Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

SUMMA ARTICULI.

CONCLUSIO est: Nullus homo purus potest videre Deum per Essentiam, nisi a mortali vita separetur.

COMMENTARIUM.

IN hoc articulo notandum est primo, quod eius conclusio non est intelligenda de facultate naturali. Iam enim supra, artic. 4, D. Thomas explicuit, quod per naturalem facultatem, nullus intellectus creatus potest videre Divinam Essentiam. Quo circa conclusio intelligenda est de potentia supernaturali. Secundo est notandum, quod cum sit duplex potentia supernaturalis, altera ordinaria, et est illa quae alligatur legibus a Deo statutis, altera absoluta, quae nullis constringitur legibus, conclusio D. Thomae non est intelligenda de potentia absoluta, sed de potentia ordinaria. Quoniam ut ipse D. Thomas fatetur in solutione ad secundum, D. Paulus et Moyses per potentiam absolutam Dei in hac vita mortali positi, Divinam Essentiam viderunt. Ferrar., 3. Cont. Gent. cap. 47. videtur explicare hanc conclusionem Divi Thomae de potentia absoluta Dei, ita quod per omnem potentiam Dei infactibile sit quod aliquis, in hac mortali vita intueatur Divinam Essentiam. Sed Caietanus, in hoc commentario, conclusionem litterae exponit de potentia ordinaria Dei. Verumtamen nulla est contradictio inter hos auctores quoniam diverso modo intelligunt illam conclusionem D. Thomae. Caietanus ita intelligit illam, quod nullus homo in hac mortali, vita possit videre Divinam Essentiam, etiamsi in eius Visione non utatur aliquo sensu, neque videat absque conversione ad phantasmata. Et conclusio, in isto sensu, citra dubium non potest verificari nisi de potentia ordinaria, quia per absolutam Dei potentiam non implicat, quod eiusmodi visio Divinae Essentiae communicetur homini in vita mortali existenti. Ferrariensis vero, ita explicat conclusionem, quod nullus homo in hac vita potest videre Divinam Essentiam, taliter quod eius visio pendeat ab usu alicuius sensus, et fiat per conversionem ad phantasmata; et in hoc sensu explicata conclusio, habet verum, etiam secundum absolutam Dei potentiam. Sed advertendum est, quod conclusio D. Thomae explicata in sensu Ferrariensis non est certa secundum fidem, est tamen communis sententia Theologorum. Et probatur ratione efficacissima: quoniam Divina Essentia, prout est species per quam fit illa visio, nullam habet dependentiam, aut colligationem cum phantasmate, neque illam potest habere: ergo impossibile est, quod visio, quae fit per Divinam Essentiam a phantasmate pendeat. Ceterum, si conclusio sumatur in sensu exposito a Caietano, et intelligatur secundum potentiam ordinariam, est manifesta fides definita in concilio Viennensi contra Begardos, et Beguinas. Et probatur, ex illo Ioan. 1.: Deum nemo vidit umquam, et cap. 3.: Qui de terra est, de terra loquitur, qui de caelo venit, super omnes est, quod vidit hoc testatur. Quo loco, Christus Dominus aperte designat, nullum hominem praeter ipsum, qui de caelo descendit, vidisse mysteria fidei in Divina Essentia. Et 1. ad Tim. 6.: Lucem inhabitat inaccessibilem, quam nullus hominum vidit, sed neque videre potest. Exod. 33.: Non videbit me homo et vivet. Ista testimonia et similia ut minimum, intelligenda sunt secundum potentiam Dei ordinariam.

