Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

SUMMA ARTICULI.

PRIMA conclusio: Nullus intellectus creatus videns Deum per Essentiam, videt in ipso omnia quae Deus facit, et facere potest.

Secunda conclusio: Eorum, quae Deus facit vel facere potest, intellectus creatus tanto plura cognoscit, quanto perfectius videt Deum.

Tertia conclusio, ad quartum: Quilibet Beatus videt in Divina Essentia omnes species, omnia genera rerum creatarum, et earum rationes.

Quarta conclusio, ad quantum: Nullus Beatus videt in Divina Essentia omnia individua, omnes cogitationes eorum, et omnia quae non sunt facta, fieri tamen possunt.

COMMENTARIUM.

IN hoc articulo notandum est, quod Divus Thomas, ut patet ex littera, non loquitur de perfectionibus quae sunt in Deo formaliter, sed de illis tantum quae sunt in Deo eminenter: eiusmodi autem sunt perfectiones quae pertinent ad creaturas.

DUBIUM grave est in hoc articulo: An Beatus videat in Divina Essentia aliquot creaturas, et utrum videat omnes etiam possibiles? De materia huius dubii, disputant Scholastici in 4. d. 49. et quidam in 3. d. 14. Et in hac re quatuor circumferuntur sententiae. Prima sententia asserit, quod Beatus, in Divina Essentia, nullam creaturam videt; sed cognitio creaturarum habetur a Beatis extra Verbum, per species inditas a Deo. Unde colligit ista sententia, quod quando Sancti Patres et gravissimi Theologi docent, quod Beati vident creaturas in Verbo, non fit sensus formalis in hac locutione, sed causalis, id est, quod ex eo quod Beati intuentur Verbum, resultant in illis species inditae, representantes creaturas in proprio genere. Hanc sententiam docent Gabriel in 3. dist. 14. q. unica, et Maior in 4. d. 49. q. 3., et Ocham eadem dist., q. 15. Probatur primo haec sententia. Visio beata est notitia intuitiva clare et distincte repraesentans obiectum; sed non potest clare et distincte repraesentare creaturam repraesentans Divinam Essentiam: ergo Beatus, in divina et beatifica Visione, non cognoscit creaturam aliquam per Divinam Essentiam. Probatur minor. Omnis repraesentatio distincta et expressa debet fieri per propriam speciem rei repraesentatae; at Divina Essentia non est species propria alicuius creaturae: ergo. Et confirmatur: Divina Essentia non repraesentat creaturas, secundum modum quem ipsae creaturae habent; ergo non repraesentat illas distincte et clare. Probatur antecedens: Creaturae habent in seipsis modum essendi potentialem; Divina autem Essentia repraesentat tamquam actus purus nullam habens potentialitatem: ergo non repraesentat eas, ut sunt. Confirmatur, secundo: cognitio rei, quae habetur in imagine aut in causa efectiva ipsius rei, non est cognitio clara et intuitiva illius rei, quia per illam cognitionem res non cognoscitur in se ipsa, sed in alio: ergo cognitio creaturarum, quae haberetur in Divina Essentia, non esset cognitio intuitiva ipsarum. Probatur consequentia: quia cognoscerentur creaturae non in seipsis, sed in sua imagine et causa efectiva. Probatur secundo Quod Beatus in Divina Essentia intueatur aliquot creaturas, non provenit necessario ex eo, quod videt ipsam Divinam Essentiam: ergo voluntarie asseritur, quemlibet Beatum videre aliquot creaturas in Divina Essentia. Consequentia est manifesta, sed probatur antecedens. In Divina Essentia non potest cognosci aliqua creatura, nisi ipsa Divina Essentia videatur ab intellectu creato, prout dicit respectum ad creaturas, et quatenus est idea exemplar et causa efectiva illarum: sed ex eo, quod videtur Divina Essentia secundum se ipsam, non est necesse quod videatur, prout dicit respectum ad creaturas, et prout est exemplar et causa earum: ergo. Maior est manifesta: quoniam Divina Essentia non est ratio cognoscendi creaturas, nisi prout est exemplar et causa earum. Minor probata fuit supra, articulo praecedenti, dubio primo, conclusione secunda. Et confirmatur primo, argumento quo utitur Henricus Gandav., Quodlib. 6. artic. 4., qui fortassis fuit primus auctor huius sententiae. Si Divina Essentia cognoscitur ab intellectu creato, prout est exemplar et causa creaturarum, sequitur quod intellectus creatus cognoscat omnes creaturas, quas Deus potest producere; consequens est impossibile, quia hoc esset comprehendere divinam virtutem; ergo. Probatur sequela. Divina Essentia cognita intuitive, prout est exemplar et causa creaturarum, ex aequo repraesentat omnes creaturas possibiles: ergo intellectus creatus, qua ratione cognoscit in Divina Essentia aliquot creaturas, potest et omnes cognoscere. Confirmatur secundo. Divina Essentia, prout est idea creaturarum, est forma concepta ab intellectu divino, ut inferius q. 15 dicemus: ergo ex eo, quod Beatus intuetur ipsam Divinam Essentiam, non necessario consequitur, quod cognoscat illam, prout est idea creaturarum, atque adeo non est necesse, quod cognoscat in illa aliquot creaturas Confirmatur tertio. Nam si ex natura Visionis Beatificae sequitur necessario, quod Beatus cognoscat aliquot creaturas in Divina Essentia, et quod cognoscat ipsam Essentiam, prout est idea et exemplar creaturarum, sequitur quod per absolutam potentiam non possit fieri, quod Beatus intueatur Divinam Essentiam, non cognoscendo aliquot creaturas; consequens autem apparet falsissimum; ergo. Probatur sequela. Per absolutam potentiam non potest fieri, quod Beatus intueatur Divinam Essentiam, non videndo aliquod attributum formale, eo quod de intrinseca ratione Visionis Beatificae est quod, Essentia visa, videantur omnia attributa eius formalia; ergo eadem est ratio in nostro proposito. Alia argumenta pro hac sententia videri possunt apud Gabrielem, ubi supra; et in Durando, in 4. dist. 49, quaest. 5.

