Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

CONCLUSIO est affirmativa. Ratio est, quia omnia pertractantur in Sacra doctrina sub ratione Dei, vel quia sunt ipse Deus, vel quia habent ordinem ad Deum, ut ad principium et finem. Secunda ratio est. Quia idem est subiectum principiorum et totius scientiae, cum tota scientia virtute contineatur in principiis, sed principia huius scientiae sunt articuli fidei, quae est de Deo, ergo...

Secunda conclusio, ad secundum argumentum. Omnia alia quae determinantur in sacra doctrina, comprehenduntur sub Deo, non ut partes, vel species, vel accidentia, sed ut ordinata aliqualiter ad ipsum.

IN qua conclusione obiter adverte differentiam inter nostram Theologiam et Metaphysicam, respectu Dei. Nam si Metaphysica agit de Deo, respicit illum ut partem potissimam sui obiecti adaequati, quod est ens. Theologia vero respicit Deum, ut totum et integrum obiectum non habens partes subiectivas. Nam quidquid aliud considerat ea solum ratione considerat, quatenus aliqualiter ordinatur ad ipsum.

DUBIUM potissimum est in hoc articulo. An conclusio prima D. Thomae sit vera?

Arguitur primo pro parte negativa. Nostra Theologia est scientia finita, ergo non habet Deum pro adaequato obiecto vel subiecto. Patet consequentia. Quia impossibile est, ut infinitum adaequetur finito.

Arguitur secundo. Viatores non cognoscimus Deum quidditative: ergo Deus non est adaequatum subiectum nostrae scientiae. Probatur consequentia. Quia medium demonstrationis cuiuslibet scientiae debet esse quod quid est ipsius subiecti. Antecedens vero patet. Quia in hac vita solum cognoscimus Deum et attributa eius quantum ad quaestionem, An est. Et confirmatur. Quia non minus repugnat dari scientiam Deo adaequatam, quam speciem intelligibilem; sed non habemus speciem intelligibilem repraesentantem Deum: ergo neque scientiam. Confirmatur secundo, maxime si teneamus cum Capreolo, in. 1. q. 3. Prol., quod scientia est collectio specierum. Tunc est argumentum. Nulla species vel nulla collectio specierum repraesentat Deum immediate et per se: ergo nostra Theologia non habet Deum pro immediato et per se subiecto. Antecedens probatur. Quia omnes intelligibiles species, quas nos habemus immediate repraesentant creaturas.

Arguitur tertio. Nam ex conclusione D. Thomae sequitur, quod omnia scibilia pertinent per se ad considerationem Theologiae nostrae. Probatur sequela. Quia omnia, ordinabilia sunt ad ipsum Deum.

Arguitur quarto. Scientia debet praesupponere de suo subiecto, An est et quid est, ut patet. 1. Poster. Sed nostra Theologia non praesupponit de Deo, quod sit, sed potius hoc demonstrat, ut in q. 2. facit D. Thomas, ergo.

Arguitur quinto. Et probatur quod Deus sub ratione Deitatis non sit subiectum nostrae Theologiae. Nam Deus ea ratione terminat scientiam nostram, quatenus a nobis cognoscitur; sed a nobis in hac vita semper cognoscitur secundum aliquam proprietatem, v. g. quod sit Creator, vel Salvator, per effectus naturae vel gratiae, ut in solutione ad primum docet D. Thomas: ergo melius dixisset, quod Creator vel Salvator est subiectum nostrae Theologiae. Et confirmatur. Quia D. Thomas articulo praecedenti dixit, quod Theologia considerat Deum secundum quod est prima et universalissima Causa, ergo subiectum Theologiae non est Deus sub ratione Deitatis.

Arguitur sexto. Fides habet Deum pro obiecto; ergo Deus non est obiectum Theologiae. Patet consequentia. Quia diversorum habituum non potest esse unum et idem obiectum, ergo ratio D. Thomae non est bona. Et confirmatur. Nam si ratio D. Thomae bona est, quae fundatur in hoc, quod idem est obiectum principiorum et totius scientiae, sequitur, quod subiectum Theologiae debeat dici Veritas prima. Patet sequela. Quia Divus Thomas in. 2. 2. q. 1. artic. 1. docet, quod obiectum fidei est Veritas prima.

