Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

DUBITATUR secundo. An prima conclusio articuli sit vera? Et videtur quod non sit vera, immo quod sit contradictio in littera D. Tho. Nam quod sit futura communis resurrectio mortuorum articulus fidei est; et tamen Apost. 1. ad Cor. 15. argumentatur ad ostendendam communem mortuorum resurrectionem ex eo, quod Christus resurrexit, ergo doctrina sacra argumentatur ad sua principia probanda: et D. Tho. perperam attulit testimonium Apostoli ut concluderet, quod sacra doctrina non argumentatur ad sua principia comprobanda, immo ex isto testimonio oppositum convincitur: siquidem ex uno principio fidei aliud principium concluditur.

Arguitur secundo. Principia nostrae fidei sunt evidenter credibilia, ut late ostenditur in. 2. 2. q. 1. art. 5.; ergo fiunt argumenta, quibus ostendantur esse evidenter credibilia; quae argumenta plurima retulimus in. 2. 2. ubi supra, ergo Theologia argumentatur ad sua principia probanda. Arguitur tertio.

Quoniam ipse D. Tho. in Summa contra gentes, nostrae fidei dogmata plurimis rationibus etiam naturalibus persuadet. Ut v. g. quod sit resurrectio mortuorum, quod sit possibile videre Deum sicuti est, et alia multa, ergo. Arguitur quarto.

Haec est necessaria consequentia: Christus resurrexit, ergo Christus mortuus est, ergo potest Theologus unum principium efficaciter ex alio probare.

AD HOC dubium respondetur breviter, ut sit prima conclusio.

Theologia non argumentatur ad probandum sua principia efficaciter necessario concludendo, neque a priori, neque ab effectu. Haec conclusio patet ex ratione D. Thomae. Et confirmatur. Quia si revera sunt principia ipsius scientiae non potest scientia illa ab aliis incipere, alioquin iam non essent principia scientiae.

Et si quis obiciat, quod Physicus potest incipere ab effectibus, quos per sensum percipit, ad ostendendum esse principia ipsorum effectuum, ergo etiam in Theologia poterunt principia saltem a posteriori efficaciter probari. Respondetur, quidquid sit de antecedenti, nego consequentiam. Non enim est eadem ratio. Quoniam effectus naturales, praesertim qui ad sensum patent, possunt sufficienter ostendere sua naturalia principia. Quoniam est proportio inter effectus et causam ipsorum naturali lumine cognita. At vero respectu principiorum Theologiae, quae sunt de Deo quatenus est auctor gratiae supra totum naturae ordinem, non sunt aliqui effectus nobis evidentes, qui proportionem habeant et necessariam connexionem cum ipsis primis principiis. Ac propterea neque a posteriori possumus evidenter probare sacrae Theologiae principia.

Sit secunda conclusio. Ad sacram Theologiam pertinet non solum explicare sua prima principia, sed, etiam probabiliter ostendere esse vera, et evidenter credibilia esse demonstrare. Cuius rei exemplum habes in commentariis super. 2. 2. supra, ubi adduximus plurima argumenta, quibus evangelica doctrina demonstratur evidenter credibilis. Et huiusmodi argumenta non solum conducunt ad inducendum infidelem ad fidem, sed etiam ad removendas tentationes fidelis, quibus interdum impugnatur contra fidei veritatem. Neque hoc est contra dictum Ambro. lib. 1. de fide. c. 5., ubi ait: Tolle argumenta, ubi fides quaeritur, quia huiusmodi argumenta non inducuntur tamquam ratio credendi, sed tamquam ratio destruens argumenta falsa, quibus aliquis tentatur, ut discedat a fide. Aufertur enim illi infirmo scandalum, ne discedat a fide.

Tertia conclusio pro intelligentia secundae conclusionis D. Tho. Quando sacra Theologia argumentatur contra negantes quaedam principia, si concedunt alia, procedit interdum non solum probabiliter, sed etiam necesaria consequentia. Ut v. g. adversus Iudaeos, qui admittunt Vetus Testamentum, fiunt argumenta necessaria ex suppositione Veteris Testamenti, quibus concluditur, iam Messiam advenisse, Vetusque Testamentum adimplevisse.

