Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

SUMMA ARTICULI.

PRIMA conclusio: Si loquamur de aeternitate, proprie et stricte, proprium est Dei esse aeternum. Ratio est, quia solus Deus est immutabilis.

Secunda conclusio: Si loquamur de aeternitate, secundum participationem, etiam convenit creaturis.

COMMENTARIUM.

CIRCA istum articulum nota solutionem ad secundum: nam si loquamur de tempore, in rigore, ut est numerus motus etc. de fide est, quod post diem Iudicii non erit tempus, ut patet Apoc. 10. Angelus iuravit per viventem in saecula saeculorum, quod tempus non erit amplius. Si autem loquamur de tempore, largo vocabulo, ut opponitur aeternitati, post diem Iudicii erit tempus alterius rationis, ut explicat Divus Thomas.

DUBIUM est circa solutionem ad tertium: Utrum ista enunciabilia complexa, hominem esse animal, esse risibilem, sint aliquid reale ab aeterno, extra intellectum divinum? Arguitur primo, quod sic. Hominem esse animal, est ab aeterno, et est, aliquid reale creatum praedicamentale: ergo aliquod creatum est ab aeterno. Consequentia et maior patent, minor probatur. Hominem esse animal non habet esse in anima, alias esset ens rationis; ergo habet esse extra animam, ac subinde est ens reale. Et non est Deus, ut constat. Ergo est aliquid creatum ab aeterno. Secundo. Hominem esse animal aliquando est aliquid reale et ens in rerum natura; ergo ab aeterno fuit. Antecedens patet. Consequentia probatur. Antecedens: esse animal non habet causam effectivam sui; ergo si aliquando est, semper fuit. Antecedens patet: habet causam efficientem, ergo habet finalem, nam agens agit propter aliquem finem; tunc ultra, agit propter aliquem finem; ergo potest demonstrari per causam finalem. Consequens est falsum: nam hominem esse animal est primum principium indemonstrabile; ergo. Tertio. Scientia sunt de rebus realibus, perpetuis et aeternis, ut patet; sed scientiae sunt de essentiis et quidditatibus: ergo quidditates sunt aeternae. Confirmatur: scientia refertur realiter ad suum obiectum, etiam si non existat; ergo res, antequam sint, habent aliquod esse reale quidditativum et essentiale. Consequentia probatur: nam entis ad non ens non est relatio realis. Antecedens probatur: nam hoc complexum, hominem esse risibilem, eodem modo mensurat scientiam, sive homo existat, sive non existat; ergo. Quarto. Inter productivum et producibile est vera relatio realis, nam fundatur in potentia reali; ergo essentia producibilis antequam existat, habet aliquod esse reale in rerum natura. Confirmatur: essentia, antequam existat, est producibilis; ergo habet aliquam potentiam, ac subinde aliquod esse reale. Ultimo. Eadem numero essentia Petri est, antequam existat, et postquam existit: ergo antequam existat non est non ens. Consequentia patet, et antecedens. Propter haec argumenta aliqui, inter quos est Scotus, dicunt quod essentiae rerum, quae significantur per huiusmodi complexa, hominem esse animal, etc. habent esse ab aeterno, non quidem esse existentiae, sed esse essentiale et quidditativum. Ita Sonc. 9. Met., q. 4. refert. Itaque dicunt isti auctores, quod in homine, cum sit duplex esse, aliud essentiale et quidditativum, aliud existentiae, homo est ab aeterno, quantum ad esse essentiale et quidditativum. Ita ut quod aliqui dicunt, Deum de potentia absoluta, posse conservare essentiam sine existentia, isti dicunt, quod, de facto, essentia est ab aeterno sine existentia.

Pro explicatione quaestionis nota cum D. Thoma supra, qu. 3. art. 4. ad 2., quod triplex est esse, aliud essentiale et quidditativum, aliud esse existentiae, aliud vero quod significat connexionem et veritatem propositionis: quae connexio fundamentaliter est in re, formaliter in intellectu.

Nota secundo, quod esse existentiae duo facit respectu esse essentiae. Primum est constituere esse essentiae in actu, quod antea erat in potentia: unde homo antequam existat, est ens potentiale et non actuale. Secundum quod facit est, quod sit ens creatum, nam antequam existat est ens creabile, non tamen ens creatum. Nam creatio terminatur ad quidditatem sub existentia, ut docet D. Tho. De Potentia, q. 3., art. 5., ad 2. Unde ens reale in prima divisione dividitur in ens increatum, quod habet esse per suam essentiam, et in ens creatum, quod habet esse non per suam essentiam, sed per existentiam, quae est accidentalis essentiae. Nota ultimo cum Caietano, De Ente et Essentia, c. 4. q. 6. quod ens reale dupliciter dicitur, uno modo ut distinguitur contra ens fabricatum ab intellectu, alio modo dicitur ut distinguitur contra non existens.