Arguitur septimo. Si ratio D. Thomae bona est, sequitur, quod obiectum Metaphysicae sit Deus. Patet sequela. Quia Metaphysica principalius considerat de Deo, et reliqua omnia ad cognitionem illius refert. Quod sit respondeas, quod Metaphysica non considerat Deum ut sic, sed ut est ens. Contra. Quia hoc ipsum dici potest de Theologia, videlicet, quod Deum considerat ut est ens increatum, et reliqua omnia ut ab ipso sunt, et in illum ordinantur.

Arguitur octavo contra eandem rationem, quatenus dicit, quod tota scientia virtute continetur in principiis, et quod omnia quae tractantur in scientia debent referri ad subiectum illius. Est argumentum. Nam si D. Tho. loquatur de continentia effectus in causa, hoc videtur falsum: quia in aliis scientiis multa continentur, quae non sunt effectus suorum obiectorum. Aut intelligit de continentia, qua species continentur sub genere, sicut ternarius continetur sub numero, et pars subiectiva sub toto communi. Et hoc etiam falsum est, prout patet ex secunda conclusione Divi Thomae ad secundum argumentum. Vel tandem intelligit de continentia secundum ordinem, quatenus aliqua referuntur ad unum, et tunc sequitur, quod ad singulas scientias pertinerent omnia. Patet sequela. Quia nullae res creatae sunt adeo disparatae, ut non possint ad invicem ordinari secundum aliquam rationem. Igitur nullus modus huius continentiae reliquus est, ac proinde ratio nulla.

Arguitur nono. Christus Dominus est subiectum adaequatum nostrae Theologiae, ergo non bene ponitur, quod sit Deus. Antecedens probatur eadem ratione D. Thomae. Quia omnia quae considerat Theologus referuntur in Christum vel secundum quod est Deus vel secundum quod est homo. Et confirmatur. Quia sicut sunt septem articuli divinitatis, ita etiam sunt septem humanitatis, ergo Theologia nostra non minus versatur circa Christum hominem quam circa Deum. Et confirmatur secundo. Quia Christus est Sacrae scripturae subiectum. Finis enim legis Christus est. Ad Rom. 10. Et illud: Scrutamini scripturas. Ioan 5. Illae enim sunt, quae testimonium perhibent de me. Et iterum Paulus 1. Corinth. 1. Nos praedicamus Christum et hunc crucifixum. Et, nihil aliud arbitratus sum scire inter vos nisi Iesum Christum, et hunc crucifixum. 1. Corinth. 2. Ergo scientia nostra in hac vita habet pro subiecto Christum.

Ultimo arguitur. Salus nostra est finis proximus totius Theologiae, ergo non Deus. Antecedens patet. Nam omnia, quae Deus fecit, propter nos et propter nostram salutem fecit proxime. Consequentia vero patet. Quia illud est subiectum quod adaequate et proxime terminat scientiam.

DE hac quaestione variae sunt Doctorum sententiae. Durandus. q. 5. Prologi tenet, quod subiectum Theologiae est actus meritorius; subiectum vero Theologi, prout explicat articulos fidei et deducit conclusiones ab illis, est Deus ut salvator. D. Bon. q. 1. Prologi dicit, quod subiectum Theologiae est Christus quatenus Deus et homo. Aegidius in. 1. Sententiarum, q. 3. Prologi, et quod lib. 3, q 2., tenet, quod est Deus ut praemiator. Hugo de Sancto Victore, de Sacramentis cap. 2., tenet, quod est opus reparationis. Scotus in. 1. q. 3. Prologi tenet, quod est Deus prout haec essentia. Ex Thomistis etiam quidam dicunt, quod subiectum est Deus ut verus. Alii vero dicunt, quod subiectum Theologiae est Deus in se, obiectum autem est veritas complexa, quae concluditur. Alii vero dicunt, quod subiectum non est solum Deus in se, sed Deus in effectu et per effectum cognoscibilis. Et D. Tho. in Prologo primi Sententiarum. q 4. expresse docet, quod Theologia habet pro obiecto ens divinum per inspirationem cognoscibile, et non Deum nisi sicut subiectum principale. Itaque sicut Metaphysica agit de omni ente naturali, partialiter tamen de Deo: ita Theologia agit de omni ente supernaturali partialiter tamen de Deo.