Et si aliquis dicat: Quare ergo non convertuntur omnes Iudaei? Respondetur cum Apostolo 2. Cor. 3. quod velamen positum est ante faciem eorumdum legitur Moyses. Cum ergo D. Thom. in secunda conclusione inquit, quod sacra doctrina argumentatur contra negantes quaedam principia, non intelligit de argumentatione solum probabili. Nam isto pacto etiam argumentatur contra negantes principia universa, quod Divus Thomas in tertia conclusione negat, in qua pari forma loquitur, atque in secunda. Intelligit ergo in utraque conclusione de argumentatione non solum probabili, sed necessaria.

AD argumenta in oppositum respondetur, quod argumentatio Apostoli potius est ad infideles et negantes resurrectionem mortuorum, quam ad fideles. Ait enim: Si Christus praedicatur, quoniam resurrexit a mortuis, quomodo quidam dicunt in vobis, quod resurrectio mortuorum non est? Ecce ubi unum articulum fidei concedebant, scilicet: quod Christus resurrexit, alterum vero negabant. Et ideo Apostolus ex resurrectione Christi et aliis, quae admittebant, argumentatur ad resurrectionem mortuorum comprobandum, non solum ex concessis, sed etiam ex prophetia Oseae. 13. quasi deducendo ad inconveniens, quod si non esset resurrectio mortuorum numquam adimpleretur prophetia, quae dicit: Absorta est mors in victoria, ubi est mors victoria tua? ubi est mors stimulus tuus? Etenim si mortui non resurgunt, mors in aeternum vinceret. Ceterum consequentia illa, quam Apostolus facit concludens, quod si Christus resurrexit, et nos resurgemus, non est evidens lumine naturali, sed est evidenter credibilis ex suppositione, scilicet, quod Christus, qui est caput et redemptor hominum, resurrexit. Neque D. Tho. perperam attulit testimonium Apostoli ad probandum, quod sacra doctrina non argumentatur ad sua principia probanda. Quoniam quamvis resurrectio mortuorum sit principium Theologiae, tamen argumentum fiebat ad illos, qui negabant huiusmodi principium. Attulit etiam Divus Tho. hoc exemplum, ut nos doceret similiter argumentari.

Ad secundum argumentum respondetur non militare contra primam conclusionem. Quoniam illa non negat ea, quae sunt fidei probari posse secundum communem rationem credibilis, sed simpliciter per Theologiam probari negat. Ceterum secundum rationem communem D. Tho. docet. 2. 2. q. 1. ar. 4. ad secundum argumentum, quod ea quae sunt fidei, possunt esse visa sub ratione communi credibilis.

Ad tertium argumentum respondetur, quod D. Tho. in Summa cont. gent. non intendit demonstrationes facere eorum, que sunt fidei, sed persuasiones vehementes, quod sint possibilia nec rationi naturali repugnantia.

Ad quartum argumentum respondetur, quod eiusmodi consequentiae in quibus unus articulus ex alio potest colligi, sunt inutiles argumentationes, nisi fiant ad eos, qui negant unum principium et concedunt aliud. Quare simpliciter loquendo Theologia non argumentatur ad probanda sua principia. Haec de ista difficultate.

CIRCA tertiam conclusionem articuli notandum est, quod cum omne argumentum intellectum convincens debeat procedere ex veris et per bonam consequentiam, necesse est, ut dupliciter Theologus argumenta facta contra fidem dissolvat. Uno modo negando antecedens, altero modo negando consequentiam. Sed adhuc dupliciter potest negare antecedens, vel consequentiam. Uno modo ex propriis Theologiae, non quidem scitis, sed creditis, ut v. g. si quis obiciat contra fidem Trinitatis, quod nulla res eadem numero est plures hypostases; et tunc Theologus respondeat, nego antecedens, immo Deus est una substantia numero et tres hypostases. Altero modo potest respondere ex scitis, vel simpliciter, vel quantum ad aliquid, ut si v. g. ad eandem obiectionem respondeat Theologus, nego antecedens, si res illa sit infinita essentia vel infinita substantia. Tunc respondet ex scitis non simpliciter: neque enim scit, sed credit, quod res infinita, sit plures hypostases, sed scit, non repugnare intellectui, quod essentia illimitata sit in pluribus suppositis. Atque ita saltem dubiam facit obiectionem, ut non certo concludat. Porro si alius obiciat contra mysterium Eucharistiae in hunc modum: Accidentis esse, est inesse, ergo si accidentia sunt in hoc sacramento, sequitur quod insunt substantiae. Tunc respondebit Theologus ex scitis, quod accidentis esse non est formaliter actu inesse, sed in aptitudine. Quae propositio scita est, quamvis non ex propriis principiis Theologiae: tamen Theologus ex proprio officio utitur aliis scientiis, tamquam ancillis ad dissolvendum obiectiones propriis principiis contrarias. Dicendum ergo, quod primi generis solutiones non sunt Theologales; sed cuiusvis fidelis est sic respondere. At vero solutiones reliquae Theologales sunt, quae procedunt ex scitis utrolibet modo.