Circa illa verba D. Thomae in corpore, scilicet quod homo in somniis aptior est ad percipiendas revelationes spirituales quam in vigilia, etc. notandum est primo, quod intellectus in operatione sua duo habet officia: alterum apprehendere, et alterum iudicare. Nunc dico quod haec sententia D. Thomae habet verum quantum ad apprehensionem, non autem quantum ad iudicium. Et ratio est: quia ad percipiendas species rerum spiritualium, disponitur homo ex eo, quod cessat ab operatione circa res materiales et sensibiles: quae cessatio potissimum fit in somnis, at iudicium fit per resolutionem ad sensibilia, quae sensibus percipiuntur; ac proinde iudicium melius fit in vigilia, quam in somno. Ista veritas potest colligi ex illo Genes. 28. ubi Iacob, postquam in somnis vidit scalam caelum attingentem, expergefactus dixit: Vere Dominus est in loco isto, et ego nesciebam. Ecce, quemadmodum Iacob in somnis viderat scalam attingentem caelum, et angelos ascendentes et descendentes per illam; sed tamen usque ad vigiliam non perfecte iudicaverat, quod vere Deus erat in illo loco. Secundo est notandum, quod haec sententia D. Thomae est intelligenda de somno, in quo phantasia non est consopita et conturbata, sicuti est in iis, qui post multum cibum et potum dormiunt; sed requiritur quod in somno tantum exteriores sensus ligati sint, phantasia vero libera maneat ut possit ministrare subtiliores species intellectui dormientis. Videndus est Caietanus in hoc articulo.

DUBIUM grave est circa solutionem ad secundum: an D. Paulus, et Moyses viderint Divinam Essentiam, dum fuerunt in hac mortali vita? Ista quaestio proprium locum habet in 2. 2., q. 174., art. 4. et q. 175., art. 3. Sed quoniam ille locus D. Thomae solet in Scholis raro tractari, idcirco in praesentia disputanda est. Et primum, suadetur pars negativa ex illis omnibus testimoniis, quae adduximus ad probandum conclusionem litterae esse tenendam secundum fidem. Nam in illis testimoniis aperte designatur, nullum hominem, Christo Domino excepto, in hac vita vidisse Essentiam Divinam. Sed potissime est ponderandum illud Ioan. 1.: Deum nemo vidit umquam. Nam verbis praecedentibus dixerat Evangelista: Lex per Moysem data est, gratia et veritas per Iesum Christum facta est. Et continuo subiungit: Deum nemo vidit umquam, sed Unigenitus qui est in sinu Patris ipse enarravit. Quibus verbis Evangelista assignat pro ratione, quare lex sit data per Moysem, et tamen gratia et veritas non per Moysem, sed per Christum facta sit, quoniam ipse Christus solus viderat Deum: ergo Moyses non vidit Essentiam Divinam.

Arguitur secundo, ex testimoniis Sanctorum Patrum. D. Hieronym. lib. 3. Contra Pelagianos, prope finem, et super cap. 6. Isaiae, apertissime dicit, nullum umquam prophetam, aut aliquem hominem vidisse Deum in sua Essentia, sed in figuris et aenigmatibus. Idem docet D. Chrisost. de Moyse, Homil. 14. super Ioan. et idem dicit de Paulo, licet non tam asseveranter, super 2. Epist. ad Cor. c. 12. Gregorius Nazian., lib. 2. suae Theologiae a principio.; Gregor. Magnus lib. 18. Moral. ca. 37. et 38.; et Divus Cyrillus super Ioan., lib. 1. ca. 22. Isti Sancti Patres apertius loquuntur de Moyse, quam de Paulo. Eamdem docet sententiam Dionys. lib. De myst. Theol., c. 1. Sed quod vehementius urget, istam sententiam docet asseverantissime Evaristus Pontifex in prima sua Epist. Decr. exponens illa verba Pauli 1. ad Tim. 6.: Lucem habitat inaccessibilem, etc., inquit, nullum umquam prophetarum vidisse Deum in Essentia sua, sed tantum in aenigmate et figura.

Tertio. Non licet umquam excipere aliquem a regula generali quae habetur in Sacris Scripturis absque gravissimo fundamento; sed regula generalis est, in Sacris Scripturis contenta, quod nullus umquam vidit Divinam Essentiam, aut videre potest: ergo excipere aliquem ab hac regula generali non licet absque fundamento gravissimo. Haec omnia non egent probatione. Rursus, sed nullum est fundamentum, ut dicamus Moysem et Paulum vidisse Deum per Essentiam in hac vita: ergo. Probatur hoc antecedens postremum. Primo de Moyse: nam omnia testimonia Sacrarum Litterarum, in quibus asseritur, Moysem vidisse Deum facie ad faciem, aut locutum fuisse cum Deo ore ad os, commode possunt explicari per illam intelligentiam, qua Divus Thomas in solutione ad primum exponit illa verba Genes. 32. dicta de Iacob: «Vidi Dominum facie ad faciem». Praeterea, de D. Paulo non cogit id quod habetur 2. Corint. 12. quod raptus sit usque ad tertium caelum, quoniam haec verba habent multiplicem intelligentiam, ut videre est apud D. Thomam, in 2. 2., q. 175., ar. 3., ad ultimum. Sed non est alius locus in Sacra Scriptura, ex quo possimus colligere Moysem et Paulum vidisse Divinam Essentiam: ergo nullum est fundamentum.