PRO intelligentia huius quaestionis supponendum nobis est primo, quod subiectum hic non sumitur, ut solum dicat causam materialem circa quam, sed etiam ut dicit id, de quo passiones demonstrantur in scientia, sicuti propriissime subiectum dicitur respectu scientiae. Quod insinuat D. Thomas cum inquit, quod sicut se habet obiectum ad potentiam, sic subiectum ad scientiam. Ac si diceret, quod sicut obiectum dicitur proprie respectu potentiae, quia terminat immediate actum illius: ita proprie dicitur subiectum respectu scientiae, quia de illo et circa illud immediate est actus scientiae. Quare mihi placet sententia Capreoli in. 1. q 4. Prolo. art. 2. qui tenet, obiectum proprie solum dici de conclusionibus, quae inferuntur. In quo etiam sequitur eum Durandus in. 1. q. 5. Prolog.

Notandum est secundo, quod subiectum est duplex: alterum adaequatum, alterum vero inadaequatum seu attributionis et principalitatis. Quorum definitiones et conditiones vide apud M. Soto. q. 5. proemiali Logicae.

HIS positis, pro decisione quaestionis sit prima conclusio. Nec opus meritorium, nec salus hominis, aut aliquid huiusmodi, est subiectum adaequatum Theologiae. Probatur primo. Nam omnia ista, prout considerantur a Theologo, ordinantur ad aliud; ergo Theologiae cognitio non sistit in illis, et consequenter non sunt subiecta adaequata. Antecedens probatur. Nam omnia ista considerantur, prout sunt a Deo, et tendunt in Deum. Secundo. Quando aliqua scientia considerat effectum et causam, minus principaliter considerat effectum: sed Theologia considerat actum meritorium et salutem nostram prout sunt a Deo; et Deum ipsum considerat, prout est causa illorum: ergo minus principaliter considerat actum meritorium et alia huiusmodi, ac per consequens non erunt subiectum. Et confirmatur. Nam essentia Dei non est per attributionem ad actus nostros, sed potius e contra, ergo eodem ordine cadunt sub scientia Theologiae. Probatur consequentia. Quia sicut comparantur in re, ita considerantur a scientia. Tertio probatur. Etiam si nullus esset actus meritorius, aut salus hominis futura, posset nihilominus salvari Theologia eiusdem rationis atque modo; et tamen tunc non haberet pro obiecto adaequato actum meritorium, ergo. Maior patet. Nam si Angelus aut homo haberent fidem supernaturalem Dei in se, et ex illa deducerent conclusiones, tunc esset Theologia nostra, etiam si Deus decrevisset, nullum esse meritum aut salutem futuram. Ex quo insertur contra Duran. in. 1. q. 5. Prolog. art. 2. quod Deus ut salvator non potest esse subiectum Theologiae: tum quia esse salvatorem ordinatur ad glorificationem: tum etiam quia licet Deus non esset salvator, aut praemiator, posset tamen haberi Theologia de illo in se eiusdem speciei atque modo.

Secunda conclusio. Christus non est subiectum adaequatum Theologiae. Probatur primo. Quia non est subiectum adaequatum fidei, ut demonstratur in. 2. 2. q. 1. art. 1.; ergo neque Theologiae. Secundo, quia Christus non est subiectum scientiae beatorum, ergo nec scientiae nostrae. Antecedens patet. Nam beati per se primo cognoscunt Deum et non Christum ut homo est. Praeterea. Multa tractantur in Theologia, quae non ordinantur ad Christum, secundum quod Deus et homo; ergo. Antecedens probatur. Nam Deum esse trinum aeternum etc. tantum sunt de Deo in se, ergo. Praeterea. Nam Christus non potest terminare Theologiam formaliter, quatenus Deus et homo simul, ergo. Antecedens patet. Nam tunc subiectum Theologiae esset complexum et ratio multiplex, cum ergo non terminet quatenus homo, ut de se manifestum est, nec quatenus Deus et homo, ut probavimus, superest quod Christus formaliter non sit subiectum Theologiae.

