Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

SUMMA ARTICULI.

PRIMA conclusio: Bonum et ens secundum rem sunt idem, sed differunt secundum rationem tantum. Ratio primae partis conclusionis ita colligitur a Caiet., quia bonum habet rationem appetibilis, ergo perfecti, ergo entis in actu, ergo entis: ergo bonum et ens sunt idem. Secunda pars probatur, quia bonum dicit rationem appetibilis, quam non dicit ens expresse, ergo.

Secunda conclusio, in solutione ad primum: Unumquodque dicitur ens simpliciter per suum esse substantiale: per actus autem superadditos dicitur aliquid esse secundum quid.

Tertia conclusio ibidem: Bonum e contrario se habet; dicitur enim bonum secundum quid secundum esse quod est substantiale; secundum vero ultimum actum dicitur bonum simpliciter.

COMMENTARIUM.

PRO intelligentia huius doctrinae, nota ex D. Tho., De Veritate, q. 1. art. 1. quod enti non potest addi aliquid quod sit velut extranea natura, sicut differentia additur generi, et accidens subiecto. Ratio huius est, quia quod primo intellectus concipit, quasi notissimum, est ens, ut dicit Avicen. lib. 2. suae Met., sed quaelibet natura essentialiter est ens; ex hoc enim probat Arist. 3. Meta. tex. 10. quod ens non potest esse genus: quia, scilicet, est intrinsecum essentialiter omni differentiae; ergo nulla natura, et nulla differentia potest addi enti tamquam extranea.

Nota secundo, quod nihilominus aliqua dicuntur addere supra ens inquantum exprimunt ipsius modum intrinsecum, qui non exprimitur nomine entis, et hoc contingit dupliciter. Uno modo ita ut modus ille expressus sit specialis modus entis non communis omni enti: et ita accipiuntur decem rerum genera, ut v. g. substantia exprimit specialem modum essendi, scilicet, ens per se, id est, non in subiecto. Alio modo ita ut expressus ille modus sit generaliter consequens ad omne ens, et sic distinguuntur sex transcendentia, scilicet: ens quod sumitur ab actu essendi; res exprimit quiditatem sive essentiam entis; unum exprimit negationem divisionis in se; aliquid vero exprimit divisionem ab alio; bonum exprimit convenientiam entis ad appetitum; verum exprimit convenientiam entis ad intellectum.

Nota tertio, quod distinctio rationis, altera est rationis ratiocinantis, sive ut alii dicunt, rationis significantis vel concipientis; altera est rationis ratiocinatae sive rationis significatae et conceptae. Prior distinctio est inter extrema quae non sunt, seclusa operatione intellectus: ut est distinctio rationis inter genus et speciem, si sumantur formaliter ut important secundas intentiones. Altera distinctio est inter ea quae sunt a parte rei idem, et sunt in rebus, seclusa operatione intellectus: hac distinctione distinguuntur sex praedicta transcendentia. Non enim sunt entia rationis, sed reales passiones entis, quamvis non distinguuntur realiter, sed in ordine ad rationem nostram. Alii doctores solent aliter explicare distinctiones istas rationis ratiocinantis, et ratiocinatae; ita sane ut distinctio rationis ratiocinantis conveniat etiam extremis realibus, sed non habentibus in se aliquam compositionem. Et sic dicunt quod attributa divina sola ratione ratiocinante distinguuntur; quia ex parte rei non invenitur fundamentum distinctionis, cum Deus sit unica simplicissima perfectio. At distinctionem rationis ratiocinatae dicunt esse inter illa, quae habent aliquam compositionem, saltem metaphysicam, ut homo et animal distinguuntur ratione ratiocinata; quia aliunde sumitur ratio animalis, aliunde vero ratio differentiae, quae est rationale. Etenim differentia non essentialiter includit genus, alias non contraheret illud ad speciem. Dicunt ergo isti doctores, quod bonum in creaturis distinguitur ratione ratiocinata ab ente; sed in divinis primo modo distinguitur, nempe ratione ratiocinante. Nobis tamen magis placet prior illa explicatio: puto enim attributa divina distingui ratione ratiocinata: sufficit namque ad hanc distinctionem fundamentum esse in re, quae propter sui infinitam perfectionem potest vere et realiter fundare distinctos conceptus in nostro intellectu.

