Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

DUBITATUR ergo, An conclusio D. Thomae principalis sit vera, et ratio eius bona?

Arguitur primo pro parte negativa. Unitas scientiae specifica debet sumi ex unitate rationis formalis obiecti, quae attingitur, ergo ex unitate divinae revelationis non bene concluditur unitas scientiae Theologiae. Probatur consequentia. Quia ratio formalis, quae attingitur a theologo est Deitas, cum per se sit scientia de Deo, ut docet D. Tho. in art. 7.; ergo non est ratio formalis unitatis specificae huius scientiae divina revelatio.

Arguitur secundo. Si quo pacto divina revelatio pertinet ad rationem formalem huius scientiae, videtur, quod pertineat ut ratio formalis sub qua; sed ex unitate rationis formalis sub qua, non necessario colligitur specifica unitas scientiae; ergo ratio Divi Thomae non probat conclusionem. Probatur minor. Quia scientiae Mathematicae sunt de quantitate sub una ratione formali, quae est abstractio a materia sensibili, et tamen sunt quatuor scientiae Mathematicae differentes specie, v. g. Arithmetica, et Musica, Geometria, et Perspectiva; ergo divina revelatio, quae est ratio formalis sub qua theologus considerat de rebus tam diversis et diversorum generum, non sufficiet facere unitatem specificam in scientia Theologica.

Arguitur tertio. Revelabilitas nihil ponit in re ipsa revelata, ergo non est ratio formalis specificans scientiam. Patet consequentia. Quia scientiae differentia desumitur per ordinem ad aliquid reale, quod se tenet ex eo quod Deus revelet nobis se esse trinum et unum, et Verbum divinum carnem factum esse, nihil ponitur in ipso obiecto.

Arguitur quarto. Si Deus revelaret mihi omnes veritates mathematicas et astrologicas, nihilominus ego haberem plures scientias ex pluralitate obiectorum scibilium, ergo divina revelatio non facit unitatem specificam in revelatis.

Arguitur quinto. Nam scientiae distinguuntur, ut docet Aristo. 6. Metaph., tex. 2., secundum maiorem vel minorem abstractionem a materia: sed Metaphysica aequaliter abstrahit a materia atque Theologia, ergo non differt specie ab illa. Probatur minor. Quoniam Metaphysica abstrahit a materia intelligibili, qua abstractione non potest esse maior; minor autem in Theologia esse non potest, quia alias esset scientia inferior, ergo aequaliter abstrahit atque Metaphysica.

Arguitur sexto. Non potest esse eadem ratio specificans habitum primorum principiorum et habitum conclusionum: sed divina revelatio specificat habitum fidei, ut docet D. Tho. 2. 2 q. 1. et nos illic late disputavimus; ergo non potest esse ratio formalis specificans Theologiam. Patet consequentia. Quia fidei habitus est principiorum, Theologiae vero conclusionum, ut patet ex dictis articulo praecedenti, ergo etc.

Arguitur septimo. Ad omnem assensum conclusionis Theologicae semper concurrunt duo lumina plusquam specie distincta; ergo ratio assentiendi conclusionibus non est una et simplex secundum speciem, sed potius mixta: ac per consequens Theologia non est unius speciei habitus. Consequentia patet. Quia lumen est ratio assentiendi conclusionibus. Antecedens vero probatur. Quia in omni Theologica demonstratione non solum concurrit immediate lumen fidei; sed assensus alterius praemissae fit ex lumine aliquo naturali, vel naturaliter acquisito. Vel si utraque praemissa fuerit immediate de fide, consequentia tamen naturali lumine cognoscitur.

Denique arguitur. Si divina revelatio est ratio formalis Theologiae, sequitur, quod ea, quae cadunt sub revelationibus particularibus, pertineant ad Theologiam aut quod ex illis possint Theologicae conclusiones colligi.

PRO intelligentia huius difficultatis quaedam nobis quasi fundamenta ex Logica et Metaphysica praemittenda sunt.

