Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

SUMMA ARTICULI.

CONCLUSIO prima: Solus Deus est omnino immutabilis.

Secunda conclusio: Omnes creaturae possunt mutari quantum ad esse, non per potentiam, quae in ipsis sit; sed per solam potentiam divinam, per quam productae sunt.

Tertia conclusio: Omnes res generabiles et corruptibiles sunt mutabiles per potentiam passivam quae in illis est; tam secundum esse substantiale, quam accidentale. Quarta conclusio: Corpora caelestia non sunt mutabilia, secundum esse substantiale, sed secundum esse locale.

Quinta conclusio: Substantiae incorporeae non habent potentiam intrinsecam ad non esse. Ratio est: quia ipsae sunt formae subsistentes, quae quamvis se habeant ad esse ipsarum sicut potentia ad actum, non tamen compatiuntur secum privationem huiusmodi actus essendi.

Ultima conclusio: in substantiis incorporeis duplex mutabilitas invenitur, una secundum quod sunt in potentia ad finem, scilicet beatitudinis supernaturalis, altera secundum locum.

COMMENTARIUM.

NOTA primo in hoc articulo, quod secunda conclusio intelligitur de esse absolute loquendo, non de tali, vel taliter limitato: sic enim non repugnat quod mutae creaturae habeant potentiam intrinsecam ad non esse, ut dicit tertia conclusio.

Nota secundo, quod cum D. Thomas dicit in tertia conclusione, in inferioribus corporibus mutabilitatem esse secundum esse substantiale, dupliciter potest intelligi. Uno modo, ut ipsum esse sit substantia rei, vel pars substantiae. Alio modo, ut esse substantiale dicatur esse existentiae quod recipitur in substantia. Priori modo non potest accipi pro ipso esse existentiae quia illud non potest esse substantia, neque pars substantiae, cum nulla creatura existat per essentiam suam; sed potest verificari tertia conclusio secundum esse specificum, quod formaliter est a forma substantiali; et cum hoc sensu consonat ratio D. Thomae: quia (inquit) materia eorum potest esse cum privatione formae substantialis ipsorum. Nihilominus, si esse accipiatur pro esse existentiae, quod recipitur in substantia cum limitatione speciei et individui, poterit etiam verificari eadem tertia conclusio. Nam etiam per generationem et corruptionem fit mutatio secundum illud esse, inquantum taliter limitatur per formam substantialem et individuam.

Nota tertio, quod cum D. Thomas dicit in quarta conclusione, quod esse consequitur formam, similiter potest dupliciter intelligi. Uno modo de esse specifico; et sic verum est, quod esse consequitur formam, sicut esse album est effectus formalis albedinis. Alio modo de esse existentiae; et sic nullam formam creatam consequitur absolute loquendo, nisi quantum ad limitationem: et sic potest verificari doctrina quartae conclusionis, et eius ratio, quae ait quod nihil corrumpitur, nisi per hoc quod amittit formam, scilicet, in qua recipitur ipsum esse existentiae et limitatum. Unde colligitur quod formae subsistentes, quales sunt angeli, non habent potentiam intrinsecam ad non esse, quia non possunt amittere formam, cum illa non sit in aliquo subiecto quod possit manere cum privatione formae. Ipsum autem esse immediate et per se non potest amitti et desinere, nisi per annihilationem, quae tantum est in potentia activa Dei, sicut quando immediate et per se producitur esse: ergo nulla est potentia in angelis ad non esse.

DUBIUM est: utrum angelus vel anima rationalis, ex natura sua, careant potentia, ad non esse? Et videtur quod non. Primo, quia in 6. Synodo generali Constantinop. Sess. 11., Epist. Sophronii quae approbatur a Concilio in actione 15. dicitur, quod angelus et anima rationalis non per naturam propriam, sed per Dei gratiam habent immortalitatem. Confirmatur ex 1. ad Timot. 6: Qui solus habet immortalitatem, scilicet, Deus solus, ex natura sua, est immortalis.

Secundo. Cuilibet potentiae activae correspondet aliqua passiva potentia, ut docet Arist. 9. Methaphy.; sed Deus habet potentiam activam ad mutandum angelos de esse ad non esse: ergo in angelis reperitur potentia pasiva intrinseca ad talem mutationem.

Tertio. Si angelus ex natura sua est immortalis, sequitur quod per nullam potentiam possit annihilari: consequens est falsum, ergo. Sequela probatur: nam quod competit rei per naturam suam, non potest per aliquam potentiam separari: v. g. quia naturaliter competit homini esse discursivum, non potest etiam per divinam potentiam, non esse discursivus. Confirmatur: nam Arist. 10. Metaph. tex. 26. docet, quod corruptibile et incorruptibile sunt differentiae essentiales rerum: sed id quod est essentiale non potest separari ab aliqua re; ergo quod ex natura sua est incorruptibile, non potest amittere esse.

Quarto. Ex ratione D. Thomae in qua praesupponitur quod esse consequitur formam, sequitur quod haec propositio, angelus existit, est per se et necessaria; ergo per nullam potentiam poterit eius contradictoria verificari, scilicet nullus angelus existit.