DUBITATUR modo, utrum bonum distinguatur ab ente per hoc quod formaliter exprimit relationem appetibilis ad appetitum.

Arguitur primo, pro parte affirmativa, ex eo quod D. Tho. ait in art., rationem boni in hoc consistere, quod aliquid sit appetibile: sed appetibile formaliter dicit relationem ad appetitum; ergo bonum formaliter dicit relationem ad appetitum.

Secundo. Malum importat formaliter disconvenientiam, vel privationem convenientiae ad appetitum; ergo bonum formaliter dicit convenientiam ad appetitum, et per consequens relationem. Consequentia probatur, quia bonum et malum sunt opposita; ergo si unum est relativum formaliter, vel dicit privationem relationis, necesse est, quod alterum sit relativum.

Arguitur tertio. Eadem res dicitur bona et mala respectu diversorum; ergo bonum et malum relative dicuntur. Antecedens patet in motu calefactionis aquae: nam calor est malus respectu formae aquae, et bonus respectu formae generandae. Consequentia probatur, quia hoc est proprium relative oppositorum ut respectu diversorum possint de eadem re verificari.

De hac difficultate vide Duran. in 2. distinct. 34., q. 1., ubi tenet specialem sententiam contra Thomistas. Ait enim, quod bonitas est formaliter ipsa convenientia ad appetitum, ita ut bonitas contrahat entitatem ad partem subiectivam, quae est relatio, immo ad talem relationem, quae est convenientia. Unde infert primo, quod non omnis entitas est bonitas, quamvis omnis bonitas sit quaedam entitas, quae est respectiva. Secundo infert, quod bonum in concreto convertitur cum ente non essentialiter, sed denominative, quia omne ens est subiectum seu fundamentum talis relationis. Sed opposita sententia est communis et vera quae consistit in duabus conclusionibus.

Prima conclusio: Bonum non significat formaliter relationem ad appetitum. Probatur primo. Bonum formaliter importat perfectionem, sed relatio, quatenus relatio est, non est perfectio, ergo. Secundo probatur. Deus est maxime bonus; sed non est bonus formaliter per relationem, ergo. Minor probatur, quia non est bonus per relationem realem, neque rationis; ergo per nullam. Probatur antecedens, quia in Deo nulla relatio realis ponitur nisi constitutiva vel distinguens personas; sed bonitas Dei non est huiusmodi; ergo non est in Deo relatio realis bonitatis. Quod autem non sit relatio rationis patet: quia alias, bonitas Dei non esset realis; cum tamen sit ipse Deus. Tertio probatur. Quia omnis motus et propensio rerum omnium est per se ad bonum; sed ad relationem non est per se motus; ergo bonum non est relatio formaliter. Quarto probatur. Bonum transcendentaliter est commune omnibus praedicamentis; sed relatio formaliter non est communis omnibus praedicamentis; ergo bonum non dicit formaliter relationem. Denique probatur: omnis relatio obiecti ad potentiam, cuius actus mensuratur ab obiecto, est relatio rationis; ergo si bonum formaliter dicit relationem ad appetitum, sequitur quod ratio boni sit relatio rationis universaliter loquendo. Antecedens probatur inductivo in omnibus obiectis sensuum, et est eadem ratio sicut de scientia et scibili: nam quia scibile est mensura scientiae, non refertur relatione reali ad ipsam; sed e contra scientia realiter refertur ad scibile; ergo si bonum, quod est obiectum appetitus, est mensura ipsius, non dicit relationem realem ad appetitum.