Est secunda sententia, quae in alio extremo dicit, quemlibet Beatum in Divina Essentia intueri omnes creaturas possibiles et earum rationes; et quantum ad essentias, et quantum ad existentes actuales ipsarum. Hanc sententiam in nominatis auctoribus referunt D. Thomas in q. 8. De Verit., art. 4. et Durand., ubi supra. Probatur primo. Intellectus potest cognoscere, unica intellectione, omnia illa quae repraesentantur ei per unicam speciem; sed intellectui Beato per unicam speciem, nempe per Divinam Essentiam unitam in ratione speciei, repraesentantur universa quae Deus facit et facere potest, et eorum rationes: ergo, unica Visione Beatifica, omnia ista cognoscit. Secundo probatur. Quod Divina Essentia repraesentet intellectui Beato aliquot creaturas, et non repraesentet alias, non provenit ex sola Voluntate Dei, neque ex Divina Essentia unita in ratione speciei, neque ex lumine gloriae: ergo Beatus cognoscit omnes creaturas etiam possibiles absque aliqua limitatione.

Probatur antecedens. Et primo, quod non proveniat ex sola Dei Voluntate, patet manifeste: quia praeter divinam Voluntatem oportet constitui aliquam rationem intrinsecam Visioni Beatificae, per quam fiat illa limitatio ad certas creaturas repraesentandas. Quod non proveniat ex Divina Essentia, probatur: nam Divina Essentia aequaliter se habet ad repraesentandum omnes creaturas, et creatas et possibiles: ergo Quod non proveniat ex lumine gloriae, probatur: nam lumen gloriae per se primo elevat intellectum ad videndum Dei Essentiam; quasi secundario vero ad videndas creaturas, prout repraesentantur in Divina Essentia: ergo, si ex parte Divinae Essentiae aequaliter repraesentantur omnes creaturae, lumen gloriae nullam causat determinationem ad certas et determinatas creaturas cognoscendas. Huic argumento respondent aliqui Teologi, quod determinatio ad certas creaturas cognoscendas in Divina Essentia, sumitur ex ipsarum creaturarum actuali existentia, intra ordinem Universi. Itaque Divina Essentia repraesentat primum creaturas existentes, et ex non existentibus, repraesentat aliquibus Beatis illas creaturas, quae maiorem habent similitudinem et affinitatem cum creaturis existentibus. Haec solutio videtur non displicuisse D. Thomae q. 8. De Veritate, art. 4. ad 12. Sed tamen arguitur contra illam: Divina Essentia et Divina Virtus nullo pacto determinatur aut immutatur ex actuali productione rerum ad extra: ergo, ex actuali rerum existentia, non determinatur ad repraesentandum potius creaturas existentes, quam non existentes. Et confirmatur: nam ex ista solutione sequetur, quod quilibet Beatus intueretur in Divina Essentia omnia individua et singularia, quae existunt a parte rei, vel existent in aliqua temporis differentia; consequens est falsum, et contra Divum Thomam in hoc art., ad 4. Secundo, impugnatur eadem solutio. Nam ex illa sequitur, quod duo Beati in aequali gradu beatitudinis, ex necessitate videant in Divina Essentia easdem prorsus creaturas. Consequens autem est falsum; quoniam poterit contingere, quod aliquae creaturae pertineant ad statum unius Beati, et non ad statum alterius, v. g. Beatus Dominicus, Beatus Franciscus forte sunt aequales in Beatitudine, et tamen Beatus Dominicus alia videt in Verbo, et alia Beatus Franciscus: quia Beatus Dominicus videt ea quae spectant ad Dominicam familiam; Beatus vero Franciscus videt ea quae pertinent ad religionem ab ipso institutam. Tertio probatur, et simul confutatur ratio, qua D. Thomas in hoc articulo probat primam conclusionem. Ex eo, quod Beatus cognoscat in Verbo omnes effectus a Deo producibiles, non sequitur quod comprehendat Divinam Essentiam: ergo nulla est repugnantia, quod Beatus omnia cognoscat in Verbo. Probatur antecedens. Ad comprehensionem Divinae Essentiae, non satisfuerit cognitio infinita extensive omnium eorum, quae sunt in Deo eminenter; sed requiritur cognitio eorum infinita intensive, id est, quae cognoscantur omni modo, quo sunt cognoscibilia; sed ex cognitione infinita extensive non colligitur necessario cognitio infinita intensive: ergo. Probatur minor: Attributa Dei omnia formalia cognoscuntur a Beatis cognitione infinita extensive: quia cognoscuntur omnia, quae sunt infinita, et tamen non cognoscuntur infinite intensive: ergo. Et confirmatur primo: ex eo, quod Beatus cognoscat unum effectum non sequitur, quod comprehendat Divinam Essentiam, prout est causa illius effectus: ergo ex eo, quod videat universos effectus non sequitur, quod comprehendat Divinam Essentiam, prout est causa omnium illorum.