Tertia conclusio. Deus non est adaequatum subiectum Theologiae, secundum aliquod eius attributum. Probatur primo. Nam attributa comparantur ad Deum, ut proprietates illius; ergo Theologia, quae agit de Deo, non habet pro obiecto formali aliquod eius attributum. Sicut scientia agens de homine non potest habere pro obiecto formali passionem illius. Et confirmatur. Nam attributum praedicatur et probatur de Deo a Theologo, ergo non erit subiecti ratio formalis. Consequentia probatur. Quia subiectum et ratio eius non est id quod dicitur de alio, sed id, de quo proprietates demonstrantur. Praeterea probatur. Nam resolutio Theologiae non sistit in aliquo attributo, ergo. Antecedens probatur. Nam quocumque attributo cognito, resolutio tendit in quod quid est Dei.

Quarta conclusio. Ratio formalis specifica obiecti fidei non potest esse formaliter specifica Theologiae. Haec conclusio in omni opinione vera esse debet. Hoc enim significat ratio formalis specifica alicuius habitus, per quod habitus specificatur. Si ergo esset eadem ratio specifica utriusque habitus, scilicet, fidei, et Theologiae non poterat alter ab altero specifice differre. Hanc conclusionem latius explicatam invenies in nostris commentariis super. 2. 2. q. 1. art. 1. dub. 2.

Sed sit iam quinta conclusio. Subiectum Theologiae idem est quod fidei, scilicet Deus sub ratione Deitatis. Hanc probat Divus Thom. et tenet in hoc artic. ut patet in ratione conclusionis primae. Sed adverte, quod D. Tho. iam in isto articulo non agit de obiecto formali aut de ratione formali obiecti Theologiae, per quam per se primo specificatur. Nam si haec esset Deus inquantum Deus est, eiusdem speciei esset lumen gloriae, fidei, et Theologiae: sed agit de subiecto Theologiae, quo nomine significatur obiectum de quo habetur scientia vel etiam assensus ex habitu primorum principiorum. Et tale obiectum de quo sive subiectum scientiae, idem est et debet esse respectu principiorum, et respectu ipsius scientiae, ut patet inductive in omnibus scientiis. Id quod ita verum esse, patet. Quoniam iam D. Tho in artic. 3. ostenderat, unitatem Theologiae ex unitate obiecti secundum rationem formalem, quae est divina revelatio, desumendam esse. Quod nos illic satis explicavimus; ergo aliquid aliud intendit in hoc articulo determinare, quam de obiecto formali specificante Theologiam: quod iam diximus esse virtualiter revelatum. Ac propterea Divus Tho. in hoc articulo de subiecto inquirit huius scientiae, quod non est obiectum quomodolibet, sed est obiectum, de quo sub aliqua ratione formali aliquid dicitur, sive demonstratur in scientia. Et hoc constat in nostra Theologia esse Deum principaliter et per se. Reliqua vero, quae veniunt in considerationem Theologiae, neque sunt obiectum formale neque materiale, tamquam subiectum scientiae de quo intendit aliquid scire tamquam de aliqualiter ordinabili ad Deum. Et hoc ipsum insinuat in argumento Sed contra, ex significatione nominis Theologiae, quae dicitur sermo de Deo. Unde colligitur, quam extra chorum canere videantur investigantes alias formalitates de subiecto Theologiae.

AD argumenta in oppositum ex dictis facile respondetur.