Primum fundamentum sit, quod ratio formalis duplex consideratur in qualibet scientia. Altera dicitur ratio, Quae, altera vero ratio sub qua, hoc est, quaedam est ratio, quae attingitur ipsa cognitione scientiae, quaedam vero est ratio sub qua illa attingitur. Prior ratio est illa, quae se tenet ex parte obiecti secundum suam entitatem, quae est ipsa quidditas et essentia obiecti, de qua sunt principia proxima scientiae, et quae radix est eorum, quae demonstrantur in scientia. Ratio sub qua, illa est quae se tenet ex parte ipsius scientiae. Et dicitur sub qua, quia ipsum obiectum, prout est illi rationi proportionatur scientiae. Possumus ponere exemplum in sensibus respectu quorum distinguitur etiam ratio formalis quae, et sub qua, vt v. g. color dicitur ratio formalis obiecti visus, quae attingitur et videtur a visu: lumen vero dicitur esse ratio formalis sub qua color ipse videtur. Tametsi hoc exemplum non per omnia quadret. Etenim lumen etiam est ratio, quae attingitur a potentia visus, et principalius quam color. Est enim sol maxime visibilis ratione lucis. Sed exemplum affertur, quod lumen comparatione ad colores est ratio sub qua. Sed esto aliud exemplum in mathematicis, quarum ratio formalis, quae attingitur, dicitur esse quantitas: Ratio vero formalis obiecti sub qua dicitur esse abstractio a materia sensibili. Immo vero abstractio a materia, ut in communi significatur, est ratio communis sub qua omnis obiecti scibilis. De qua re vide Caietanum, libro 2. Poster. in quaest. de abstractione scientiarum. Nunc igitur in hoc articulo non investigamus rationem formalem, quae attingitur a Theologia. De hac enim in articulo septimo erit specialis disputatio. Nunc autem inquirimus, quaenam sit ratio formalis sub qua obiecti Theologiae.

Secundum fundamentum sit, unitatem scientiae specificam non solum esse iudicandam ex unitate obiecti formalis, ut res quaedam est, sed simul ex unitate obiecti formalis secundum rationem formalem, sub qua, ut v. g. Metaphysica quidem una scientia est secundum speciem, at vero obiectum eius formale, ut res est, non habet unitatem formalem specificam, immo neque genericam. Est enim ens in quantum ens obiectum Metaphysicae. Quod quidem per se dividitur in decem genera rerum primo diversa. Verumtamen eadem est ratio entis, ut subest abstractioni a materia etiam intelligibili, quae est ratio formalis sub qua consideratur ens; idcirco Metaphysica est una scientia secundum speciem atomam, quia talis abstractio consistit in indivisibili. Vide Caietanum lib. 1. Poste. cap. 23. et D. Tho. in opusculo 79. quaest. 5. art. 1.

Tertium fundamentum sit; Quod quamvis iuxta doctrinam Arist. in. 6. Metaph. tex. 2. scientiae distinguantur secundum maiorem vel minorem abstractionem a materia; et abstractio dicatur ratio formalis sub qua, tamen non ita intelligendum est, quod ipsa abstractio sit lumen manifestans obiectum, sed est necessaria conditio, ut obiectum tale per lumen tale cognoscatur. Et ideo ipsa abstractio dicitur ratio sub qua. Pro cuius explicatione suppono, abstractionem a materia aliquando esse realem et sine operatione intellectus, sicut angelus est substantia realiter abstracta a materia. Aliquando vero abstractio a materia est solum secunda intentio, quae consequitur operationem intellectus, ut v. g. homo per conceptum communem abstrahitur a materia singulari, et quantitas a materia sensibili, quamvis realiter nullus sit homo sine materia singulari, nulla quantitas sine materia sensibili. Hoc supposito, probatur nostrum tertium fundamentum, scilicet, quod abstractio a materia non possit esse ratio formalis sub qua, nisi tantum ut conditio. Est argumentum. Si abstractio a materia esset per se ratio formalis sub qua obiectum scibile cognoscitur, constituitur et distinguitur, sequitur, quod cum ipsa abstractio est tantum secunda intentio, etiam tunc constitueret et distingueret per se ipsum scibile; consequens est falsum. Quia secunda intentio est ens rationis consequens operationem intellectus, ergo non constituit, vel distinguit realiter scientiam a scientia. Praeterea probatur quod abstractio realis a materia adhuc non possit esse ratio formalis sub qua. Est argumentum. Ratio formalis sub qua debet esse aliquid per quod scientia constituitur formaliter in specie et distinguitur ab alia, ergo debet esse aliquid intrinsecum ipsi scientiae: at vero abstractio realis obiecti cognoscibilis existit extra intellectum, ergo non potest esse id, per quod scientia realiter et formaliter constituitur et distinguitur. Et confirmatur. Quia relatio scientiae ad scibile realis est: omnis autem relatio realis intrinseca est ei, quod denominat, ergo relatio scientiae ad scibile intrinseca est ipsi scientiae. Tunc ultra. Ergo multo magis ratio formalis specificans scientiam. Patet consequentia. Quia relatio sequitur talem rationem formalem, tamquam fundamentum et propriam differentiam scientiae intrinsecam. Necesse est igitur asserere, quod vera et realis ratio sub qua cognoscitur omne scibile est aliquod lumen intrinsecum habitui scientifico vel naturale, vel supernaturale, vel acquisitum. Omne enim quod manifestatur, seu omne quod manifestat, ut inquit Apostolus, lumen est. Praeterea probatur, et ostenditur quasi a posteriori et a signo, quod abstractio a materia non possit esse per se ratio formalis distinguendi, sed potius diversitas luminis. Est argumentum. Ubicumque non est diversitas luminis, etiam si sit maior vel minor abstractio a materia in rebus cognitis, non diversificatur habitus, ut exempli gratia, idem omnino est habitus omnium primorum principiorum, etiam si non omnia prima principia sint aequaliter abstracta a materia. Nam hoc principium. Quodlibet est vel non est, abstrahit a materia etiam intelligibili. Hoc autem principium, Quaecumque sunt aequalia uni tertio sunt aequalia inter se, non abstrahit a materia intelligibili: et hoc principium, Natura est principium motus et quietis, solum abstrahit a materia singulari, et nihilominus idem est habitus omnium illorum: quia eodem lumine naturali immediate ostenduntur esse vera. Ceterum postea in discursu ex istis principiis alio et alio lumine opus est, ut cognoscantur et sciantur magis vel minus abstracta a materia. Atque ita scientiae distinguuntur specie.

