Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

SUMMA ARTICULI.

PRIMA conclusio est negativa. Secunda conclusio: Cognoscere ipsum esse subsistens est connaturale soli intellectui divino.

COMMENTARIUM.

NOTA, circa primam conclusionem, esse certam secundum fidem catholicam. Fuit enim olim, anno Domini 1311, circa tempora Ioan. XXII, error Begardorum et Beguinarum, asserentium omnem intellectualem naturam in se ipsa naturaliter esse beatam, et non Dei gratia. Iste error damnatur in Concilio Viennensi, et habetur in Clementina Ad nostrum, De haereticis. Et probatur ex illo ad Rom. 6.: «Gratia Dei vita aeternam; et Ioan. 14., promittitur Dei manifestatio, tamquam praemium diligentis Deum. constat autem, quod diligere Deum non possumus ex viribus naturae ad promerendum Deum: ergo non possumus videre Deum per naturam. Confirmatur: fides necessaria ad vitam aeternam non est viribus naturae, sed ex gratia: ergo nec ipsa visio erit ex viribus naturae. Vide D. Thomam in 3. Contra Gent. c. 52.; Capreolum in 4 d. 49. q. 4. ubi optime explicat rationem articuli. Sed Caietanus explicat eamdem, et respondet ad argumenta Scoti.

DUBITATUR an ratio D. Thomae sit sufficiens? Arguitur contra eam. Nam ex illo fundamento quod cognitum est in cognoscente secundum naturam cognoscentis, non sequitur aequalitas, quam intendit D. Thomas, scilicet, quod cognoscentis natura debet aequari cum obiecto: sed solum potest colligi, quod cognitio est perfectio proportionata cognoscenti. Confirmatur: nam ex proportione inter obiectum et potentiam magis sequitur dissimilitudo et inaequalitas, sicut inter motivum et mobile, inter materiam et formam: talis enim est proportio inter potentiam et obiectum.

Secundo. Nam si ratio D. Thomae aliquid valeret, sequeretur, quod angelus inferior non videret superiorem, quia modus essendi superioris excedit modum essendi inferioris angeli.

Tertio. Nam ex illa sequeretur contra conclusionem articuli primi, quod intellectus creatus, etiam illustratus lumine gloriae, non possit videre Deum. Probatur sequela: quia modus essendi Dei excedit omnem modum essendi intellectus creati, quantumlibet illustrati lumine gloriae.

Quarto. Nam ex eadem ratione sequeretur, quod numquam Beati viderent Deum, sicuti est. Sequela probatur: quia modus essendi Dei excedit omnem rationem adaequatam obiecti intellectus creati. Haec argumenta facit Scotus in 1. d. 3. q. 3. et in Quodlib. 14., art. 2., et in 4. d. 49. q. 11. Sed pro solutione notandum est, quod conclusio D. Thomae expresse loquitur de cognitione evidenti, qua cognoscitur res sicuti est. Ceterum de cognitione confusa et obscura non opus est ad hoc quod res cognoscatur, quod sit tanta proportio inter modum essendi cognoscentis et rei cognitae. Secundo nota, quod radix et initium cognitionis provenit ex eo quod aliqua natura est, non solum id quod est, sed etiam alia a se. Sed quia esse alia a se, non contingit tantum uno modo, hinc est quod diversi ordines cognoscentium oriuntur ex diversis modis essendi alia a se. Rursus diversi modi essendi alia a se consurgunt ex diversis modis ipsarum naturarum: et propterea secundum ordinem ipsarum naturarum cognoscentium, necesse est ponere diversos modos, quibus cognoscens est cognitum. Unde de primo ad ultimum sequitur, quod esse cognitum modificatur secundum naturam cognoscentis, et non e contrario. Hinc etiam oportet, quod naturalis mensura cognitionis sit ipsa cognoscentis natura: et iste est discursus D. Thomae, dum ex multiplici modo essendi rei colligit, quod cognitio Dei, sicuti est, non potest esse connaturalis alicui creaturae.