Ad primum respondetur, quod unum alteri adaequari, dupliciter potest intelligi. Uno modo aequalitate aritmetica: sicut duo corpora sunt aequalia, quia ambo habent tot palmos aut digitos quantitatis; et duo numeri aequantur, quia habent tot unitates. Altero modo dicitur aliquid alteri adequari aequalitate quadam proportionis. Et hoc contingit, quando illud quod dicitur aequari, consideratur secundum aliquam rationem assimilari alteri (cuius metam non transcendit) et non secundum omnem rationem. Et ita solemus dicere, quod dispositiones accidentales adaequantur formae generandi: et tamen constat, quod illa forma est substantialis, et excedit dispositiones accidentales in ratione essendi. Dicimus ergo, quod nostra Theologia adaequatur subiecto de quo agit, secundum aliquam rationem formalem revelationis, scilicet, quia considerat omnia, quae sunt virtualiter revelata in principiis per se et immediate revelatis de ipso Deo, ut quod sit trinus et unus etc. non tamen requiritur pro isto statu, ut ad finem huius intenti perveniat, ita ut non sit aliquid aliud virtualiter revelatum, quam quod a Theologo cognoscitur. Nam etiam Aritmeticus nullus est ita perfectus, ut cognoscat omnes conclusiones, quae virtualiter continentur in principiis. Vide D. Thom. infra. q. 12. artic. 1. ad quartum argumentum.

Ad secundum argumentum concedo antecedens, et nego consequentiam. Et ad probationem respondetur, quod etiam in hac vita, licet non perfecte et distincte cognoscamus quidditatem Dei; tamen non solum per revelationem, sed etiam ex effectibus cognoscimus aliqua, quae pertinent ad quidditatem Dei. Ut quod Dei essentia sit suum esse, quod sit trinus in personis et unus in substantia. Unde ex hac cognitione et Metaphysicus et Theologus possunt habere scientiam de Deo. Ad primam confirmationem negatur maior. Et ratio differentiae est, quia species desumuntur a rebus sensibilibus. Et ideo solum habent representare sensibilia. Secundario vero et quasi in aenigmate repraesentant res abstractas a materia. Quarum iam supposita cognitione quod sint, et quodammodo quid sint, sive naturaliter sive supernaturaliter; deinceps per discursum habetur scientia, vel Metaphysica, vel Theologica. Quam tamen Theologiam fatemur esse imperfectam pro isto statu. Sed in patria erit perfectissima, quando subiectum illius lumine gloriae cognoscetur.

Ad secundam confirmationem respondetur, quod illa sententia Capreoli numquam mihi placuit. Sed tamen illa admissa, respondent aliqui, quod species intelligibiles possunt dupliciter ordinari. Uno modo respectu obiecti, quod adaequate et per se repraesentant. Altero modo respectu illorum, ad quae inadaequate et secundario se extendunt. Unde sicut in prima ordinatione specierum consistit ratio scientiae respectu obiecti adaequati; ita dicunt quod in secunda coordinatione specierum consistit ratio scientiae Theologiae. Et volunt confirmare ex D. Tho., in 2. 2. q. 173 art. 2. dicente; quod ex ordinatione specierum in phantasia et intellectu Prophetae, procedit lumen prophetiae ad cognoscenda divina. Et etiam in 3. p. q. 11. ar. 4. et. q. 12. ar. 4. docet, quod Christus Dominus utebatur speciebus inferioribus per scientiam infusam, quae illis praestantior erat. Sed profecto haec testimonia D. Thom. non probant, quod ipsa specierum collectio habeat rationem scientiae: quin potius in Christo Domino ponit habitum scientiae infusum distinctum ab speciebus ordinatis. Et in prophetis ponit lumen ut principium intelligendi.

Ad tertium argumentum negatur consequentia. Quia D. Tho. docet, de veri. q. 14. ar. 8 ad. 16., quod non opus est, ut scientia consideret omnia, quae possunt enunciari de suo subiecto. Multa enim enunciari possunt de ente mobili, quae non cadunt sub physica. Quia illa non manifestantur per principia scientiae Physicae. Quod si quis roget, a quo ergo scientia limitatur, ut eius consideratio non se extendat ad omnia, quae dicuntur de subiecto? Respondetur, quod limitatur a ratione formali, sub qua, ipsorum principiorum. Atque ita virtualis revelatio obiecti Theologici limitatur ex revelatione formali et immediata principiorum, ut non ad plura se extendat, quam ad ea, quae sub lumine virtualis revelationis apparere possunt.