Confirmatur secundo: si intellectus creatus cognosceret omnes effectus producibiles a Deo in semetipsis, non comprehenderet divinam virtutem: ergo si cognoscat omnes illos in Divina Essentia non comprehendit divinam virtutem. Probatur antecedens. Omnes effectus producibiles, si de facto essent producti per impossibile, non adaequarent divinam virtutem, quia totum ens creatum non adaequat perfectionem entis increati: ergo cognitio omnium eorum non adaequat perfectionem divinae virtutis, et, ex consequenti, non comprehendit illam.

Quarto, probatur eadem sententia. Ex eo, quod Beatus videt omnem perfectionem formalem Dei non sequitur quod ipsum comprehendat: ergo neque ex eo, quod videat omnia, quae sunt in Deo eminenter. Antecedens patet ex dictis, articulo praecedenti. Consequentia probatur. Si duae perfectiones conveniant eidem subiecto ordine quodam, et una sit totalis ratio propter quam alia convenit illi subiecto, si ex cognitione prioris non sequitur comprehensio rei, multo minus ex cognitione posterioris; sed perfectio formalis Dei est tota ratio propter quam omnes creaturae sunt eminenter in Deo: ergo si ex cognitione formalis perfectionis divinae non sequitur comprehensio Dei, neque etiam sequitur ex cognitione omnium creaturarum, quae in Deo sunt eminenter.

Ultimo probatur: Divina Essentia repraesentat universas creaturas, tamquam speculum voluntarium, ut docet Divus Augustinus in Epistola ad Paulinam; sed viso speculo, necessario videntur ea omnia quae in ipso repraesentatur: ergo.

Tertia sententia est, et consistit in duobus. Primum est. Quilibet Beatus intuetur in Verbo omnes creaturas, et productas et producibiles, quantum ad earum essentias et rationes essentiales. Probatur: omnes creaturae repraesentantur naturaliter in Verbo quantum ad proprias essentias et essentiales rationes: ergo. Secundum est: nullus Beatus cognoscit necessario et ex natura Visionis beatificae aliquam creaturam quantum ad eius actualem existentiam; sed cognitio actualis existentiae cuiuscumque creaturae pendet ex dispositione divinae voluntatis. Probatur hoc: nulla creatura repraesentatur naturaliter in Verbo, quantum ad actualem existentiam sui: quoniam actualis creaturarum existentia pendet ex divina et libera Dei voluntate: ergo. Probatur consequentia: quia illa solum necessario videntur Visione beatifica, quae naturaliter repraesentantur in Divina Essentia. Hanc sententiam docent Gotifredus citatus a Caietano, et a Capreolo, in 4., dist. 49., quaest. 6.; Durandus, dist. modo citata, quaest. 2.

Quarta et ultima sententia est, quam docet D. Thomas in hoc articulo, et est a nobis explicanda. Consulto, in hac parte, missam facio sententiam Scoti in 5. dist. 14., quaest. 2., quoniam de eius sententia iterum redibit sermo in art. 10. sequenti. Pro resolutione huius dubii notandum est, quod ista quaestio potest disputari in duplici sensu. Alter est de facto, an scilicet omnes Beati videant in Verbo universas creaturas. Alter sensus est de possibili, an scilicet per absolutam Dei potentiam fieri possit, ut aliquis intellectus creatus videat in Verbo omnia, quae in Deo eminenter continentur; et in utroque sensu est a nobis resolvenda ista quaestio.