Secunda conclusio: Bonum formaliter importat perfectionem absolutam ad quam tamen sequitur ratio appetibilis et ordo ad appetitum, sicut risibile sequitur ex rationali. Prima pars probatur ex praecedenti conclusione: nam si bonum non importat formaliter relationem, ergo aliquid absolutum. Secunda pars probatur ex modo loquendi sapientum: quia propterea dicitur aliquid appetibile esse, quia bonum est, et non ideo bonum, quia appetibile. Secundo probatur: bonum est formale obiectum per se appetitus, movens et terminans ipsum; sed appetibile importat extrinsecam denominationem quae sequitur ex ordine appetitus ad ipsum bonum; ergo ratio boni absoluta est et prior quam ratio appetibilis. Confirmatur, quia ita se habent coloratum et visibile respectu visus, sicut bonum et appetibile respectu appetitus: sed coloratum est obiectum per se et absolutum respectu visus, visibile autem est denominatio extrinseca colorati, quae sequitur ex ordine visus ad coloratum; ergo appetibile proportionabiliter se habet cum bono, sicut visibile cum colorato. Tertio probatur: omnia obiecta potentiarum sunt prius quam potentiae; ergo denominatio obiectorum, quae sumitur a potentiis, posterior est, quam ratio obiectorum. Antecedens patet inductivo in sensuum obiectis: item quia obiecta sunt mensura potentiarum et finis, mensura autem prior est mensurato, et finis prior est quam id quod est ad finem; ergo.

AD argumenta in oppositum respondetur. Ad primum dicimus cum Caietano, quod appetibile dupliciter potest accipi: uno modo ut formaliter dicit rationem appetibilis; alio modo ut fundamentaliter et radicaliter importat illam, quasi proximum fundamentum appetibilitatis; (dixi proximum, quoniam etiam ens importat fundamentum et radicem appetibilitatis, sed quasi remote et non expresse; bonum autem proxime et expresse importat tale fundamentum appetibilitatis). Hoc ergo secundo modo verificatur, quod ratio boni intrinseca est ratio appetibilis. Cum enim differentiae rerum nobis lateant, saepe utimur nominibus propriarum passionum ad significandas differentias ut fundamenta talium passionum: sicut dicimus, equus est animal hinnibile.

Ad secundum respondetur, quod malum in communi importat privationem fundamenti appetibilitatis et non dicit formaliter relationem, neque privationem relationis.