Quarto. Ex Sacris Litteris colligitur, neque Moysem, neque Paulum vidisse Divinam Essentiam: ergo. Probatur antecedens. Et primum de Moyse, ex illo Exod. 33. ubi postquam petierat Moyses a Domino, ut ostenderet illi gloriam suam, responsum est illi: «Faciem meam videre non potes; faciem, id est Essentiam. De D. Paulo colligitur ex illo 2. Cor. 12.: «Audivi arcana verba, etc.». Audire enim magis pertinet ad fidem, ut inquit D. Paulus ad Rom. 10. «Fides ex auditu», quam ad Visionem. Et quidem inusitatum est, et apud sacros, et apud prophanos auctores, quod audire accipiatur pro videre. Ultimo. Sequitur ex opposita sententia, quod D. Paulus in raptu non habuerit fidem, etiam in habitu. Consequens est falsum: quia Paulus tunc erat viator, et ex consequenti fidelis. Probatur sequela. Nam visio clara Dei non potuit haberi a Paulo absque lumine gloriae, sed fides etiam in habitu non potest stare cum lumine gloriae: ergo. Dices cum D. Thoma, 2. 2., q. 175., art. 3., ad 2. quod lumen gloriae in Paulo non habuit esse permanens, sed fuit illi datum per modum transeuntis, et ita compatiebatur secum fidem in habitu. Contra: lumen clarum et obscurum opponuntur, sicut habitus et privatio: ergo non possunt esse simul, neque per unum instans, sicut homo non potest esse simul videns et caecus, neque per unum instans; at fides et lumen gloriae habent se sicut lumen clarum et obscurum: ergo. Et confirmatur. Sequitur ex opposita sententia, quod D. Paulus, etiam cessante illa Visione clara, non potuit habere actum fidei; consequens est falsissimum: ergo. Probatur sequela. Divus Paulus, visione cessante, meminit se vidisse in Divina Essentia omnia fidei mysteria, ut docet D. Thomas in hac quest. supra, artic. 8. ad 2.; sed non est compossibilis actus fidei cum huiusmodi recordatione, quemadmodum ille, qui meminit se vidisse Romam, non habet fidem, sed evidentiam potius, quod fuerit aliquando Romae: ergo.