Sit prima conclusio: Nullus Beatus videt in Verbo omnia quae Deus facit et facere potest, neque hoc fieri potest per absolutam Dei potentiam. Ista conclusio est expressa sententia D. Thomae in hoc articulo, et in 4., dist. 49., quaest. 2., art. 5. et ubicumque loquitur de hac re. Sed illam probat eleganter, 3. Contra Gent. cap. 56. Divum Thomam sequuntur gravissimi viri, D. Bonavent. Marfil. et alii Scholastici, praeter auctores citatos in praecedentibus sententiis. Et quoad primam partem, quae loquitur de facto, est adeo certa, ut oppositum vel sit haeresis vel haeresi proximum. Et probatur primo. Ex Sacris Scripturis apertissime constat Angelos Beatos non videre in Verbo omnia mysteria gratiae, et eadem est prorsus ratio de ceteris Beatis: ergo. Probatur maior ex illo Isaiae, 63.: Quis est iste, qui venit de Edom? etc. Cui testimonio concinit aliud Psalm. 23.: «Quis est iste rex gloriae? etc.». Quae testimonia Sancti Patres interpretantur de interrogatione Angelorum dubitantium de aliquibus mysteriis pertinentibus ad Christum Dominum, et ad reparationem humani generis. Ita interpretatur Divus Ambrosius libro De institutione virginis, capite 5.; Divus Dionysius, cap. Caelest. Hierarch.; Divus Hieronymus super hunc locum Isaiae, et super illa verba Pauli ad Ephesi. 3. «Ut innotescat principibus et potestatibus per Ecclesiam multiformis sapientia Dei». Hoc testimonium quam plurimum confirmat nostram conclusionem, praesertim iuxta interpretationem Hieronymi et Chrysostomi. Et ponderanda sunt verba praecedentia, scilicet, Quae sit dispensatio sacramenti absconditi a saeculis in Deo, qui creavit omnia. Praeterea, secundum fidem fateri oportet, Angelos Beatos non cognoscere diem extremum Iudicii, iuxta illud Marci, 13.: «De die illa nemo scit neque angeli Dei»: ergo. Praeterea, tertio: Angeli Beati non cognoscunt plene omnes cogitationes Dei, neque illa omnia mysteria, quae pendent ex libera dispensatione divinae voluntatis: ergo. Probatur antecedens ex illo Pauli, 1. Corinthiorum, 2.: «Quae sunt Dei nemo cognovit nisi spiritus Dei». Quo loco, ut ex contextu clare colligitur, loquebatur Paulus de cogitationibus et consiliis Dei. Secunda pars conclusionis, quae procedit de possibili non est adeo certa sicuti praecedens; et ita eius oppositum absque errore posset affirmari. Sed tamen nostra conclusio est multo magis consentanea et Litteris Sacris et testimoniis Sanctorum Patrum, quae videntur procedere etiam de possibili. Et probatur, simul cum prima parte conclusionis. Si Beatus cognosceret omnia quae Deus facit et facere potest, comprehenderet Divinam Essentiam; sed consequens est impossibile, et fidei contrarium: ergo. Probatur sequela: cognosceret totum, quod est in Deo et formaliter et eminenter: ergo comprehenderet Deum. Dicet quispiam, quod licet videat totum, non tamen videt totaliter, et ita non comprehendit. Contra: non lateret illum aliqua perfectio Dei, neque aliquis modus divinae perfectionis: ergo videret Deum totaliter, quod est ex parte obiecti. Dixi, quod est ex parte obiecti, nam quod est ex parte potentiae videntis non videret totaliter, quoniam divinus intellectus clarius et perfectius videret. Sed hoc non tollit comprehensionem. Etenim angelus comprehendit naturam formicae, quia videt eam totaliter ex parte obiecti, quamvis ex parte potentiae non totaliter videat, quia divinus intellectus clarius et distinctius illam intuetur. Secundo probatur eadem pars conclusionis. Qui cognoscit totalem et adaequatum effectum alicuius potentiae comprehendit ipsam in ratione potentiae, sed qui cognosceret ens omne creabile a Deo, cognosceret effectum adaequatum divinae potentiae: ergo comprehenderet eam. Minor est evidens. Probatur maior: tota virtus potentiae explicatur in effectu totali et adaequato potentiae: ergo. Ad istam rationem potest reduci ratio D. Thomae in corpore articuli. Sed est advertendum circa illam, quod cum dicit D. Thomas quod quanto intellectus cognoscit plures effectus alicuius causae, tanto perfectius cognoscit ipsam causam, non intelligit, ut falso opinatur Scotus ubi supra, quod perfectior cognitio causae pendeat per se ex perfectiori cognitione effectuum: sed id tantum intendit Divus Thomas, quod perfectior cognitio effectuum quae habetur in causa, praesupponit perfectiorem cognitionem ipsius causae.