Ad tertium respondetur: concedo antecedens, et nego consequentiam. Ad probationem: nego proprium esse oppositorum relativorum, ut ea sola dicantur de eodem respectu diversorum; sed etiam convenit contrariis suo modo, v. g. aliquod corpus est calidum respectu unius, et frigidum respectu alterius. Similiter aliquid est magnum respectu unius, et parvum respectu alterius. Verum est tamen, quod quotienscumque inveniuntur huiusmodi proprietates in oppositis, aut sunt relativa opposita, aut certe adiungitur eis aliqua relatio, saltem respectus ille ad diversa. Circa secundam et tertiam conclusionem, in solutione ad primum, observandum est valde, quantae differentiae causa sit sola distinctio rationis inter aliqua extrema, quando intervenit aliqua compositio alterius extremi adiuncti cum illis, quae sola ratione differunt: v. g. in divinis, Pater et Essentia sola ratione differunt; et tamen de Patre verificatur quod generat, de Essentia vero hoc asserere est haereticum. Immo etiam contingit, quod quae sola ratione differunt, de se invicem non praedicentur: v. g. in exemplo posito, Essentia generat, falsa est; et tamen praedicatum et subiectum sola ratione differunt. Item haec est falsa, generatio est spiratio seu generare est spirare; et tamen extrema, sola ratione differunt: et tamen haec est vera, Generator est Spirator. Ratio huius est, non sola distinctio rationis inter extrema (quae numquam sola sufficit falsificare propositionem affirmativam, alioquin illa esset falsa, Generator est Spirator, et haec, homo est animal rationale); sed quia contingit compositionem esse talem, unde consurgit nova significatio totius enunciationis propter aliquam proprietatem logicalem, aut etiam grammaticalem, quae varium sensum facit in compositione quorumdam terminorum: ut v. g. illa est falsa, generatio est spiratio, quia efficitur sensus formalis propter modum significandi extremorum; significant enim actionem in abstracto, et fit talis sensus aequivalenter, quod generatio terminatur ad eumdem terminum ad quem spiratio; et per consequens, generatum esset spiratum, quod est haereticum. Similiter etiam, quia Essentia non significat suppositum, haec est falsa, Essentia generat, eo quod adiectivum applicat significationem formalem ad significatum formale et immediatum substantivi, quod reddit suppositum Verbo, et fit sensus, quod Essentia generat aliquid a se distinctum in natura: sed de hoc in materia de Trinitate latius dicemus. Interim, tamen, in proposita et praesenti materia nota, quod quamvis bonum et ens differant sola ratione: tamen cum huiusmodi addito, scilicet secundum quid, vel simpliciter, non eodem modo se habent bonum et ens propter rationem D. Tho. in solutione ad primum. Denique pro intelligentia doctrinae Divi Thomae, in solutione ad primum, ubi ait, quod ens dicit aliquid proprie esse in actu, nota quod ens accipitur dupliciter. Uno modo, ut est participium verbi sum, es, fui, et tunc tantum valet sicut existens. Alio modo accipitur nominaliter, ut significat essentias rerum cum ordine intrinseco ad ipsum esse, sive actu sint, sive in potentia existant; et hoc modo ens dividitur in decem praedicamenta, et est essentialissimum praedicatum transcendentale conveniens unicuique rei intime. Nihilominus quia ens particulariter sumptum importat actum essendi: propterea D. Tho., ex significatione entis particulariter accepti, explicat quomodo ens, nominaliter sumptum, dicatur simpliciter ens id quod habet immediatum ordinem ad esse, per quod res educitur de potentia in actum primum, qui dicitur esse substantiale, quia recipitur in substantia, quae non est in subiecto, sed per se subsistens.

SUMMA ARTICULI.

PRIMA conclusio: Ens secundum rationem est prius quam bonum. Secunda conclusio, ad tertium: Bonum est prius quam ens in causando.

COMMENTARIUM.

DUBITAT Caietanus circa rationem primae conclusionis et arguit contra illam, quia vel D. Tho. intendit inferre, quod ens sit prius secundum ordinem rationis secundum se, vel quoad nos; si primum, hoc repugnat dictis q. 3. art. 5., ubi asseritur, quod Deo nihil est prius, neque secundum se, neque secundum intellectum; sed si ens est primum intelligibile secundum se, sequitur quod Deus non sit primum intelligibile. Si autem D. Thom. vult inferre, quod sit prius secundum ordinem rationis quoad nos, non videtur satisfacere titulo articuli. Est enim quaestio, an ratio entis, secundum se, sit prior quam ratio boni.

Ad hanc difficultatem Caietan. duplicem solutionem assignat. Prior est, quod ens dupliciter potest comparari ad alias rationes formales: uno modo, prout distinguitur a rebus subsistentibus, v. g. potest comparari ad vitam, ad sapientiam, etc.; altero modo ad res ipsas, subsistentes. Si comparatio fiat primo modo, sic ens est primum intelligibile secundum se, et ceterae rationes sunt posterius intelligibiles secundum se: sed tamen inter ceteras rationes non includitur quodquid est Dei, quia non potest esse ratio Dei quin sit res subsistens intrinsece. Et ratio est, quia quidditas Dei non abstrahit ab existentia, cum sit ipsum esse essentialiter. Ceterum si ratio entis comparetur ad rationes, et ad res subsistentes simul, tunc ens non est simpliciter primum intelligibile, quin potius Deitas est primum intelligibile simpliciter; ita ut intelligibilitas prius conveniat Deo, quam enti in communi; immo convenit enti in communi, quia prius competit Deo. Et ratio est, quia Deus non est intelligibile participative, sed ex propria essentia singularissima, quae est ipsum esse, primum et principium totius entis. Hoc ergo modo verum est quod dicit D. Tho., q. 3., art. 5., quia ibi loquitur de Deo secundum quod absolute et simpliciter dicitur primum secundum intellectum; hic vero dicitur ens primum intelligibile inter rationes formales eiusdem ordinis, distinctas a rebus subsistentibus.