Rursus etiam in negatione consequentiae dupliciter potest responderi. Uno modo negando absolute quamlibet consequentiam in qua aliquid contra fidem infertur, ita ut respondens nullam rationem reddat vel defectum consequentiae assignet, et talis responsio cuiuslibet Christiani est. Altero modo poterit quis respondere assignans aliquam differentiam comparationis vel defectum consequentiae ostendens, et talis responsio ad Theologi munus spectat. Ut si v. g. obiciat aliquis contra mysterium Trinitatis. Haec est bona consequentia: omnis homo generat, Petrus est homo, ergo Petrus generat: ergo et ista est bona consequentia. Omnis Deus generat, filius est Deus, ergo filius generat. Tunc Theologus respondebit, quod istae consequentiae non sunt similis formae; et asignabit instantiam: Omnis motus est actio, passio est motus, ergo passio est actio. In qua antecedens ab omnibus conceditur, et consequens negatur. Ac proinde sicut Philosophus naturalis, aut Metaphysicus tenebitur respondere ad hanc tertiam consequentiam et dicere, quod non est similis primae propter aliquem Logicalem defectum: sic etiam et Theologus respondebit, quod secunda consequentia non est similis primae, et asignabit eundem defectum, quem philosophus, vel certe alium similem iuxta prioristicae resolutionis regulas. De quibus modo non est dicendum per singula.

De locis Theologicis.

IAM vero ad ea quae graviora sunt accedendum nobis est; videlicet, ut circa quartam, quintam et sextam conclusiones Divi Tho. in quibus differentia locorum, ex quibus Theologus argumenta deducit, a D. Thom. proponitur, potissima dubia, quae sese possunt offerre diligenter examinemus.

Principio pro novitiis Theologis dicendum nobis breviter est, quid sit locus Theologicus, et quotuplex sit locus Theologicus. Est igitur locus Theologicus sedes quaedam et caput, unde Theologus argumenta desumit. Neque in huius diffinitionis explicatione plurimum immorandum est. Quoniam sicut in aliis humanis scientiis sunt sua cuique capita et principia argumentorum, quae secundum artem dialecticam disponuntur. Id quod Aristoteles in Topicis fecisse videtur proponens communes locos, ex quibus omnis argumentationis forma ad omnem disputationem inveniretur. Ad hunc ergo modum et nos praesupponentes, quae ex dialectica communia sunt omnibus disciplinis (cuius ignorantiam multis Theologis alias diligentissimis plurimum nocere video) quosdam locos Theologiae proprios proferimus quasi promptuaria quaedam, ex quibus Theologus necessarias argumentationes ad confirmandam veritatem et refellendam falsitatem facile depromat. Huiusmodi autem locorum divisio iuxta doctrinam D. Tho. in praedictis conclusionibus trimembris est. Nam ad tria capita reduxit arguendi locos quibus Theologus uti possit.

PRIMUM caput est auctoritas Sacrae Scripturae. Ac proinde primus locus, et potissimus argumentandi Theologo est ex auctoritate Sacrae Scripturae. Cuius rationem D. Thomas reddit in solutione ad secundum argumentum. Quia principia huius doctrinae per revelationem habentur, ac proinde Theologia tamquam ex maxime proprio loco procedit ex auctoritate Scripturae canonicae. In qua ea quae ad fidem pertinent sacris scriptoribus revelata continentur.

Secundus locus argumentandi Theologo est ab auctoritate aliorum doctorum Ecclesiae, unde Theologus (inquit Divus Tho.) probabiliter argumentatur.