Secunda conclusio: nullus Beatus cognoscit in Verbo omnes effectus producibiles, quantum ad eorum essentias. Ista conclusio asseritur contra tertiam sententiam; et quamvis eius oppositum non sit error certus in fide, est tamen proximum errori, si loquamur de facto. Probatur primo. Quia adversatur communi sententiae omnium Theologorum, et non bene consentit cum Sacris Litteris, et testimoniis Sanctorum Patrum, in prima conclusione citatis. Secundo probatur. Qui ita videret in Verbo omnes creaturas producibiles, comprehenderet Dei omnipotentiam simpliciter loquendo; sed hoc adversatur fidei: ergo. Probatur maior: ille per intellectum designaret aliquid, ultra quod non posset se extendere Dei omnipotentia: ergo. Et confirmatur: Angelus comprehenderet totam virtutem et potentiam humanae naturae, quia cognoscit omnes effectus quantum ad eorum essentias, ad quos se potest extendere virtus humanae naturae, quamvis non cognoscat actualem existentiam omnium eorum; quia actualis eorum existentia pendet ex libera hominis voluntate. Similiter qui cognosceret omnes effectus artificis, ad quos se posset extendere ars alicuius artificis, quamvis non cognosceret quando artifex producturus esset huiusmodi effectus, comprehenderet artem illius artificis: ergo ad comprehendendum aliquam potentiam, simpliciter loquendo, satis fuerit cognoscere omnem eius effectum possibilem, quantum ad essentiam, licet non cognoscat quantum ad actualem existentiam. Tertio probatur: si Deus ab aeterno decrevisset nullam producere creaturam, qui cognosceret omnes effectus possibiles quantum ad eorum essentias, comprehenderet Dei omnipotentiam: ergo qui modo habuerit similem cognitionem effectuum possibilium, comprehenderet Dei omnipotentiam. Antecedens patet: quia ille cognoscit in Deo totum id quod est cognoscibile in ipso. Consequentia vero probatur: Dei omnipotentia non est aucta ex eo quod Deus decrevisset producere creaturas ad extra: ergo illa cognitio Dei, quae tunc esset comprehensio divinae potentiae, et modo etiam esset eius comprehensio. Quarto et ultimo probatur. Essentia Divina tam naturaliter repraesentat omnes existentias rerum possibiles, atque earum essentias: ergo sicut intellectus beatus, iuxta sententiam Durandi, cognoscit omnes rerum essentias, eadem ratione cognosceret et omnes earum existentias possibiles: atque adeo comprehendit totam Dei virtutem. Verum est tamen quod existentiae rerum prout exercent actu officium existentiae, non repraesentantur naturaliter in Divina Essentia; quoniam, quantum ad hoc officium actuale, pendent ex libera Dei voluntate, sed ut constat ex argumentis praecedentibus, ad comprehendendam divinam potentiam, non est necesse cognoscere existentias rerum isto modo.

Tertia conclusio: Quilibet Beatus in Divina Essentia videt aliquot creaturas. Ista conclusio asseritur contra primam sententiam, sed illam docet non solum Divus Thomas in hoc articulo, sed tota antiquorum schola. Probatur primo ex Divo Agustino, libro 4. Super Genesim ad litteram, cap. 23, et in sequentibus ubi geminam creaturarum notitiam distinguit in Angelis beatis. Alteram quae cognoscunt illas in Verbo, et istam appellat matutinam; et alteram, qua easdem creaturas in proprio genere cognoscunt, et istam vocat vespertinam; sed eadem est ratio de ceteris Beatis: ergo omnes contemplantur in Verbo aliquot creaturas. Secundo probatur: Omnia fidei mysteria, quae in via cognoscimus per fidem, intuetur quilibet Beatus in Essentia Divina; sed multa fidei mysteria pertinent ad effectus creatos, cuiusmodi sunt omnia mysteria Incarnationis Domini, et reparationis humani generis: ergo. Probatur maior dupliciter. Primo ex illo Pauli, 1. Corinthiorum, 13.: «Videmus nunc per speculum in aenigmate, tunc autem facie ad faciem». Hoc testimonium multo commodius et magis ad mentem Divi Pauli explicatur de universis fidei mysteriis, quam de sola Unitate Divinae Essentiae, et Trinitate Personarum. Secundo, probatur illa maior. Visio Dei facialis, iuxta communem Theologorum doctrinam, in 4., dist. 49., est dos respondens fidei: ergo visio illa extendit se ad manifestandum universa fidei mysteria. Tertio, probatur conclusio. Anima Christi Domini videt omnia, quae Deus cognoscit scientia Visionis, ut explicatur 3. par., quaest. 10., art. 2, ad secundum; sed non facile potest intelligi quo pacto anima Christi cognoscat omnia haec per proprias species cum sint infinita: ergo cognoscit illa in Verbo. Quarto probatur: Deus in sua Essentia clare et distincte cognoscit universas creaturas: ergo etiam intellectus creatus poterit clare et distincte cognoscere in Divina Essentia aliquot creaturas. Ultimo probatur. Si Beati non intuentur aliquot creaturas in Verbo, sequitur, quod non sint diversi gradus in essentiali beatitudine, sed quod omnes Beati habeant aequalem gradum essentialis beatitudinis, consequens adversatur fidei, ut ex dictis supra in hac quaestione constat: ergo. Probatur sequela. Diversitas graduum essentialis Beatitudinis in hoc solum potest consistere, quod unus Beatus plures creaturas cognoscat in Verbo, quam alius: ergo, sublata creaturarum cognitione, non est diversitas gradus in Beatitudine essentiali. Propter haec argumenta aliqui viri gravissimi docent primam opinionem huic oppositam esse manifestum errorem in fide. Sed ego crediderim, hanc censuram esse valde rigidam, quoniam omnia argumenta proposita habent apparentem solutionem. Sed nihilominus illa sententia, praeterquam quod adversatur communi doctrinae antiquorum Theologorum, non est admodum consentanea fidei, et ita est cavenda.