Altera solutio Caiet. est quod accidit amphibologia in huiusmodi locutionibus, quia illa particula, quoad nos, potest determinare vel ordinem cognoscendi, vel ipsa intelligibilia. Si determinet primum, tunc distinguitur contra ordinem secundum se, et dicendum est, quod D. Tho. loquitur de ordine secundum se; non enim hic quaestio est de ordine cognitionis quoad nos, scilicet quidnam prius a nobis cognoscatur; sed potius de ordine rationis secundum se, videlicet, cuiusnam ratio formalis prior sit, entis, an boni, in ordine ad intellectum secundum se? Si autem particula, quoad nos, determinet intelligibilia, tunc distinguit intelligibilia nostra a non intelligibilibus a nobis; et hoc modo, ens est primum intelligibile secundum se a nobis; Deus autem est primum intelligibile simpliciter. Et iste sensus videtur consonus D. Tho. dum inquit, quod ratio significata per nomen est id quod intellectus concipit de re et significatur illud per vocem: ubi insinuat se loqui de prioritate intelligibilis quoad nos, nostrum enim est significare conceptus per voces. Tertia solutio assignatur a nobis, quod D. Thom. loquitur de ente et bono, ut includit ens increatum et bonum increatum: sed comparatio est inter rationem boni et entis eiusdem ordinis; ita sane, quod in unaquaque re, prior est ratio entis, quam boni, neque fit comparatio inter esse Dei et ens in communi: sic ergo verificatur quod in unoquoque ente, prior est ratio entis quam boni. Loquimur autem de prioritate ordinis quem habet ens ex natura sua ad intellectum, prius quam bonum: unde ipsa Deitas intelligitur a nobis esse obiectum intellectus divini, quatenus est ipsum esse, priusquam intelligatur ut est bonitas et obiectum divinae voluntatis. Et iste ordo oritur in nobis ex natura rei, quae, propter sui infinitatem, potest fundare ordinem istorum conceptuum, non minus quam si in ipsa re esset aliquis ordo causalitatis secundum prius et posterius.

SUMMA ARTICULI.

CONCLUSIO prima est affirmativa.

Secunda conclusio, in solutione ad secundum: Nullum ens dicitur malum inquantum est ens, sed inquantum caret quodam esse.

Tertia conclusio, ad tertium: Materia prima sicut non est ens nisi in potentia, ita neque bona nisi in potentia.

COMMENTARIUM.

NOTA solutionem ad quartum, ubi D. Tho. docet quomodo intelligatur quod dicit Aristo., 3. Metaph., tex. 4., quod in Mathematicis non est bonum. Est enim sensus quod consideratio in Mathematicis abstrahit a ratione boni, eo quod abstrahit ab omni motu et materia sensibili; et per consequens abstrahit a ratione finis, qui habet rationem moventis causam efficientem; et hoc modo non est inconveniens (dicit D. Tho.) quod in aliquo ente secundum rationem non sit bonum; ac si dicat, secundum considerationem fit abstractio negativa simplex a ratione boni. Cum hoc tamen stat quod in Mathematicis, secundum quod sunt in re, inveniatur ratio boni sicut ratio entis. Et ex hoc patet quae Caiet. ait ad quartum. Unum autem est observandum, quomodo sit haec bona consequentia, Mathematicae abstrahunt a motu et materia, ergo a ratione finis: etenim Metaphysicalia abstrahunt etiam ab omni motu et materia, magis quam Mathem., et tamen non abstrahunt a ratione finis, ut patet 12. Metaph., tex. 37. ubi ponitur finis in immobilibus. Respondetur, quod illa consequentia bona est iuxta subiectam materiam; et est materialis consequentia quae verificatur hoc pacto. Valet enim haec consequentia: Mathematicae abstrahunt a materia et motu, ergo et a fine. Ratio est, nam mathematica non sunt nata habere finem, nisi materiae et motus, quoniam secundum rem sunt entia naturalia; si ergo abstrahunt a materia et motu, necesse est ut abstrahant a fine materiae et motus, ac per consequens totaliter a fine, quoniam non sunt apta habere alio modo finem. Ceterum cum dicitur finis habere rationem moventis, sensus est, quod finis causat motum finalizando, non efficiendo; etenim movere efficiendo proprium est causae efficientis, finis enim movet metaphorice, ut ait Aristo., De Generatione, lib. 1., tex. 55.