Oppositam sententiam affirmativam docent viri gravissimi. Divus Augustinus lib. 12. super Genes. ad lit. c. 27. et 28. et in Epist. 112. ad Paulinum, et Serm 46. ad fratres in Eremo, expressissime affirmat, et Paulum et Moysem vidisse Divinam Essentiam, sicuti vident illam angeli beati. Idem docet de Moyse D. Basilius in Homilia 1. Exameron, a principio; D. Ambr. lib. 1. Exameron, ca. 2.; idem docet de Moyse et de D. Paulo. Id ipsum sentit Super 2. Epist. ad Corinth. ca. 12. exponens verbum illud, Paradisum. D. Anselmus, Venerabilis Beda super istum locum Pauli id ipsum docent. Et Hugo de S. Victore super eumdem locum, quest. 34.; Lyranus, et Burgensis idem docent in eodem loco. Abulensis, super capit. 5. Matth. q. 47., reputat hanc opinionem magis communem. Eamdem docet Durand. in 4. dist. 49. q. 6. Denique D. Thomas cum tota fere sua Schola incunctanter docet hanc sententiam in 2. 2., locis citatis. Caietanus, in 2. 2., quaest. 175., art. 3. sequitur D. Thomam; Sed deserit eius sententiam super caput 12. Numerorum. Et probatur ista sententia: Primum de Moyse; Exod. 33. postquam Moyses petierat a Domino ut ei ostenderet gloriam suam, dixit illi Dominus: «Ego ostendam tibi omne bonum»; at ostensio totius boni non potest fieri, nisi ostendatur Divina Essentia, quae est omne bonum: ergo aliquando Deus hanc promissionem adimplevit Moysi. Item Numer. 12.: volens Deus ostendere excellentiam Moysis super omnes prophetas inquit: «Palam, et non per aenigmata et figuras Deum vidit». Ecce testimonium manifestum. De D. Paulo probatur ex illo celebri testimonio 2. Cor. 12.: «Audivi arcana verba, quae non licet homini loqui». Quo loco asseritur, Paulum fuisse raptum ad tertium caelum, et in paradisum. In quo testimonio tria sunt ponderanda. Primum illud verbum, tertium caelum: quod certissime exponitur commode de visione Divinae Essentiae, ut exponit Glossa Interlinearis. Secundo illud verbum, Paradisum: quod etiam aptissime exponitur de Visione Divinae Essentiae, quatenus ex illa resultat delectatio et fruitio in voluntate. Et haec acceptio Paradisi usitata est in Sacris Litteris; et ita Christus pendens in Cruce dixit latroni; Hodie mecum eris in paradiso, in est, in visione Divinae Essentiae. Tertio illud, Audivi arcana verba quae non licet homini loqui; haec verba arcana certe fuerunt mysteria Trinitatis, et incarnationis. Quo supposito, sic expenditur iste locus. Homini licet loqui haec mysteria, si tantum ut per fidem sunt revelata accipiantur; ergo ut verificetur dictum Pauli oportet quod sumantur haec mysteria, prout fuerunt illi revelata in Divina Essentia. Deinde, probatur ratione ista sententia: Moyses institutus fuit a Deo, ut esset magister et doctor primus Synagogae; et Paulus fuit a Deo assumptus, ut esset magister populi Gentilis, qui nihil antea audierat de Deo: ergo satis convenientissimum apparet, ut Deus istis Sanctis, aperta visione, revelaret fidei mysteria, ut essent testes oculati ipsorum, ut possent dicere, quod audivimus et vidimus hoc testamur.

PRO resolutione huius dubii, sit prima conclusio. Sententia negativa est satis probabilis, et argumenta proposita illam valde confirmant; sed probabilior et verosimilior apparet secunda sententia affirmativa, quae est magis consentanea Sacris Litteris, ut patet ex testimoniis allatis Exod. 33., Numer. 12., et 2. Cor. 12.

Secunda conclusio. Non licet extendere istud privilegium videndi Essentiam Divinam in hac vita ad aliquem alium Sanctorum. Hoc dixerim propter quosdam Theologos, qui istud privilegium extendunt ad D. Benedictum. Moventur propter quoddam miraculum, quod refertur a D. Gregorio, 2. lib. Dialog. cap. 35., ubi refert mirabilem quamdam visionem, qua D. Benedictus existimavit se videre totum universum. Sed ut probat D. Thomas efficacissime, Quodlib. 1., art. 1. illa Visio totius universi non fuit habita in Divina Essentia, sed per quamdam illustrationem factam extra Divinam Essentiam. Praeterea, non est credibile D. Gregorium istud privilegium videndi Divinam Essentiam concessisse D. Benedicto, cum illud denegaverit Moysi et D. Paulo. Probatur breviter conclusio: excipere aliquem a generali regula Sacrae Scripturae, absque magno fundamento, insignis temeritatis est; sed nullum est tale fundamentum ad excipiendum aliquem sanctum, praeter Moysem et Paulum ab illa regula generali, Deum nemo vidit umquam: ergo. In hac secunda conclusione non comprehendimus Beatissimam Virginem, nam citra omnem temeritatem, immo magna cum probabilitate posset dici, vidisse Divinam Essentiam cum Filium Unigenitum concepit, vel cum Ipsum peperit, vel alias. Et ratio est: quia, ut docte advertit Caietanus, 3. p. q. 27. art. ultimo: «Omnis gratia et praerogativa, quae concessa est alicui sancto concedenda est Beatissimae Virgini»: ergo privilegium concessum Paulo et Moysi concedendum est et Beatissimae Virgini. An vero primus parens Adam viderit Divinam Essentiam, quando Deus Genes. 2. immisit soporem in ipsum, non est res constans: D. Thomas, infra q. 94. art. 1. leviter tetigit hanc rem, sed non definivit. Videtur sententia affirmativa colligi ex Augustino, lib. 9. Super Genes. ad lit., cap. ultimo, ubi dicit: «Adam in illo sopore interfuisse curiae angelorum»; et ex D. Bernardo, in Ser. 2. Septuagesimae inquit, «Adam tunc obdormisse intuitu incommutabilis veritatis». Breviter tamen dico, minus improbabiliter dici posse, Adam vidisse Essentiam Divinam, quam quod D. Benedictus, aut alius quilibet Sanctus eam viderit. Probatur, quia habet probabile fundamentum in testimoniis D. Augustini et Bernardi, et etiam in illo loco Genesis, 2. ut colligitur a D. Bernardo, ubi supra. Et praeterea, quia Adam fuit caput et primus magister totius humani generis. Sed tamen, dico secundo, hanc sententiam parum probabilitatis habere, scilicet, quod Adam viderit Essentiam Dei; quia vix potest colligi apparenter ex illo testimonio, Gen. 2. Et ad testimonia Aug. et Bernar. respondetur quod isti Patres id tantum docent quod Adam in illo sopore fuit in extasi, habuitque mirabilem ac divinam revelationem, more tamen prophetico, et extra Verbum. Vide de hac quaestione, Petrum de Palude, super 2. caput Gen.; illum refert Guiliel. Pepinus super hunc locum Genesis.