AD primum argumentum respondetur, quod quamvis ex illo fundamento non sequatur aequalitas cognoscentis et cogniti in esse naturae specifice, colligitur tamen, quod cognoscens connaturaliter rem sicuti est, non potest esse inferioris naturae, quam cognitum, quantum ad modum essendi, qui est radix modi cognoscendi: v. g. anima rationalis, quamdiu habet modum essendi unita corpori ut forma, non potest cognoscere angelum sicuti est, quia cognitio animae non est sine conversione ad phantasma corporale, quatenus ipsa est actus corporis, et ita naturaliter non potest evidenter cognoscere, nisi quidditatem in materia. Ad confirmationem respondetur, quod D. Thomas non infert aequalitatem inter cognitum et naturam cognoscitivam secundum se et specifice, sed solum quantum ad modum essendi genericum, secundum quem distinguuntur gradus essendi, et per consequens gradus cognoscendi.

Ad secundum, negatur sequela. Quia angelus inferior habet eumdem modum essendi, sicuti superior, quamvis superior in sua specifica differentia sit excellentior; sed tamen modi essendi qui distinguunt modos cognoscendi, naturaliter non distinguuntur per specificas differentias rerum, sed per gradus genericos secundum quod esse recipitur in materia, aut est sine materia receptum, tamen in essentia ibidem limitatum, aut omnino subsistens. Et rursus ille primus modus essendi distinguitur a D. Thoma in duos modos. Unus est, quando ita recipitur ipsum esse in essentia materiali, quod illa essentia vel forma non potest habere esse, nisi in materia, et iste infimus gradus omnium rerum corporalium est praeter hominem. Alter modus proprius est animae rationalis, quae tenet quoddam medium inter superiora et inferiora. Sic enim est actus corporis, quo potest existere naturaliter sine corpore, et hinc provenit duplex modus cognoscendi ipsius, quorum alter ita alligatur rebus corporalibus, ut solum se extendat ad individua, qualis est cognitio omnis sensitiva; sed secundum alium modum cognoscendi, connaturale est homini cognoscere ea quae non habent esse, nisi in materia individuali, non tamen per se alligatur, ut cognoscat illa secundum quod sunt in materia, sed etiam secundum quod abstrahuntur per considerationem intellectus a materia individuali; et ita cognoscuntur in universali quidditates rerum materialium, quod excedit facultates sensus; intellectus vero angelicus, per se primo, cognoscit quidditatem ipsius angeli, et virtute illius alias quidditates, quae habent eumdem modum essendi: hoc tamen non obstat, quominus angelus naturaliter et evidenter cognoscat quidditates materiales, quia id quod est excellentius potest attingere sua actione id quod est inferius; id autem quod inferius est non potest naturaliter elevari supra naturam suam.

Ad tertium, negatur sequela: nam ratio et conclusio D. Thomae intelligitur de cognitione naturali. Ceterum, id quod naturaliter cognoscitur, cognitione confusa et obscura, poterit cognosci supernaturaliter distincta cognitione, eo quod cadit sub ratione obiecti intellectus saltem in communi et in confuso. Verbi gratia, oculus noctuae potest confortari et elevari a Deo supra naturam ipsius ad videndum distincte lucem Solis; non autem, potest elevari ad cognoscendum sonum, eo quod sonus nullo modo cadit sub obiecto visus. Ita similiter intellectus humanus, quamvis habeat pro obiecto proportionato quidditatem rei materialis, tamen obiectum adaequatum illius est ens in tota sua communitate, quod etiam includit, quamvis in confuso, illud ens, quod est omnino per se subsistens, ipsum esse. Quapropter virtute supernaturali, ab eodem ente primo derivata, elevabitur intellectus, ut videat ipsum esse subsistens, quod est lux pura et infinita. Hactenus de hoc artic. 4.