SUMMA ARTICULI.

PRIMA conclusio: Bonum rationem finis importat. Ratio est, quia bonum est quod omnia appetunt. Secunda conclusio: Ratio boni praesupponit rationem causae efficientis, et rationem causae formalis. Ratio, quia quod est primum in causando, est ultimum in causato.

COMMENTARIUM.

DUBITATUR circa primam conclusionem, an sit vera? Pro parte negativa arguitur primo: Deus ab aeterno erat maxime bonus, etiam si nihil fuisset creaturus; et tamen non habebat rationem finis: ergo bonum non importat formaliter rationem finis. Minor probatur, quia nihil erat vel movebatur propter finem; ergo non erat ratio formalis finis. Patet consequentia, quia finis est cuius gratia aliquid fit, ut dicitur 2. Physic., tex. 75., et sequentibus.

Secundo. Ratio finis est ratio appetibilis formaliter: sed ratio boni non est formaliter sed fundamentaliter ratio appetibilis; ergo non est eadem ratio boni et finis.

Tertio. Finis non praesupponit rationem causae efficientis aut formalis: sed bonum praesupponit rationem utriusque causae, ut dicit secunda conclusio; ergo non est eadem ratio boni et finis formaliter loquendo. Maior probatur: quia finis formaliter dicit primam omnium causarum; ergo nullam causam praesupponit.

Propter haec argumenta, aliqui intelligunt D. Tho. quod loquatur identice, et non formaliter, de ratione boni et finis. Argumenta autem probant, quod differunt secundum rationem. Sed haec intelligentia non consonat cum solutione ad primum, ubi D. Tho. concedit, quod bonum et pulchrum sunt idem secundum rem, differunt autem secundum rationem: et propter hanc causam negat bonum dicere rationem causae formalis, quam tamen dicit pulchrum. Ergo satis insinuat D. Thomas quod bonum formaliter dicit rationem causae finalis: alias, nulla esset differentia assignata inter bonum et pulchrum ex una parte, et bonum et finem ex altera. Unde aliter dicendum est. Et nota quod ratio cuiuslibet causae, sive formalis, sive efficientis, sive finalis, dupliciter potest considerari et dici: uno modo prout explicatur illa ratio per definitionem ipsius causae ut causans est; v. g. finis est, id cuius gratia aliquid fit, et causa efficiens est unde incipit motus realiter. Altero modo consideratur et sumitur ratio causae pro principio per quod ipsa causa habet potestatem causandi, ut v. g. ratio causae efficientis dicitur esse forma per quam est in actu, ut sit potens efficere: sic etiam bonitas rei est ratio causae finalis: quia per eam constituitur res in esse finalizato, etiamsi nihil fiat actu propter finem. Haec distinctio ponitur hic a Caietano satis obscure; videtur enim appellare rationem finis priori modo acceptam a nobis, rationem in actu exercito; cuius ratio nominis est, quia per talem rationem causa finalis exercet actum finalizandi. Secundam vero rationem videtur appellare rationem finis in actu signato, quia certe ita significatur ratio finis, quod non est necesse ut actu finalizet cum intelligitur habere illam rationem. At vero postea Caietanus videtur contrario sensu. Nobis tamen magis placet prior modus loquendi de fine in actu signato et actu exercito.