Respondetur secundo, quod extensio alicuius scientiae ad plura vel pauciora dupliciter potest considerari. Uno modo quantum est ex parte rationis formalis et luminis. Et sic omnis scientia se potest extendere ad singula, quae sub illa ratione formali possunt obiici. Sicut potentia visus potest se extendere ad videndum quamlibet speciem coloris etiam creabilem de novo. Atque, ita nostra Theologia ad infinitas conclusiones sigillatim se potest extendere, si tamen in infinitum multiplicabiles sunt, sicut proportiones numerorum in Arithmetica et Musica. Altero modo potest considerari ex parte subiecti et sicut de facto invenitur in addiscentibus: et sic nulla Theologia se extendit nisi ad limitatas et finitas conclusiones.

Ad quartum argumentum respondetur, quod Deum esse, praeambulum est ad Deum esse trinum et unum. Et sicut natura praesupponitur ad gratiam, et intellectus ad fidem, et rursus gratia et fides perficiunt naturam; inde provenit, ut Theologus consideret de subiecto suo An est, per demonstrationes, quae naturaliter haberi possunt. Non quia tales demonstrationes ad ipsam Theologiam per se pertineant et ab ipsa eliciantur: sed tamquam ad dominam imperantem et iudicantem, quomodo conveniant neque; repugnent principiis fidei, et si in aliquo deficiunt, corrigit Theologia et perficit.

Ad quintum argumentum respondetur, quod licet proprium sit scientiae acquisitae, praesertim in hac vita, cognoscere Deum in suis effectibus, nihilominus ex illis colligimus, et quod Deus est, et quid est quantum ad aliqua. Unde rursus philosophamur, et attributorum Dei rationem reddimus, et ostendimus, quod sit immutabilis et aeternus et quod habeat liberum arbitrium. Tamen etiam Theologia, quae scientia est virtualiter revelata ratione principiorum, ex effectibus Dei salvatoris colligit magis distinctam cognitionem ipsius Dei circa, An est, et quid est, secundum ordinem, qui supra totam naturam relucet in effectibus gratiae. Unde provenit, quod merito Theologi explicent dictum Apostolis, Hebr. 11. Accedentem ad Deum oportet credere, quia est, et quod inquirentibus se remunerator est; non quatenus Deus solum cognoscitur, ut auctor naturae, sed ut est quoddam principium ordinis supernaturalis gratiae, et remunerationis supernaturalis, quae revera consistit in aperta visione Dei. Quamvis enim idem Deus sit, qui ex naturalibus effectibus demonstratur esse, tamen ipsum esse Dei eminentiori modo cognoscitur, ut est principium gratiae, quam ut est principium naturae Sicut eminentiori modo cognoscitur ut finis supernaturalis adipiscendus supernaturalibus actionibus, quam ut est naturalis finis omnium rerum, ad quem universae res, propriis et naturalibus actionibus ordinantur. Unde ad argum. negatur consequentia. Quia subiectum, de quo Theologia aliquid demonstrat, ipse Deus est secundum se, quamvis ad cognoscendum an Deus sit, et aliquo modo quid sit, utamur effectibus natura- libus vel supernaturalibus, sicut dicit Divus Tho. in solutione ad primum.

Ad sextum argumentum patet iam ex dictis in quarta et in quinta conclusione, in quibus ostendimus, quomodo obiectum formale fidei differat ab obiecto formali Theologiae, et nihilominus utriusque subiectum idem est, scilicet Deus; quia nomine subiecti intelligitur obiectum de quo aliquid consideratur in scientia et non intelligitur ratio formalis, sub qua consideratur. Et per hoc patet ad confirmationem.

Ad septimum optime responsum est ibidem. Ad replicam respondetur negando antecedens. Nam Theologia de ipso Deo immediate considerat aliquas proprietates, quae consequuntur ad ipsius esse, prout cognoscitur principium ordinis gratiae. Reliqua vero omnia considerat non ut partes per se pertinentes ad ipsum Deum, sed quatenus aliquo modo ordinabilia sunt ad ipsum Deum ut principium et finem gratiae, ut in solutione ad secundum insinuat D. Tho.

