirmativa. Et confirmatur: nam quemadmodum ponimus in Deo formaliter actum liberi arbitrii, qui est respectu rerum ad extra, cuius tamen obiectum formale non est aliqua res ad extra; nulla enim ratio formalis divinae voluntatis esse potest, nisi divina bonitas; ita etiam non erit inconveniens, ut idem actus respectu quarumdam creaturarum sit velleitas et desiderium, ablata imperfectione.

Secunda conclusio: Multo probabilius videtur, quod in Deo non sit formaliter voluntas, quae significetur hoc nomine, velleitas, sed sufficit, quod talis voluntas antecedens ponatur in Deo eminenter. Explicatur conclusio exemplo: nam quemadmodum verificatur etiam de Deo illa maxima, omne agens agit inquantum est actu, quamvis creaturae, quarum Deus est auctor, non sint in illo formaliter, sed eminenter; ita bonae affectiones, quae reperiuntur in hominibus, quarum Deus est causa, sunt etiam in Deo formaliter vel eminenter: v. g. affectus hominis christiani, quo vult omnes homines salvos fieri, cuius Deus est causa, necesse est quod sit in Deo formaliter vel eminenter. Probatur, ergo, conclusio quantum ad priorem partem, argumentis factis pro parte negativa: Ex quo statim colligitur secunda pars: quia si non est in Deo formaliter talis voluntas, necesse est, quod sit eminenter, cum Deus sit causa illius in Sanctis. Ceterum, argumenta facta pro prima conclusione, sufficit ut probent, quod illa voluntas sit ponenda in Deo, saltem eminenter. Ex dictis sequitur, proportionabiliter dicendum esse, quod respectu peccatorum, quae fiunt, quae Deus nolet fieri, ponenda est in Deo noleitas formaliter vel eminenter.

AD argumenta vero utriusque partis respondendum est. Ad primum, igitur, argumentum factum pro parte negativa respondetur in favore primae conclusionis, negando, talem actum, qui est velleitas, importare intrinsece imperfectionem, sicut odium peccati.

Ad secundum respondetur, quod, etiam si formaliter sit in Deo ille actus, non est otiosus, sed est divinae misericordiae testimonium. Neque rursus est ficta voluntas: non enim Deus sine causa permittit aliquos deficere ab ultimo fine, et excludere illos a Regno suo: sed causa est, ut ostendatur iustitia vindicativa Dei in eos, qui ceciderunt; et maior abundantia misericordiae in eos qui salvi fiunt, ut ait D. Dionysius De Divin. Nomin., c. 5. et Apostolus, ad Roman. 9.: «Quod si Deus volens ostendere iram, et notam facere potentiam suam, sustinuit in multa patientia vasa irae apta in interitum, ut ostenderet divitias gloriae suae in vasa misericordiae, quae praeparavit in gloriam».

Ad tertium respondetur, quod etiam potest poni in Deo respectu angelorum creatorum voluntas antecedens, qua voluit, omnes angelos salvos fieri, quia omnibus dedit gratiam per quam ordinabantur ad gloriam, et omnes illuminavit, ut subiicerentur divinae misericordiae. Neque tamen opus est, ut antea peccaverint ad hoc, quod voluntate consequenti voluerit Deus permittere, aliquos ex illis deficere ab ultimo fine; sed sufficit bonum Universi, et ut ostendatur iustitia Dei. De quo vide D. Augustinum, lib. 11. De Civil., c. 18.

Ad quartum respondetur, quod non est eadem ratio ad ponendum in Deo voluntatem respectu hominum possibilium, sicut respectu illorum, quos Deus vult creare: quia voluntas antecedens praesupponit voluntatem simpliciter, circa res in esse naturali, ut verificetur, quod Deus vult creaturam ad supernaturalem finem perducere.

Ad quintum respondetur, quod consideratio hominis, inquantum est peccator, non pertinet ad antecedentem voluntatem, sed ad consequentem, secundum quam Deus vult quosdam punire. Unde non sequitur, quod Deus vellet omnes peccatores punire. Neque rursus voluntate consequenti vult omnes punire, alioquin omnes punirentur; sed quosdam vult punire, quosdam autem non, sed salvos facere.

Ad argumenta vero partis affirmativae dicendum est in favorem partis negativae. Ad primum respondetur, quod exemplum D. Thomae de humano iudice, non est aptum quantum ad omnia, sed sufficit, quod conveniat quantum ad hoc, quod in Deo ponatur voluntas antecedens, saltem eminenter, non autem formaliter: quoniam illa velleitas importat intrinsece imperfectionem, si formaliter consideretur. Dicit enim inefficaciam voluntatis non potentis efficere quod desiderat: sicut si mercator vellet servare merces suas, quas nihilominus proiicit in mare: quia non potest illas servare. Et propterea, non ponitur in Deo formaliter talis voluntas; ponitur tamen eminenter, et hoc sufficit.

Ad secundum respondetur, quod sufficienter explicantur illa testimonia Sacrae Scripturae, in quibus nobis commendatur benignitas Dei, circa salutem omnium hominum, si ponamus in Deo eminentem voluntatem antecedentem.