Tertius locus, quo Theologus quasi extraneo utitur, est humana ratio et philosophorum auctoritas. Ex quibus probabilia argumenta deducit. Haec habemus ex Divo Tho. AT vero recentiores Theologi, distinctionis gratia et ut exactius discipulos erudirent, maiorem horum locorum numerum proferunt. Inter quos diligentissime ac cum mirabili eruditione praeceptor meus Cano in hac parte supereminere videtur. Numerat itaque ille decem capita Theologicarum argumentationum. Ex quibus Theologus pro rerum opportunitate procedit.

Primus locus est auctoritas Scripturae sacrae, quae libris canonicis continetur.

Secundus locus est traditio Apostolica, quae quamvis scripta non sit, tamen doctrina est, quae ab ipso Christo et Spiritu Sancto per Apostolos de aure in aurem ad nos usque transisse creditur. Et idcirco huiusmodi traditiones vivae vocis oracula recte dici possunt.

Tertius locus est auctoritas Ecclesiae.

Quartus locus est auctoritas Concilii generalis.

Quintus est auctoritas Ecclesiae Romanae, in quo etiam includitur auctoritas Summi Pontificis.

Sextus est auctoritas sanctorum Patrum Ecclesiae doctorum.

Septimus est auctoritas scholasticorum theologorum, quibus adiungitur auctoritas iuris Pontificii peritorum.

Octavus est naturalis ratio, quae in omnibus disciplinis naturali lumine inventis sese exercet.

Nonus locus est auctoritas philosophorum naturalium, quibus adiungitur auctoritas Caesarei iuris consultorum, qui veram philosophiam moralem profitentur.

Decimus et ultimus est humanae Historiae auctoritas, sive per auctores fide dignos scriptae, sive maiorum relatione traditae.

SED rogas, quid est in causa, quare D. Tho. illa tantum tria capita commemoravit?

Respondetur, quod D. Tho. exempli gratia illa tria posuit, ad quae nihilominus et decem numerata reduci poterunt. Quoniam ad auctoritatem canonicae Scripturae Ecclesiae auctoritas etiam romanae et conciliorum ac traditionum Apostolicarum firmitas reduci poterit. In his enim omnibus divina auctoritas continetur, quae primo in Sacris Litteris sive in sacrarum litterarum auctoribus invenitur, in quibus etiam Ecclesiae auctoritas commendatur, dum dictum est Petro. Matth. 16. Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam. Deinde ad aliorum doctorum Ecclesiae auctoritatem reduci potest tamquam aliquid minus, auctoritas scholasticorum et philosophorum, quorum auctoritas in hac parte non tanta est, atque sanctorum Patrum, quos ipsi Theologi scholastici merito venerantur. Ceterum ad tertium caput, cuius meminit D. Tho. reliqua, quae inter decem numerata sunt, facile reducentur. En tibi quid sit locus Theologicus, et quotuplex sit.

Deinceps ex praedictis locis numeratis quaedam nobis deligenda sunt de quibus in hoc loco opportune disputatio suscipitur. Secernamus ergo locos illos, de quibus in aliis partibus Summae D. Tho. latius Theologi scholastici disputare consueverunt. Huiusmodi sunt auctoritas traditionum Christi et Apostolorum, auctoritas Ecclesiae Catholicae et summi Pontificis Ecclesiae Romanae episcopi, auctoritas etiam ipsius Romanae Ecclesiae. De quibus omnibus in. 2. 2. q. 1. ar. 10. etiam a me abunde satis disputatum est. Ceterum ex reliquis locis non omnes specialem habent difficultatem, ut hic et nunc prolixius versentur. Patet enim, etiam non Theologis, quae et quanta sit humanae rationis et philosophorum atque historiae humanae auctoritas. Quapropter circa huiusmodi, neque libet neque licet in praesentia immorari. Tota igitur nostra disputatio legitime nunc impendetur atque terminabitur circa tria loca Theologica pro viribus explicanda, videlicet, circa auctoritatem sacrae Scripturae, et circa auctoritatem sanctorum Patrum, et circa auctoritatem scholasticorum Theologorum, iurisque pontificii peritorum, qua ex parte circa Theologalia versantur. Ut ergo de his tribus ordinate agamus.