Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

SUMMA ARTICULI.

PRIMA conclusio: Veritas principalius est in intellectu, quam in rebus.

Secunda conclusio: Veritas secundario est in rebus, quatenus comparantur ad intellectum, ut ad principium a quo dependent.

COMMENTARIUM.

DUBITATUR: Utrum creaturae formaliter sint verae? Et videtur quod non. Primo ex illa communi distinctione, qua utuntur Logici et Metaphysici, quod veritas tripliciter invenitur, in intellectu formaliter, in propositione tamquam in signo, in rebus vero fundamentaliter et tamquam in causa: ergo in rebus creatis non invenitur formaliter.

Secundo. Veritas convenit rebus per comparationem ad intellectum, ut dicit S. Thomas in art. Si comparentur autem ad intellectum divinum, a quo per se dependent, invenitur veritas in illis tamquam in signo, eo quod factae sunt ad similitudinem divinae ideae; si vero comparentur ad humanum, est in eis veritas tamquam in causa: ergo nullo modo formaliter. Confirmatur: quia S. Thomas in articulo dicit, ut patet in secunda conclusione, quod veritas est in rebus secundario: ergo non formaliter, nam si formaliter, cur magis secundario, quam in intellectu.

Tertio. Nam D. Augustinus, lib. 2. Soliloquiorum: c. 4. et 5. reprobat quamdam definitionem veri, qua aliqui dicebant verum esse, quod ita est ut videtur; et alteram similem, scilicet, verum est, quod ita est, ut cognitioni videtur; sed esse, quod est in rebus creatis, cognoscitur ab intellectu: ergo per illud esse non habent, quod formaliter sint verae.

In contrarium tamen est, quod creaturae sunt formaliter entia: ergo et verae.

Pro resolutione, nota primo, quod quantum colligitur ex definitionibus adductis a D. Thoma in articulo, nihil aliud est veritas formaliter, quam quaedam adaequatio seu conformitas passiva rei ad aliquam mensuram, principium vel causam, et ita intelligitur definitio D. Augustini, hic adducta, scilicet, veritas est summa similitudo principii sine ulla dissimilitudine, id est, est assimilatio seu adaequatio rei ad suam mensuram.

Nota secundo, quod sicut sanum dicitur tripliciter, primo formaliter secundum quod dicitur de animali, in quo est formaliter sanitas; secundo modo causative, ut dicitur de cibo, quia est causa effectiva sanitatis; tertio modo tamquam in signo, ut dicitur de urina et de colore, sic etiam verum tripliciter potest denominare: primo formaliter, et hoc modo dicitur de intellectu et eius operatione, quatenus habet conformitatem passivam ad suum obiectum, sive sit intellectus divinus sive creatus. Secundo dicitur verum de rebus creatis dupliciter, et causaliter et formaliter, sed respectu diversorum, nam si comparentur ad intellectum divinum sunt verae formaliter, sed secundario, quia in seipsis habent conformitatem illam passivam ad intellectum divinum, tamquam ad mensuram et exemplar, per hoc quod habent formas debitas suae naturae, quibus assequuntur similitudinem specierum, quae sunt in mente divina. Et hoc modo intelligitur secunda conclusio D. Thomae, cum ait, veritatem esse in rebus secundario, non quod formaliter suo modo non sit in illis veritas, sed quia est dependenter a veritate, quae est in intellectu divino.

Dicuntur etiam creaturae vere causaliter, per ordinem ad intellectum humanum, quatenus sunt causa et mensura veritatis, quae est in intellectu humano.

Quod si dicas, potius creaturam denominari veram per ordinem ad intellectum divinum, quatenus est signum veritatis, quae est in mente divina, quia facta est ad similitudinem divinae ideae; respondetur non esse inconveniens, quod creaturae utroque modo sint verae, scilicet, et formaliter et tamquam signum, sicut aurora est lucida formaliter, et simul etiam signum solis lucidi.

Et creaturae sunt bonae formaliter, et etiam sunt signa divinae bonitatis. Vide D. Thomam, De Verit., q. 1. artic. 2. et 1. lib. Periher., lect. 3.

Possumus etiam ponere exemplum de domo, quae per formam quam in se habet, est vera domus formaliter, et etiam est signum artis quae est in mente artificis.

Similiter se habent omnes creaturae respectu Dei.

Nota tertio quod etiam in Deo, nostro modo intelligendi, possumus distinguere duplicem denominationem veri, scilicet formaliter et fundamentaliter. Nam si consideremus Essentiam divinam, ut est intellectus et intellectio, est formaliter vera, quia adaequatur propriae essentiae tamquam obiecto et mensurae; at vero ipsamet Essentia divina, ut obiectum est suae intellectionis, potest denominari vera fundamentaliter, tamquam mensura ipsius veritatis, quae formaliter est in intellectu divino. Nec hoc est contra D. Thomam artic. 5. sequenti, ad 2., ubi inquit, quod in veritate essentiali divini intellectus non reperitur, sicut in nobis, conformatio ad suum principium, nisi forte, inquit, veritas sumatur secundum quod appropriatur Filio, qui habet principium. Nam D. Thomas ibi accipit principium pro eo, a quo aliquid producitur, et non tantum pro eo, quod habet rationem obiecti et mensurae, ut nos accipimus in praesenti. Si autem accipiatur principium in ratione mensurae et obiecti, verissime dicitur, quod intellectio divina commensuratur Essentiae divinae, ut principio et obiecto intellectionis; sicut etiam duratio Divinae Essentiae commensuratur cum ipsa aeternitate, quae non distinguitur ab ipsa Essentia. Ex his sequitur, quod respondendum sit ad dubium propositum, scilicet, quod veritas formaliter reperitur in creaturis, quod satis constat ex notabili secundo supra posito. Et praeterea, nam verum convertitur cum ente, sed creaturae sunt formaliter entia: ergo sunt formaliter verae per comparationem ad intellectum divinum, ut dictum est.

Ad argumenta in contrarium respondetur. Ad primum, concedo illam distinctionem esse bonam: sed tamen duo membra possunt eidem convenire respectu diversorum. Unde si creaturae comparentur ad intellectum humanum, sunt verae causative; per comparationem vero ad divinum intellectum habent veritatem formaliter, et etiam tamquam signum, ut explicatum est in secundo notabili. Eodem modo respondetur ad secundum cum sua confirmatione, nam illud dictum D. Thomae explicatum est in notabili secundo. Ad tertium etiam respondetur sicut respondet D. Thomas in solutione ad primum, quod Augustinus loquitur de veritate rerum, quae per se non dependent ab intellectu humano; unde quoniam illae definitiones includebant talem dependentiam, quae per accidens est, et ea quae sunt per accidens excludenda sunt a definitionibus, ideo reprobantur illae definitiones a D. Augustino.