Sed rogas. Quid igitur est, quod tam frequenter versatur in ore Metaphysicorum et Dialecticorum, quod scientiae distinguuntur specie per abstractionem a materia? Respondetur quod ea ratione ita loquuntur, quemadmodum etiam dicunt, quae scientiae sunt de universalibus: et tamen constat, quae universalitas conditio obiecti formalis est, sub qua tamquam conditione efficitur formale. Ita etiam abstractio a materia dicitur ratio sub qua tamquam conditio necessaria et annexa obiecto manifestabili per tale lumen. Ad hunc etiam modum solemus dicere scientias constitui et distingui per ordinem et relationem ad scibile; et tamen differentia scientiae non est relatio, sed aliquid absolutum, cui annexa est relatio; per quam declaratur et intelligitur dependentia eius a scibili et intrinseca differentia. Ad hunc ergo modum abstractio a materia est conditio obiecti scibilis ei annexa et manifestativa differentiae luminis scientifici, quod tanto perfectius erit, quanto magis abstracta a materia manifestaverit. Est tamen advertendum circa hoc fundamentum, quod differentia abstractionis fundamentum habet in ratione formali obiecti quae, prout res est. Ex eo enim quod res ipsa in se magis aut minus participat de materia, provenit quod intellectus circa illam versetur cum maiore vel minore abstractione a materia.

HIS suppositis sit prima conclusio. Divina revelatio est ratio formalis sub qua obiectum theologicum specificat Theologiam. Haec conclusio bene colligitur ex D. Tho. in hoc art. et in art. 7. In hoc enim articulo quaerens de unitate specifica huius doctrinae non aliam rationem asignavit formalem obiecti, nisi divinam revelationem. Et in solutione ad secundum, inquit, quod sacra doctrina omnia considerat sub una ratione inquantum sunt divinitus revelabilia, ergo intelligit revelationem esse rationem formalem obiecti sub qua. Et rursus in artic. 7. ait, rationem formalem subiecti huius scientiae eam esse, quia omnia considerantur sub ratione Dei, hoc est, sub Deitate. Constat autem, quod Deitas est ratio formalis, quae attingitur, ergo divina revelatio est ratio formalis sub qua.