Quarta conclusio: quilibet Beatus videt in Divina Essentia omnia genera, omnes species creaturarum productarum, rationes ipsarum, totum universi ordinem, omnia mysteria, quae per se spectant ad fidem: ac denique universa quae spectant ad proprium statum Beatorum Ista conclusio asseritur a D. Thoma in hoc art., ad 4. et 3. Cont. Gent. c. 59. et est communis sententia Theologorum. Probatur: Visio Beata satiat omne desiderium rationabile et iustum, sed universa ista quae posuimus in conclusione, cadunt sub rationabili et iusto desiderio eorum qui beatificatur: ergo. Probatur minor. Primo: genera et species creaturarum, ac totus universi ordo cadunt sub naturali desiderio rationalis creaturae. De his enim rebus verificatur illud Aristot. initio Metaphysicae, Omnis homo naturaliter scire desiderat. Deinde mysteria fidei etiam pertinent ad iustum desiderium. Nam omnes fideles rationabiliter desiderant, desiderio quodam supernaturali, clare et evidenter cognoscere in Patria ea, quae in via per fidem obscuram credunt; et hoc desiderium est valde consentaneum naturae nostri intellectus, quia naturaliter inclinatur ad evidentem notitiam habendam earum rerum, quae sibi proponuntur. Denique manifesta res est, unumquemque rationabiliter desiderare perfectam cognitionem eorum, quae spectant ad proprium statum. Quae autem sint ea quae ad statum pertinent cuiusque Beati, explicabimus artic. 10. sequenti.

Quinta conclusio: per absolutam Dei potentiam fieri potest ut aliquis Beatus clare intueatur Divinam Essentiam, et nullam in ipsa creaturam cognoscat. Hanc sententiam docet Durandus ubi supra, et est communiter recepta fere ab omnibus discipulis D. Thomae Vide Caietanum infra, q. 57., art. ult., in fine Commentarii. Sed probatur: nulla est implicatio, quod aliqua cognitio attingat obiectum primarium sui, et non attingat obiectum secundarium; sed Divina Essentia est primarium obiectum Visionis Beatificae, creaturae vero pertinent ad obiectum secundarium: ergo. Et confirmatur: quod intellectus beatus videat in Verbo plures vel pauciores creaturas provenit ex maiori vel minori luminis gloriae intensione: ergo poterit esse tam remissum lumen gloriae, ut tantum ostendat Divinam Essentiam, quae est obiectum primarium, et non aliquam creaturam. Ista conclusio est intelligenda de cognitione particulari et distincta creaturarum. Nam in communi et quadam generalitate necessarium est, ut omnis qui clare videt Essentiam Dei, cognoscat omnes creaturas, etiam possibiles, ut supra explicatum est articulo praecedenti, dubio 1., ad ultimum argumentum.