Prima conclusio. Essentiae rerum quae significantur per illa complexa ennuntiabilia non sunt ab aeterno quantum ad esse existentiae, neque quantum ad esse quidditativum et essentiale. Prima pars est manifesta, nam solus Deus existit ab aeterno. Secunda vero probatur. Primo ex D. Thoma, ubi supra, et q. 3. De Potentia, art. 5. ad. 2. ubi expresse dicit, quod essentia sine existentia nihil est. Secundo probatur, illud esse quidditativum quod isti dicunt esse ab aeterno, vel est productum a Deo, vel non. Si primum, ergo habet existentiam, nam productio Dei terminatur ad essentiam sub existentia. Si secundum, ergo aliquod ens, quod non est Deus, nullum respectum habet ad Deum. Ultimo, si haec sententia est vera sequitur, quod non sit possibilis creatio, nam creatio est productio totius entis, res vero sunt ab aeterno quantum ad esse quidditativum: ergo non possunt produci secundum omnem rationem entis. Vide alias rationes in Sancin., loco supra allegato.

Secunda conclusio. Quod homo sit animal, est ab aeterno, si dictio, est, dicat esse essentiale et connexionem animalis cum homine. Haec conclusio probatur, nam animal ab aeterno est de essentia hominis. Nota tamen, quod hoc esse non est esse simpliciter respectu creaturae, sed secundum quid, nam est esse in potentia.

Tertia conclusio. Si dictio, est, dicat veritatem propositionis, hominem esse animal, non est ab aeterno, nisi in intellectu divino. Haec probatur: nam verum est in intellectu; sed ab aeterno non est alius intellectus, nisi divinus; ergo. Ex his conclusionibus sequitur, quod essentiae rerum, antequam existant, sunt entia realia, ut ens reale distinguitur contra ens rationis seu fictitium; non tamen in secundo sensu.

AD primum argumentum respondetur, quod ad hoc quod essentia constituantur in praedicamento, non oportet quod existant, sed satis est quod sint essentiae finitae creabiles; nam praedicamentum dicit ordinem rationis, ordo vero rationis potest esse antequam res existant. Ad secundum respondetur, quod sicut essentia non habet causam nisi sub existentia, nam actio producentis terminatur ad essentiam sub existentia, ita non habet finem, nisi sub existentia; et propterea non potest demonstrari, quod animal conveniat homini propter finem, nisi forte quatenus est sub existentia. Illa tamen connexio necessaria extremorum non est demonstrabilis: quia animal immediate et sine causa convenit homini. Ad tertium respondetur, quod scientiae sunt de perpetuis et aeternis, quoniam res, ut considerantur a scientia, non habent causam corruptionis, nam abstrahunt a materia, quae est principium corruptionis. Ad confirmationem, respondet optime Soncin. 5. Metaph., q. 30. in fine quaest., quod scientiae, quae considerant veritates in abstracto, referuntur ad obiecta relatione mensurati ad mensuram per operationem intellectus tantum, sive res existat, sive non. Nam impertinens videtur existentiae obiecti ad commensurationem scientiae considerantis tantum veritates de suo obiecto. Mihi tamen probabilius videtur, quod scientia referatur relatione reali mensurabilis ab mensuram quamdiu obiectum existit; secus autem quando non existit. Unde ad confirmationem, nego antecedens. Ad probationem, nego antecedens, quantum attinet ad fundandam relationem praedicamentalem tertii generis.

Ad quartum respondetur, quod inter producibile et productivum est relatio rationis tantum, ut docet Soncinas, loco iam citato. Nam relatio producti ad producentem, quae est relatio realis, exigit actionem, quae sit ratio fundandi. Ad confirmationem respondetur, quod res, antequam sint, dicuntur producibiles, non per potentiam realem quae sit in ipsis, sed per potentiam extrinsecam agentis. Ad ultimum respondetur, quod essentia, antequam existat et quando existit, est eadem negative, non positive. Nam ad hoc quod aliqua sint unum positive, oportet quod utrumque extremum existat; essentia vero, quando non existit, non habet esse, et ita non sunt unum positive. Vide Soncin., 9. Metaph. q. 3. et 4., praecipue in solutione argumentorum.