Ad octavum argumentum respondetur, quod omnia de quibus per se primo est scientia Theologica, pertinent ad Deum, tamquam proprietates, quae consequuntur ex principiis revelatis: ut v. g. supposito, quod Spiritus Sanctus procedit a Patre et Filio, optime concluditur, quod non procedit per actionem intellectus sed voluntatis: et multa alia similia, de quibus nunc non est dicendum per singula. Alia vero sunt, quae demonstrantur in hac scientia, quae per se secundo pertinent ad subiectum illius: et haec neque sunt Deus, neque partes subiectivae, quales nullas habet ipse Deus. Licet enim sit in tribus personis, non est tamen sicut genus in speciebus, aut aliquid commune abstractum, sed ut aliquid singularissimum et perfectum, quod est in tribus personis. Sed sunt effectus ordinis supernaturalis, qui referuntur ad Deum ut ad principium ordinis gratiae. Ut sunt sacramenta, et sacrae litterae, dispositiones hominis ad gratiam. Alia vero sunt, quae quamvis secundum se sint ordinis naturalis, neque sint effectus Dei, ut est principium ordinis supernaturalis, tamen sunt ordinabilia ad finem supernaturalem: et hac ratione considerantur a Theologo. Et tunc respondetur ad sequelam, non esse eandem rationem de singulis scientiis. Quoniam non omnia, quae tractantur in una scientia sub certa ratione formali, possunt ad aliam pertinere sub illius formali ratione. Ut v. g. quod triangulus habeat tres angulos aequales duobus rectis, nulla ratione potest pertinere ad Physicam aut Musicam.

Ad nonum argumentum iam diximus in secunda conclusione. Nam et ipsius Christi tandem consideratio reducitur ad Deum. Iuxta illud Apostoli., 1. ad Cor. 3.: Omnia enim vestra sunt, vos autem Christi. Christus autem Dei. Quamvis enim Christus Dominus sit proximum principium nostrae salutis, non tamen est primum principium effectivum ordinis gratiae, nisi inquantum Deus. Quoniam Deus erat in illo mundum reconcilians sibi. Neque rursus Christus est ultimus finis nostrae beatitudinis inquantum homo, sed inquantum Deus. Consistit enim nostra beatitudo in visione immediata Dei, sicut etiam et animae Christi beatitudo in eadem visione Dei consistit.

Ad confirmationem respondetur, quod articuli humanitatis reducuntur ad articulos divinitatis. Est enim ipse Deus salvator: et ad effectum humanae salutis ordinatur ipse Christus in quantum homo ab ipsomet Salvatore, in quantum est Deus.

Respondetur secundo quod omnes articuli, quos dicimus humanitatis, eatenus pertinent ad fidem, quatenus in illis est aliquid aeternum, quod fides considerat et credit, videlicet, quod filius Dei est incarnatus, quod filius Dei est natus et mortuus, etc.

Ad secundam confirmationem respondetur, quod Christus non est subiectum primarium et per se primum sacrarum litterarum, nisi inquantum est Deus. Sicut etiam est obiectum et subiectum fidei et salvator hominum ac remunerator. Sed quoniam salutem hanc humani generis Deus efficit mediante merito et ministerio Christi, in quo ipse Deus plurimum voluit glorificari, ideo maxima pars scripturarum personat Christum. Ipse tamen Christus est primus effectus et potissimus Dei salvatoris.

Ad ultimum argumentum respondetur: nego antecedens: immo salus nostra potius est finis fidei proximus, quam ipsius scientiae Theologiae, quae per se primo in contemplatione veritatis consistit, et consequenter quodammodo dirigit ad salutem, dum sumus in via. Ceterum directio in vitam aeternam pertinet ad fidem, quae per caritatem operatur.

Ad locum vero D. Tho. quem adduximus ex. q. 4. in prologo sententiarum, respondetur, quod D. Tho. illic sequebatur opiniones vulgares scholasticorum.

Respondetur secundo, quod ibi non loquitur de subiecto Theologiae, sed de obiecto quomodolibet possit cadere sub ratione divinae revelationis: et huiusmodi sunt multa singularia et contingentia. At vero in hoc articulo loquitur de proprio et per se subiecto Theologiae.