Hoc supposito, ad argumenta respondetur, quod D. Tho. loquitur in priori conclusione de ratione finis secundo modo, quae potest dici ratio finis in actu signato. Unde ad primum argumentum respondetur, quod Deus ab aeterno habuit rationem finis per suam bonitatem; quamvis priori modo non haberet rationem finis actualiter finalizando motum vel inclinationem naturae.

Ad secundum respondetur, quod si appetibile sumatur pro fundamento proximo appetibilitatis, eadem est ratio formalis appetibilis et boni et finis.

Ad tertium respondetur per distinctionem: si enim intelligatur maior de fine in causando in actu exercito, vera est: quia prima omnium causarum est finis; si autem intelligatur quod habere rationem finis in ipsomet causato non praesupponit rationem formae et causae effective, falsa est. Immo vero in unoquoque causato prius est ipsa forma, per quam est ens; deinde consideratur ut virtus effectiva secundum quod est perfectum in suo esse, quia potest generare sibi simile. Tertio consequitur ratio boni et finis propter quem alia moveri possunt et appetere assimilationem ad ipsum, quin potius etiam in ipso Deo iste ordo verificatur, nostro modo intelligendi, qui fundatur in ipsa re: primo enim intelligimus de Deo ipsum esse, deinde perfectionem, et tandem bonitatem et rationem finis.

Alterum dubium solet hic disputari, an finis habeat causare et movere secundum quod est in intentione, an secundum quod est in re? Hanc tamen quaestionem late disputat Caiet. in 1. 2., q. 1., art. 1. et ibidem Scholastici. Vide Soto de hoc, in 2. Physic., q. 5. At vero in hoc articulo brevissime dissolvit quaestionem Caietanus. Ait enim, quod sicut forma est ratio causandi effectiva, existere autem est conditio formae efficientis; ita esse realiter, est ratio causandi finaliter; esse autem in intentione est conditio causae finalis; esse autem in executione non est ratio finis, sed terminus et effectus tam efficientis, quam etiam ipsius finis. Aliqui vero tenent quod finis habet rationem causae prout est in intentione, ita ut esse in intentione sit ratio formalis finalizandi. Sed profecto cum ex doctrina D. Thomae in hoc articulo habeamus, quod bonum habet rationem finis formaliter, necesse est, ut eadem sit ratio qua res sit bona et qua sit finis, virtutem habens finalizandi: sed non est bona prout est in intentione formaliter; ergo neque habet rationem finis formaliter, prout est in intentione.

Circa solutionem ad primum nota ex Platone in Phedro et in Symposio et in Hypia maiori, quod pulchritudo est quaedam gratia et splendor rei, quae percepta per mentem vel auditum vel visum allicit animam. Est autem triplex pulchritudo, quaedam quae reperitur in rebus corporalibus, quam definit August., lib. 22. De Civit. c. 19. quod sit membrorum debita congruitas cum quadam coloris suavitate. Eodem modo definit Cicer. in 3. Tuscul. Et Arist. 4. Ethic. c. 3. ait, insuper necessariam esse quamdam magnitudinem et proceritatem corporis et membrorum, ut aliquis sit pulcher simpliciter: qui enim sunt pusilli corpore, quamvis sint bene proportionati, non appellantur pulchri, sed dicuntur formosi. Altera pulchritudo est in vocibus, quae consistit in quadam harmonia vocum, quae consurgit ex proportione numerorum et quibusdam intervallis. Tertia pulchritudo est in spiritualibus, quae consurgit ex debita proportione potentiarum spiritualis creaturae in ordine ad perfectionem suae speciei et ad finem proprium, v. g. in homine studioso sunt potentiae intellectus et voluntatis bene proportionatae et consonantes cum ipsa natura rationali et cum fine ipsius: quae pulchritudo amittitur per peccatum mortale, per quod avertitur homo ab ultimo fine. Ceterum in ipso Deo, qui simplicissimus est, dicitur esse pulchritudo propter infinitam perfectionem Deitatis, in qua est divinus intellectus et divina voluntas, quae nostro modo intelligendi maxime proportionantur. Sed insuper videtur singularis pulchritudo Deo esse attribuenda, quatenus in eo sunt tres Personae realiter distinctae cum maxima unitate Essentiae, ubi est maxima proportio aequalitatis distinctarum personarum convenientium in una essentia, quin potius in omnibus creaturis est quoddam vestigium huiusmodi pulchritudinis divinae, quatenus in omnibus invenitur differentia cum unitate. Et hoc est quod in ipsis rebus nobis maxime placet et delectat, ut ratio boni consistat in modo, specie et ordine.