AD argumenta. Ad primum respondetur, quod illa testimonia intelligenda sunt secundum potentiam ordinariam Dei; at Paulus et Moyses per absolutam Dei potentiam admissi sunt ad visionem Divinae Essentiae. Secundo respondetur, quod illa testimonia loquuntur de Visione comprehensiva Dei, quam nulla creatura potest habere. Et ad illud testimonium ponderatum ex Ioan. 1., respondetur cum Caietano ibidem, quod Christus Dominus in hoc excelluit Moysem et etiam angelos beatos, quod Christus, tamquam naturalis Dei Filius, iure haereditario admissus est ad Visionem Divinae Essentiae. Moyses vero, et etiam Beati, admissi sunt ex gratia et liberalitate Dei. Praeterea, dici potest secundo, Christum excelluisse Moysem, ex eo quod comprehendebat Divinam Essentiam, prout erat Deus, et ita comprehendebat omnia mysteria gratiae. Moysi vero revelata fuerunt in Divina Essentia aliquot mysteria particularia gratiae, iuxta dispositionem divinae Voluntatis. Ad secundum respondetur, quod illi sancti Patres habuerunt sententiam oppositam, quam reputamus probabilem. Evaristus autem Pontifex, in illa sententia docenda, habuit se ut doctor particularis, privatam sententiam exponens, et non ut Pontifex definiens. Ad tertium respondetur, quod ut constat ex argumentis factis pro secunda sententia, sufficiens fundamentum habemus ad excipiendum Moysem et Paulum ab illa regula generali.