AD argumenta primae opinionis respondetur. Et ad primum, distingo minorem: si adaequatio pensetur ex parte speciei, Divina Essentia non repraesentat adaequate aliquam creaturam, sed inadaequate potius, quia non repraesentat praecise unam creaturam, sed omnes tamquam universalissima species; si vero adaequatio pensetur ex parte rei repraesentatae, Divina Essentia adaequate repraesentat quamlibet creaturam, id est repraesentat creaturam quamlibet, secundum omnem rationem et modum, quem habet creatura a parte rei; et ita repraesentat unam creaturam tam exacte et distincte, atque si solam illam repraesentaret; et haec repraesentatio adaequata ex parte rei est sufficientissima ad cognitionem intuitivam et claram ipsius rei. Ad primam confirmationem, distingo antecedens: ex parte modi repraesentandi, concedo; ex parte rei repraesentatae, nego quod Divina Essentia non repraesentet creaturam, secundum omnem modum quem habet ipsa creatura. Sicuti in naturalibus, species lapidis quae est in oculo, ex parte modi repraesentandi non repraesentat adaequate lapidem, scilicet, ex parte rei: quia species repraesentant modo intentionali et immateriali, lapis autem habet modum materialem in seipso. Ceterum, ex parte rei repraesentatae, repraesentat lapidem secundum modum omnem quem habet in re, ita quod repraesentat materialitatem ipsius lapidis. Ad secundam confirmationem respondetur, quod procedit de cognitione quae habetur in imagine imperfecta. Nam cognitio rei, quae habetur in imagine quae est altioris ordinis et quae repraesentat exacte et adaequate ex parte rei repraesentatae, est cognitio perfectissima et intuitiva rei repraesentatae per imaginem. Ad secundum argumentum respondetur, quod Divina Essentia illas tantum creaturas repraesentat intellectui beato, per ordinem ad quas repraesentandas se unit intellectui beato. Unde distinguitur antecedens: non provenit creaturarum cognitio ex visione Divinae Essentiae, absolute et secundum se visas, concedo; non provenit ex visione Divinae Essentiae visae, inquantum est exemplar creaturarum, nego. Et tunc dico, quod, ut constat ex rationibus adductis pro conclusionibus tertia et quarta, non voluntarie, sed rationabiliter asserimus quod quilibet Beatus intuetur Divinam Essentiam, non solum secundum seipsam et absolute consideratam, sed etiam prout est exemplar creaturarum. Ad primam confirmationem respondetur, quod nullus intellectus creatus videre potest Essentiam Divinam, prout est exemplar omnium creaturarum; potest tamen videre illam, prout est exemplar quarumdam creaturarum. Ad secundam confirmationem respondetur, illam probare quintam conclusionem nostram, quae procedit de potentia absoluta Dei: non tamen probat, quod de facto Divina Essentia non unitur intellectui beato, prout est exemplar et idea quarumdam creaturarum. Ad tertiam confirmationem, negatur sequela; et ad probationem dico, quod non est de intrinseca ratione Visionis Beatificae, absolute loquendo, quod per illam cognoscantur aliquot creaturae: quoniam creaturae pertinent ad obiectum secundarium divinae Visionis, et sola Divina Essentia est primarium eius obiectum. Ad argumenta secundae opinionis, respondetur. Ad primum dico, quod Divina Essentia secundum se repraesentativa est omnium creaturarum; sed tamen nulli intellectui creato potest se unire, prout est omnium creaturarum repraesentativa, propter limitationem intellectus creati. Et propter limitationem luminis gloriae. Et quidem nullum est inconveniens, quod repraesentet Divina Essentia limitate respectu intellectus creati; quia haec limitatio est respectiva, et nullam inducit imperfectionem in forma quae limitatur. Vide quae supradicta sunt articulo praecedenti, paulo ante primum dubium. Ad secundum argumentum respondetur, et primum dico, quod solutio, ibi assignata, absque dubio non est sufficiens, et confutatur efficacissime argumentis ibi factis. Et praetermissis aliis solutionibus, notandum est pro vera solutione, quod creaturae quadrupliciter sunt in Deo. Primo per modum simplicitatis et perfectionis: itaque omnis perfectio et entitas creaturarum, sublatis imperfectionibus, est in Deo unica simplicissima essentia, et est ipsemet Deus. In quo sensu, verificatur, illud Ioan. 1: «Quod factum est, in ipso vita erat»; et illud vulgatum Augustini et Theologorum, Creatura in Deo est creatrix Essentia; et secundum istum modum creaturae sunt formaliter in Deo. Secundo modo creaturae sunt in Deo, sicuti effectus in causa activa, quae virtutem habet ad producendum omnes creaturas, secundum omnem rationem et modum ipsarum creaturarum. Hoc modo creaturae sunt in Deo non formaliter, sed eminenter: quia sunt in Deo cum omnibus suis imperfectionibus naturalibus. Itaque lapis secundum omnem materialitatem, quam habet a parte rei, continetur in Deo, tamquam causa activa. Tertio modo creaturae sunt in Deo, tamquam in exemplari inadaequato, inadaequato, inquam, ex parte ipsius exemplaris; nam ex parte rerum, adaequatum exemplar est, ut explicuimus in solutione primi argumenti primae opinionis. Quarto denique modo creaturae sunt in Deo tamquam in exemplari adaequato, tam ex parte exemplaris, quam ex parte exemplati. Et hoc modo creaturae sunt in Deo, secundum rationes ideales, etenim Divina Essentia prout est idea alicuius creaturae est exemplar eius adaequatum: v. g. Divina Essentia, prout est idea hominis, non est idea neque exemplar leonis, aut alterius, ut latius explicabitur infra, quaest. 15. Secundo est notandum, quod si creaturae cognoscantur in Divina Essentia, prout in illa sunt primo modo, cognoscuntur quidem omnes; sed haec cognitio non est proprie creaturarum, nam creaturae quatenus sic sunt in Deo, non sunt creaturae, sed ipsemet Deus, ut diximus. Si vero cognoscantur, prout sunt in Deo secundo et tertio modo, cognoscuntur quidem omnes creaturae, sed tamen secundum rationem communem entis creabilis, et non secundum proprias et distinctas rationes: quoniam Divina Essentia creaturas, ut sic contentas in ipsa, non repraesentat secundum earum rationes distinctas, sed per modum unitatis, et inadaequate. Ceterum, si cognoscantur prout sunt in Deo quarto modo, cognoscuntur distincte et particulariter, secundum proprias earum rationes distinctas. Hanc doctrinam videor mihi colligere ex D. Thoma, 3. Cont. Gent. cap. 54. Ex qua sequitur, quod creaturae non possunt distincte cognosci in Divina Essentia, nisi Divina Essentia cognoscatur, prout est multiplex creaturarum idea. His positis, respondetur ad argumentum, quod determinatio repraesentationis provenit ex illis tribus principiis, in argumento positis. Et primum, ex lumine gloriae provenit, quod Divina Essentia non repraesentet intellectui beato universas possibiles creaturas, ut explicui in solutione praecedentis argumenti. Quod vero repraesentet istas, et non illas, provenit ex divina Voluntate, qua Deus vult unire Essentiam suam intellectui creato, prout est repraesentativa et idea harum creaturarum et non illarum; et ex eo, quod Divina Essentia non est necessario repraesentativa sui ipsius, prout est idea omnium creaturarum. Et ob hanc causam appellatur ab Augustino speculum voluntarium. Et cum instat argumentum, Divina Essentia naturaliter repraesentat ex aequo omnes creaturas, respondetur distinguendo: respectu intellectus divini comprehendentis suam essentiam, concedo; respectu vero intellectus creati, nego. Quemadmodum Divina Essentia necessario et naturaliter repraesentat divino intellectui omnes cogitationes et volitiones ipsius Dei, intellectui vero creato nullam repraesentat necessario, sed prorsus voluntate libera repraesentat, quas vult, cogitationes. Et ratio a priori, est: quoniam, ut dictum est, in art. praecedenti, dubio 1. conclusione 2, illa Dei attributa formalia, quae intrinsece important actualem respectum ad creaturas, non est necesse quod cognoscantur visa Divina Essentia, at Divina Essentia, prout est idea et exemplar adaequatum cuiuscumque creaturae, intrinsece importat actualem respectum ad creaturam: ergo non est necesse, quod visa Divina Essentia secundum se ipsam, videatur etiam ab intellectu creato, prout est idea alicuius creaturae, sed hoc pendet ex libera Dei voluntate. Ad tertium, negatur antecedens, nam satis constat ex dictis circa primam conclusionem, necessarium esse ut intellectus cognoscat in Divina Essentia omnes creaturas extensive, cognoscat ipsam Essentiam totam et totaliter, quantum est ex parte rei cognitae; ac proinde, quod cognoscat illam infinite intensive. Ad primam confirmationem respondetur, quod Divina Essentia nequit comprehendi ab intellectu creato, simpliciter loquendo, etiam prout est causa alicuius effectus in particulari: quia intellectus creatus non potest attingere omnem rationem et modum, qui potest competere alicui creaturae prout subest Divinae Providentiae. Verum est, tamen, quod sicut intellectus creatus potest cognoscere omnem rationem et modum, qui convenit creaturae secundum naturalem eius potentiam: ita potest comprehendere Divinam Essentiam, prout est naturalis causa alicuius creaturae; sed ista est comprehensio secundum quid. Ad secundam confirmationem, primum negatur consequentia, quoniam ex eo quod intellectus videat omnes creaturas in Essentia Divina manifeste sequitur, quod cognoscat omnia quae sunt in Divina Essentia, et formaliter et eminenter, hoc autem non sequitur ex cognitione omnium creaturarum in seipsis. Secundo respondetur, distinguendo antecedens: non comprehendunt divinam Virtutem entitative et secundum perfectionem quam habet in semetipsa, concedo; et hoc probat efficaciter argumentum quo probabatur antecedens; ceterum, extensive et prout virtus divina est explicabilis in suo effectu totali et adaequato, nego. Ad quartum, nego consequentiam. Ad probationem dico, quod illa maxima Scoti tantum habet verum in iis, quae eodem modo insunt subiecto, at in praesentia perfectio formalis formaliter inest Deo, creaturae vero sunt in Deo eminenter. Ad ultimum, respondetur cum Caietano, in hoc art. quod ut colligitur ex D. Thoma, q. 8., De Veritate, art. 4. et q. 12, ar. 6. Divina Essentia, proprie loquendo, non est speculum creaturarum, nec creaturae continentur in ipsa, tamquam in speculo. Quoniam de ratione speculi est, quod repraesenter per distinctas species acceptas ab ipsis rebus repraesentatis. Continentur ergo, creaturae in Divina Essentia, proprie loquendo, tamquam in causa effectiva et exemplari, et ita continentur per modum unius, et eodem modo repraesentantur. Et ex consequenti non est necesse, quod visa Divina Essentia, distincte cognoscantur in ipsa omnes creaturae. Appellatur autem Essentia Divina speculum metaphorice, eo quod clarissime repraesentat omnes creaturas. Et dictis restat solutum argumentum Durandi.