SUMMA ARTICULI.

CONCLUSIO est affirmativa. Ratio, quia ut aliquid perfectum sit et bonum, necesse est ut habeat formam, et ea, quae praesupponuntur ad formam, et quae consequuntur ad illam. Et sic modus pertinet ad commensurationem principiorum materialium sive efficientium. Species autem pertinet ad ipsam formam. Ordo vero pertinet ad inclinationem in finem, quae consequitur formam ipsam. Et nota, quod ad idem pertinet, quod dicitur Sapien. 11., «Omnia in mensura et numero et pondere fecisti».

COMMENTARIUM.

DE hoc articulo vide Aug. lib. 4. Supra Genes. ad litter., c. 3.; et lib. De natura Boni, c. 3. Vide Caietanum hic. Ex quo adverte, conclusionem esse intelligendam de bono creato. Etenim bonum divinum non habet modum, neque mensuram. Item intelligitur de bono, ut quod, quod est bonum, non de bono ut quo aliquid est bonum; alias, esset processus in infinitum: quia singula illorum trium, nempe, modus, species et ordo consistent in modo, specie et ordine. De hoc docet D. Tho., ad secundum. Nota denique bonum in his tribus consistere, tamquam in partibus integralibus.

SUMMA ARTICULI.

PRIMA conclusio: Ista divisio proprie videtur esse boni humani, potest tamen competere bono secundum quod bonum est. Ratio sufficientis divisionis non potest brevius colligi, quam a D. Thoma ponitur in articulo. Secunda conclusio, ad secundum: Haec divisio non est per oppositas res, sed per oppositas rationes. Tertia conclusio, ad tertium: Bonum non dividitur in ista tria sicut univocum aequaliter de his praedicatum: sed sicut analogum, quod per prius competit bono honesto, deinde bono delectabili, tertio bono utili.

COMMENTARIUM.

CIRCA articulum nota, quod multis aliis modis potest fieri divisio boni, ut v. g. bonorum quaedam sunt maxima, ut sunt virtutes, quibus recte vivitur; quaedam sunt media, ut sunt potentiae animae, sine quibus non potest aliquis recte vivere; infima vero bona sunt bona corporis, et temporalia. Haec divisio est D. August., lib. 2. De libero arbitrio, cap. 19. et in lib. De cognitio. verae vitae., c. 7., ubi dividit bonum secundum quadruplicem gradum rerum, scilicet, existentium, viventium, sensibilium et intelligentium. Praeterea, super Psal. 154., dividit bonum, in bonum quod per seipsum bonum est, et in bonum, quod ab alio est bonum, hoc est, in bonum per essentiam et bonum per participationem; in lib. autem De bono coniugali, ponit divisionem, quam D. Tho. ponit in hoc artic. Alias vero divisiones omisit D. Tho. quia non sunt boni secundum quod est bonum formaliter, sed secundum alias rationes materiales, vel quatenus bonum est idem cum ente.