Circa istam difficultatem Doctores Parisienses reprehendunt D. Thomam. Putant enim illum asserere esse aliquod ens, simpliciter necessarium, praeter Deum. Sed pro intelligentia quaestionis, nota primo, quod de rebus naturalibus possumus dupliciter loqui. Uno modo secundum potentiam naturalem et respectu naturalium causarum. Alio modo respectu divinae, absolutaeque Potentiae. Et certe D. Thomas, cum hic asserat aliquas substantias esse immutabiles quantum ad esse, loquitur primo modo, non vero secundo modo. Et hoc est quod dicit Caietanus, hic, res istas esse immutabiles secundum potentiam physicam, non vero secundum potentiam logicam. Nota secundo, quod, quoniam theologicum munus potissime versatur circa considerationem divinae supernaturalisque Potentiae, saepe Theologi aiunt, res aliquas esse mutabiles secundum esse substantiae, quas tamen naturales Philosophi, considerantes naturalium causarum virtutem, aiunt esse immutabiles omnino et necessarias, quantum ad esse substantiae. Sicut etiam dicunt impossibile esse, virginem parere, scilicet, iuxta cursum naturae; cuius tum oppositum Theologus asserit: uterque tamen dicit verum, iuxta propriam causam, quam considerat. His positis, sententia D. Thomae verissima est, quia loquitur de potentia naturali; et oppositum non videtur nobis satis tutum in fide. Probatur: quia in Concilio Lateranensi sub Leone X, Sessione 8. definitur, quod anima rationalis est incorruptibilis: et certe Concilium videtur loqui de propria natura animae. Confirmatur: motus caeli non potest desinere esse nisi per miraculum in die Iudicii; ergo est perpetuus ex natura sua. Secundo. Angelus et anima rationalis et caelum non possunt desinere esse per corruptionem proprie dictam, neque per aliquam aliam mutationem: ergo habent incorruptibilitatem ex natura sua. Consequentia est bona. Antecedens, quoad primam partem, probatur. Corruptio est quando separatur forma a materia: sed in angelo et anima rationali nulla est materia, sed sunt formae per se subsistentes; caeli vero quamvis habeant materiam, illa non habet inclinationem ad aliam formam, quia illa forma replet capacitatem illius; ergo. Secunda pars probatur in angelo et anima, nam ad formam necessario consequitur esse; ergo esse inseparabile est a forma. Ultimo probatur ratione quae colligitur ex Caietano, hic. Nulla res habet potentiam et inclinationem ad non esse, nisi habeat potentiam et inclinationem ad aliud esse cum quo non compatitur esse, quod modo habet; sed angelus, anima rationalis et caeli non habent inclinationem ad aliud esse; ergo neque habent potentiam ad non esse. Maior probatur: quia nulla est potentia, neque inclinatio in rerum natura ad malum; sed non esse est malum; ergo nulla est potentia ad illud. Ad primum argumentum dicitur, quod angeli sunt incorruptibiles per naturam:

definitio vero Concilii, est contra aliquos qui asserebant, quod angelus in suo esse, quod habet et in quo conservatur, non dependet a divina voluntate. Concilium vero definit, quod etiam angeli, in suo esse, dependent a divino concursu: qui quidem concursus ad ordinem naturae pertinet. Vocatur tamen gratia in ipso Concilio, quia ille concursus est voluntarius et a divina Voluntate. Ad confirmationem, respondetur, quod solus Deus habet immortalitatem a se ipso, independenter ab alio, sicut ipse solus habet Bonitatem, ut dicitur Lucae, 18: nam per suam essentiam est ens et existens et bonus. Angelus vero habet immortalitatem non a seipso, sed a Deo, et dependenter.

Ad secundum respondetur, quod illa maxima est falsa: nam in Deo erat potentia activa ad creandum mundum ante eius creationem, et tamen non erat potentia passiva. Et ita, modo est potentia activa in Deo ad annihilandum angelum, et nulla correspondet passiva, nisi forte obedentialis, quae est potentia supernaturalis, ut docet Caietanus, 1. p., art. 1. Verum est, quod in agentibus naturalibus correspondet passiva, quia ipse agens versatur circa determinatam materiam.

Ad tertium, nego consequentiam: sed tantum sequitur, quod angelus non potest corrumpi per naturam, seu per potentiam naturalem et ordinariam: nam quod competit alicui per suam naturam, non potest ab illo separari, sicut rationalitas ab homine. Angelus vero est incorruptibilis per naturam, non per aliquod positivum, sed quia in se non habet unde corrumpatur. Ad confirmationem respondetur, quod incorruptibile et corruptibile sunt conditiones essentiales rerum: corruptio autem vel non corruptio non est conditio essentialis rerum, quia haec respiciunt esse, quod contingenter convenit rebus creatis. Ita potest Deus id quod est corruptibile ex natura sua conservare infinito tempore; id vero, quod est incorruptibile ex natura sua potest annihilare; non tamen potest facere, quod id quod est corruptibile ex natura sua, sit cum eodem addito, incorruptibile ex natura sua, neque e contra.

Ad quartum respondetur, quod haec praedicatio, angelus existit, non est necessaria et per se, absolute loquendo, sed ex suppositione, supposito quod angelus sit creatus: nam illo supposito, angelus non, potest desinere esse per naturam: non enim habet causam suae corruptionis.