Secunda conclusio. Divina revelatio prout consideratur ut ratio formalis sub qua, non distinguitur ab ipso lumine, vel ab effectu formali luminis. Pro cuius intelligentia adverte, quod divina revelatio potest considerari ut est actio Dei in ipso Deo existens. Et isto modo non est ratio formalis nostrae Theologiae aut fidei, sub qua obiectum fidei vel Theologiae attingitur. Quoniam illa est nobis extrinseca tenens se ex parte causae efficientis et superioris. Altero modo divina revelatio sumitur pro ipso effectu, quem Deus revelans efficit in nobis, quo formaliter fit nobis aliquid manifestum seu revelatum. Et isto modo nihil aliud est ratio formalis sub qua obiecti Theologiae vel fidei, quam ipsum lumen aut effectus formalis luminis, quod Deus infundit in nobis, ut per illud immediate assentiamus principiis; mediate vero conclusionibus inde deductis. Haec conclusio probatur. Quia ex eo distinguitur Theologia a Metaphysica, ut docet D. Tho. art. 1. huius quaestionis, quia Metaphysica agit de eisdem rebus secundum quod sunt cognoscibiles lumine naturalis rationis; Theologia vero secundum quod cognoscuntur lumine divinae revelationis; ergo necesse est, ut eo pacto quo divina revelatio dicitur ratio sub qua, non distinguatur a lumine, vel ab effectu formali luminis supernaturalis. Patet consequentia. Quia non possunt esse duae rationes formales sub quibus et per quas scientia unitatem habeat. Item D. Tho. art. sequen. ait, quod sacra doctrina una existens se extendit ad ea, quae pertinent ad alias scientias, prout sunt divino lumine cognoscibilia. Et confirmatur ex eo, quod inquit Apostolus, 2. Cor. c. 4.: Deus qui dixit de tenebris lumen splendescere, ipse illuxit in cordibus nostris ad illuminationem scientiae claritatis Dei in facie Christi Iesu. Ecce ponit causam efficientem ex parte Dei, dum inquit, illuxit. Ponit etiam effectum actionis Dei in nobis, dum inquit, ad illuminationem scientiae. Ponit etiam rationem formalem, quae attingitur in eo, quod dicit claritatis Dei: id est, Divinitatis in facie Christi. id est, in persona Christi. Est ergo ratio formalis sub qua cognoscimus Deum et ea, quae Dei sunt, lumen infusum a Deo, per quod formaliter illuminantur ea, quae sunt in nostro intellectu in esse intelligibili theologico. Et in hoc sensu dicimus, divinam revelationem esse rationem formalem sub qua. Quemadmodum etiam Apostolus inquit ad Roman., 1. cap.: Quia quod notum est Dei manifestum est in illis, Deus enim illis manifestavit. Ubi plane loquitur de manifestatione seu revelatione, quae fit naturali lumine indito ab Auctore naturae. Quemadmodum ergo dicitur Deus manifestare seu revelare, ut Auctor naturae, aliqua, quae de Deo naturaliter cognoscibilia sunt non alia ratione, nisi quia confert hominibus lumen naturale: ita etiam dicetur revelare ea, quae ad supernaturalem cognitionem pertinent, quatenus infundit lumen, quo talia revelentur. Atque hoc pacto verificabitur, quod sub divina revelatione pertinent ac unam rationem specificam fidei vel Theologiae: quamvis differenter, ut statim sumus explicaturi.

Tertia conclusio. Si abstractio a materia consideretur, ut necessaria conditio rationis formalis sub qua, iuxta doctrinam explicatam in tertio fundamento, nostra Theologia habet etiam abstractionem quandam pertinentem, ut conditionem ad unitatem specificam eius. Et de hac abstractione suo modo verificabuntur omnia, quae dicta sunt in tertio fundamento. Haec conclusio non aliter probatur, nisi quia cum nostra Theologia sit vere et proprie scientia, ut articulo praecedenti ostensum est, oportet ei tribuere scientiae proprietates, quantum possibile fuerit. Est autem quaedam proprietas scientiae, ut abstrahat a materia, et quod quanto superior scientia est, tanto magis abstrahat. Ergo cum Theologia sit suprema inter scientias, maxima debet esse eius abstractio et excellens supra abstractionem metaphysicam.