Ad quartum respondetur; et primum ad illud Exod. 33. «Faciem meam videre non poteris etc.». Respondetur, dum D. Aug. in Epist. 112. c. 11. et 12. super Genes. ad litter. cap. 27. quod in hoc sensu denegavit Deus Moysi visionem Essentiae suae, quod non poterat simul uti sensibus et aliis potentiis, sed necessarium erat ut abstraheretur ab omni operatione sensibili; et hoc insinuant verba illa sequentia; «Non videbit me homo et vivet». Quo loco, advertendum est cum D. Thoma in hac solutione ad secundum, quod omnis homo, qui in hac vita viderit Divinam Essentiam, necesse est totaliter a sensibus abstrahatur; et abstractio haec contigit Moysi et Paulo, ex eo quod dicit Paulus 2. Corint. 12. se nescire, an in corpore, vel extra corpus raptus fuerit ad tertium caelum. Rationem huius rei assignat D. Thomas, 2. 2., q. 175., art. 4., De Verit. q. 15. art. 3. in corpore, prope finem. Secundo respondetur, quod visio Divinae Essentiae denegata fuit Moysi a Deo non absolute, sed pro illo tempore, pro quo ipse petebat: quae tamen alio tempore fuit illi concessa. Ad illud de Paulo, Audivi arcana etc., respondetur, quod visio Divinae Essentiae appellatur ibi auditio, eo quod per illam visionem Paulus instructus est de mysteriis gratiae, tamquam per doctrinam altissimi magisterii et tamquam discipulus Dei, ut postea fieret magister Gentium. Ad ultimum respondetur, quod solutio, ibi assignata, est sufficiens. Ad replicam respondetur, quod habitus fidei non est lumen formale, sed lumen causale, id est, causativum luminis actualis, et id ipsum dico de lumine gloriae. Unde habitus fidei, et lumen gloriae non opponuntur proprie tamquam habitus et privatio, sed tamquam duo habitus contrarii. Ad confirmationem Caietani, 2. 2. q. 175., artic. 5., dicit Paulum in raptu non vidisse omnia mysteria fidei, sed aliqua. Tunc colligit, quod cessante divina visione respectu illorum mysteriorum, quae non viderat in raptu, potuit habere actum fidei; at respectu aliorum, quae viderat, habuit tantum fidem in praeparatione animi, sicut modo nos habemus fidem, quod Deus est unus. Haec solutio est probabilis. Sed Magist. Medina, 1. 2. q. 67. art. 4. dubio secundo dicit, quod, quemadmodum cum evidentia in attestante compatitur actus fidei, ita cum illa evidentia, quam habuit Paulus mysteriorum gratiae, eo quod recordabatur se illa vidisse in raptu, compatiebatur actus fidei, quoniam illa evidentia erat evidentia secundum quid, eo quod non procedebat ex speciebus clare et distincte repraesentantibus illa mysteria. Haec solutio est satis verosimilis, si bene explicetur. Pro cuius explicatione, revocanda est in memoriam doctrina D. Thomae, artic. 9. huius quaestionis, ad secundum, quod Divus Paulus in raptu, ex visione Divinae Essentiae, potuit formare in se species repraesentantes mysteria particularia, quae intuebatur in Divina Essentia. Unde est notandum, quod dupliciter potest intelligi ista doctrina. Primo quod Paulus, perseverante visione beatifica, formaverit in se eiusmodi species, quae postea remanserunt cessante Visione. Secundo, quod illas species formaverit Paulus continuo, ut cessavit beatifica Visio: et uterque hic modus est probabilis. Priorem tamen insinuat in illa solutione D. Thomas, et Caietanus infra, quaest. 56., art. ultimo, in fine Commentarii. Ceterum, sive primo sive secundo modo, species illae fuerint formatae, hoc mihi certissimum est, quod illae species non potuerunt facere certam et determinatam recordationem illorum mysteriorum, nisi iuvarentur lumine fidei, confortato tamen et corroborato ex coniunctione, quam habuit cum lumine gloriae in raptu. Et ratio huius est: quoniam illae species egebant lumine, quo ordinarentur ad efficiendam illam recordationem mysteriorum; et oportebat praeterea, quod illud lumen esset ordinis supernaturalis. Ex hoc sequitur primo, quod si, cessante visione beatifica, intellectus Pauli non esset praeditus lumine fidei, non haberet certam et determinatam memoriam eorum mysteriorum, quae viderat in Divina Essentia; sed eius recordatio esset confusa et incerta. Sequitur secundo, quod certitudo quae inerat illi memoriae, non erat totaliter resolvenda in illam evidentiam, quam habuit Paulus in Visione beatifica, quia magna ex parte pendebat ex lumine gloriae. Sequitur tertio, quod illa recordatio mysteriorum, maiorem claritatem et evidentiam habebant, quam quicumque actus fidei, quoniam non solum innitebatur lumini fidei, sed etiam Visioni beatificae transactae, et lumini gloriae. Ex cuius coniunctione, lumen fidei mansit roboratum in ordine ad illam recordationem faciendam simul cum speciebus formatis in virtute Divinae Essentiae. Unde crediderim, quod illa recordatio fuit evidentior cognitio mysteriorum gratiae, quam quaecumque prophetica cognitio. Sed tamen non erat simpliciter evidens, quia innitebatur fidei, et idcirco compatiebatur secum actum fidei, etiam in ordine ad illa eadem mysteria. Et in hoc sensu est explicanda solutio Magist. Medinae. Lege duos articulos sequentes.