Ad tertium respondetur, quod concludit hoc ipsum, scilicet, quod Deus volebat quod Christus volebat, inquantum homo, voluntate antecedenti; sed haec voluntas erat in Christo formaliter, in Deo vero eminenter.

Ex dictis potest colligi plenior intelligentia illius testimonii 1. ad Timoth. 2., Qui vult omnes homines salvos fieri. Divus Thomas ponit tres explicationes in solutione ad primum. Prima est, ut distributio sit accommoda, id est, quotquot salvantur, voluntate Dei salvantur. Haec est D. Augustini in Enchir., c. 105. et lib. De praedestinat. Sanctorum, cap. 8. Secunda expositio est eiusdem, ibidem, ita ut distributio accipiatur pro omnibus statibus hominum, et sit sensus: Deus vult, ex omnibus hominum statibus, aliquos salvos fieri. Sicut accipitur illud Lucae, 11. Decimatis... omne olus, ut distributio fiat pro generibus singulorum, non pro singulis generum. Et haec expositio est satis germana textui: quia illic Apostolus praedixerat, ut pro omnibus, pro regibus, pro ducibus fierent orationes, et pro iis, qui in sublimitate constituti sunt, hoc enim bonum est coram Deo, et Salvatore, qui vult omnes homines salvos fieri; ac si diceret, etiam milites, et duces, et reges. Tertia explicatio articuli non solum est Damasceni, lib. 2. Orthodox. fidei, cap. 29. prope finem, sed etiam Augustini, in lib. De spiritu et lit., cap. 33. quam explicuimus dubio praecedenti. Sit autem quarta explicatio ex Augustino, Epist. 59. 59., quod est mos Scripturae Sanctae, interdum loqui de parte tamquam de toto. Exemplum est in 1. ad Corint., ubi in principio, laudat Corinthios, postea vero vehementer reprehendit: quia, quidam erant laude digni, quidam vero reprehensione. Item Ioan., 1.: «Testimonium eius nemo accipit: quia non omnes receperunt». Quinta explicatio est Ambrosii, super istum locum Apostoli, 1. ad Timot., 2. ubi ait: «Vult omnes homines salvos fieri, si ipsi voluerint». Sed advertendum est, quod quamvis ista conditionalis sit vera, non tamen in antecedenti denotatur causa divinae voluntatis, quin potius divina voluntas operatur in nobis ipsum velle et perficere, ut habetur ad Philip., 2. Unde illa conditio, si ipsi voluerint, explicatio est liberi arbitrii, hoc est, Deus non salvat resistentes, sed volentes; quod autem velint, gratia Dei et voluntas eius efficit ut velint. Sexta explicatio potest esse de voluntate signi, de qua dicemus art. 11. Est autem voluntas signi in praesenti, quia Deus circa salutem omnium hominum multa facit, quae solent esse signa voluntatis in hominibus, nimirum, quia Deus praecipit et hortatur ad prosequenda omnia ad salutem pertinentia: unde, Deus se habet ad modum volentis aliquid fieri. Septima explicatio est elegantissima et valde litteralis, scilicet: Deus vult omnes homines salvos fieri, id est, Deus vult et facit, ut iusti velint et desiderent, omnes homines salvos fieri. Paulus desiderabat salutem omnium hominum, et hoc ipsum postulat a fidelibus, ut velint. Immo, maxime ipse Christus Dominus, inquantum homo, habuit illam velleitatem et desiderium, quod quidem efficiebatur a Spiritu Sancto. Haec explicatio est D. Augustini, lib. 22. De Civit., cap. 2. ubi ait: Quando secundum Deum volunt et orant Sancti, ut quisque sit salvus, possumus illo modo locutionis dicere, vult Deus et non facit, ita ut ipsum dicamus velle, qui facit ut velint. Loquitur autem Augustinus de modo loquutionis, usitato in Sacris Litteris, ut Deo attribuatur actio, quam in nobis efficit dono suo, ut ait Augustinus lib. 4. Super Genesi., cap. 9; et ita explicat illud Gen., 22.: Nunc cognovi, quod timeas Deum, id est, cognoscere te feci; et ad Roman., 8.: Spiritus postulat pro nobis gemitibus inenarrabilibus, hoc est, postulare nos facit; et super Psal., 52. in illud: Dominus de caelo prospexit super filios hominum, ut videat, hoc ipsum docet et ita explicat praedictum versum, De caelo prospexit, id est, homines, quorum conversatio in caelis est, prospicere fecit. Et 1. Corint., 2. Spiritus omnia scrutatur; id est scrutari nos facit. Et Deuteron., 13., Tentat vos Dominus Deus vester, ut sciat si diligitis illum, scilicet, ut dono suo scire vos faciat. Et per hanc regulam intelligitur illud Acto. 1., ubi dicitur de Iuda traditore, Hic possedit agrum de mercede iniquitatis, scilicet, quia ex pecunia, quam accepit, emerunt principes sacerdotum agrum figuli, et sic Iudas possedit agrum, id est possidere fecit. Octava explicatio est, quod loquitur de Christo. Ait enim: Coram Salvatore nostro Iesu Christo, qui vult omnes homines salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire, etc.