Quod si roges: Quaenam potest esse maior abstractio, quam a materia intelligibili? Respondetur, quod inter entia naturalia est naturalis ordo, ita ut alia aliis sint immaterialiora et simpliciora: et hac via inveniuntur tres gradus abstractionis: Primus est a materia singulari; et hic pertinet ad scientiam physicam, quam ego unicam esse secundum speciem existimo: quoniam eius abstractio a materia singulari non recipit magis et minus. Sed de hac re, in principio libri primi de Generatione et Corruptione, plura dicemus. Secundus gradus abstractionis est a materia sensibili, non autem a materia intelligibili. Et haec abstractio convenit mathematicis, in quibus invenitur differentia specifica: quia talis abstractio non consistit in indivisibili. Unde Arithmetica est omnium simplicisima. Quia numerus simplicior est, quam quantitas continua, quae habet conditionem materiae, eo quod divisibilis est in infinitum, quae quantitas est obiectum Geometriae, numerus autem ad unitatem reducitur tamquam ad mensuram indivisibilem, qui est obiectum Arithmeticae. Deinde vero Musica et Perspectiva ab illis differunt: quia minus abstrahunt a materia sensibili, eo quod obiectum Perspectivae est linea visualis: obiectum autem Musicae est numerus sonorus. Inter seipsas autem ex parte quidem principiorum perfectior iudicatur Musica. Quia eius principia sunt Arithmeticae conclusiones, principia vero Perspectivae sunt conclusiones Geometricae. At vero si considerentur ex parte rationis formalis obiecti, quae attingitur ab unaqualibet, nobilior videtur Perspectiva quam Musica, eo quod additio obiecti Perspectivae, supra Geometriam consideratur per ordinem ad visum, qui est nobilior potentia et magis abstrahens a motu, quam Musicae additio supra Arithmeticam, quae dicit ordinem ad auditum, qui non sic abstrahit a motu, sicut visus. Quoniam auditus sic cum quadam immutatione reali circa medium et fortassis circa sensorium, secundum quemdam motum localem et impulsum aeris. Ac proinde istae scientiae subalternatae se habebunt inter se sicut excedens et excessum. Tertius gradus abstractionis est a materia etiam intelligibili. Et hic gradus est proprius Metaphysicae, cuius obiectum est ens. De cuius ratione non est aliqua materia. Potest enim ratio entis perfecta inveniri absque aliqua materia vel ordine ad materiam, quod non contingit in ratione quantitatis, quae necessario intelligitur per ordinem ad subiectum materiale. Et propterea Mathematicae dicuntur non abstrahere a materia intelligibili. Ceterum obiectum ipsum adaequatum Metaphysicae, quod est ens, etiam invenitur tamquam aliquid intrinsecum in rebus materialibus. In quibus tamen metaphysicus considerat aliquid immateriale, scilicet, quod in rebus materialibus invenitur quidam ordo abstrahens a materia, et ab hic et nunc. Atque ita dicimus, hanc demonstrationem esse metaphysicam, omnis homo est animal discursivum, omne animal discursivum est risibile, ergo omnis homo est risibilis. Quia quamvis ipse homo compositus sit ex materia: tamen metaphysicus in illo considerat quod aeternum et necessarium est, et sibi competit intrinsece per ordinem ad proprium obiectum Metaphysicae. Atque ita procedit ex definitione hominis, quae componitur ex partibus non reali compositione, scilicet, animal rationale, sed metaphysica ex genere et differentia, quae re vera non sunt partes, nisi secundum quod substant abstractioni intellectus Sed de his alias. Ceterum si nostrae Theologiae abstractionem propriam consideremus respectu proprii obiecti, inveniemus plurimum excedere abstractionem metaphysicam. Est enim obiectum nostrae Theologiae ipse Deus, qui secundum se est actus purus neque habens aliquam partem materialem, sicut habet ens quod est obiectum Metaphysicae. Deus enim dividi non potest, sicut ens dividitur in decem genera, in quibus multum est materiae et potentialitatis. Item si quo pacto metaphysicus de Deo considerat, hoc facit, quatenus in effectibus naturalibus potest relucere divina virtus atque divinitas. Et eadem ratione considerat de substantiis separatis a materia, quatenus earum quidditates ex materialium rerum quidditate investigare potest. Theologus autem de ipso Deo, prout in se est et absque ordine ad naturales effectus naturaliter cognoscibiles, per se considerat. Unde ipse Deus ut obiicitur Theologiae, substat lumini superioris ordinis, quod a solo Deo dimanat in nostrum intellectum, non tamquam nobis debitum ex natura nostra, neque consequens nostram quidditatem aut efficientiam, sicut lumen naturale et lumen acquisitum est in nobis.