Circa solutionem ad quartum, vide Divum Thomam, 3. Cont. Gent., cap. 59. quo loco, ad tria reducit illa, quae Beati non vident in Verbo. Primum: nullus Beatus videt in Verbo omnes creaturas producibiles; probat ex illo Iob, 11.: «Forsitan vestigia eius comprehendes?» id est, creaturas. Ex his autem creaturis producibilibus, quae in actu producuntur, quamplurimi Beati, immo forsan omnes, aliquot vident in Verbo, plures vel pauciores, iuxta quantitatem luminis gloriae. Secundum: nullus Beatus videt in Verbo omnes cogitationes et volitiones ipsius Dei, sed plures vel pauciores iuxta luminis quantitatem; probat D. Thomas ex illo 1. Cor. 2.: «Quae sunt Dei nemo novit, nisi Spiritus Dei»; quae sunt Dei, id est consilia divina. Tertium: nullus Beatus cognoscit omnes rationes rerum creatarum; probat ex illo Ecclesiast. 8.: «Intellexi, quod omnium operum Dei nullus possit invenire rationem». Sed est advertendum, rationes creaturarum esse in duplici differentia: quaedam sunt, quae per se consequuntur naturam et quidditatem rei: et has omnes cognoscit quilibet Beatus in Verbo, et de istis loquitur D. Thomas in hac solutione ad 4.; quaedam vero sunt, quae conveniunt rei creatae prout subest divinae Potentiae; et has omnes nullus Beatus cognoscit in Verbo, sed iuxta quantitatem luminis, plures vel pauciores. Quoniam istae rationes desumuntur ex Omnipotentia infinita Dei, ac proinde sunt infinitae, et de his procedit istud tertium dictum. Vide Ferrar., 3. Cont. Gent., ubi supra. An vero quilibet Beatus videat in Verbo omnia individua et singularia cuiuscumque naturae specificae, explicabitur art. 10. sequenti.