Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

SUMMA ARTICULI.

PRIMA conclusio: Possumus Deo imponere nomina ex creaturis. Ratio est: quia cognoscitur Deus a nobis ex creaturis, secundum habitudinem principii et per modum excellentiae et remotionis.

Secunda conclusio: Eiusmodi nomina non significant Divinam Essentiam, sicuti est. Ratio est: quia Divina Essentia non cognoscitur a nobis, sicuti est.

COMMENTARIUM.

DE materia huius quaestionis disputat Schola cum Magistro, in 1., dist. 22.; et D. Dionysius edidit librum integrum De Divinis Nominibus. Quo pacto philosophi antiqui Deum nominaverint, vide Augustinum Eugubinum in lib. 3. De perenni Philosophia.

Circa primam conclusionem notandum est primo, illam non esse intelligendam, quod nomina Dei sint propria creaturarum, vel communia Deo et creaturis. Sed sensus eius est, quod ex cognitione creaturarum, ascendimus in aliqualem Dei cognitionem: vel per modum principii et finis creaturarum, considerantes ipsum tamquam principium efficiens et finale creaturarum; vel per modum eminentiae, transferentes in ipsum omnes perfectiones creaturam, secundum quemdam modum eminentissimum; aut denique per modum remotionis, auferendo ab ipso omnes imperfectiones, quas in creaturis reperimus. Et ita cognoscentes Deum, imponimus illi nomina, quae ipsum immediate repraesentant, sed cum habitudine ad creaturas. Secundo est notandum, quod haec cognitio Dei citra dubium fit per species, quae colliguntur ex phantasmatibus creaturarum. Sed dupliciter potest intelligi quod fiat ista cognitio: primo, per ipsasmet creaturarum species, ita quod primario et immediate repraesentent Deum; secundo quod fiat per speciem, quam intellectus actuatus speciebus creaturarum format in se ipso, repraesentantem immediate ipsum Deum, iuxta doctrinam D. Thomae, q. praeced., art. 9., ad 2. Uterque iste modus est probabilis; sed prior apparet mihi verosimilior, quia non plene capio quomodo species illa, collecta ab speciebus creaturarum, repraesentet immediate ipsum Deum. Verum est tamen, quod cum illa species (si datur) debeat repraesentare Deum, per respectum ad creaturas, eo quod per se pendet a phantasmatibus creaturarum, non est improbabile, quod detur eiusmodi species, immediate repraesentans Deum.

DUBIUM est circa secundam conclusionem, utrum aliqua nomina divina repraesentent Deum, sicuti est? Et pars affirmativa probatur primo: hoc nomen Deus repraesentat Deum immediate, absque habitudine ad creaturas; ergo repraesentat ipsum, sicuti est. Consequentia est evidens, et probatur antecedens: est nomen Dei absolutum et non connotativum: ergo repraesentat sine habitudine ad creaturas; ergo repraesentat ipsum, sicuti est. Et confirmatur: illud nomen Dei ineffabile, quod Graeci ostendunt nomine Tetragrammaton, et Hebraice dicitur Iehova, significat Essentiam Dei, sicuti est, ut dicunt Rabbini, et videre est apud Abulensem, super cap. 6. Exod., q. 1.: ergo. Secundo. Cognitis rerum naturalium proprietatibus, etiam si ignoremus differentias essentiales illarum, imponimus nomina, quae significant ipsarum rerum essentias: v. g. cognita proprietate leonis, quod sit rugibilis, imponimus hanc vocem leo, quae significat essentiam leonis. Nam, ut ait Aristo. 4. Met. tex. 7., id quod significat nomen est rei definitio; sed per creaturas cognoscimus aliquot Dei proprietates; ergo, quamvis ignoremus quidditatem ipsius Dei, possumus imponere nomina, quae significent eius Essentiam. Tertio. Theologus et metaphysicus, supposita cognitione Dei, procedit ad investigandas Dei proprietates: ergo hoc nomen Deus theologo et metaphysico significat Essentiam et quidditatem Dei. Probatur consequentia: quia non cognita rei essentia, non possumus investigare proprietates ipsius rei.

In hoc dubio Scotus, distinctione citata, q. unica, quem sequitur Gabriel, ibidem, dicit tria. Primum est: quamvis non possimus in hac vita cognoscere Deum sicuti est, sed per respectum ad creaturas, possumus tamen imponere nomina, quae ipsum significent, sicuti est. Unde inquit Scotus, nomen aliquando distinctius et perfectius repraesentat rem, quam sit cognita ab impositore nominis. Hoc dictum probat Scotus secundo argumento, supra facto. Dicit secundo: quidquid sit de impositione nominum, per accommodationem tamen usus, utimur quibusdam nominibus Dei ad significandam Dei Essentiam absque habitudine ad creaturas. Probat hoc primo argumento supra facto. Tertio dicit: quamvis nos in hac vita non possimus imponere nomina Deo, quae ipsum repraesentent sicuti est, id tamen potest efficere ipse Deus, immo quilibet Beatus; quia cognoscunt Deum, sicuti est. Et existimat Scotus, quod illud nomen Iehova fuit a Deo immediate institutum, et repraesentat ipsum Deum, sicuti est.

Pro resolutione, sit prima conclusio: Non possumus in hac vita Deo imponere nomina, quae ipsum repraesentent, sicuti est. Neque possumus etiam, ex accommodatione usus, uti nominibus Dei, prout ita repraesentant Deum. Ista conclusio asseritur contra primum et secundum assertum Scoti. Sed probatur, quoad utramque partem, ratione D. Thomae, in hoc articulo, quae est efficacissima. In hac vita non possumus cognoscere Deum sicuti est, sed per habitudinem ad creaturas: ergo neque possumus imponere illi nomina, quae significent ipsum sicuti est; neque uti illis, prout ita significant Antecedens est certissimum et asseritur a D. Paulo, 1. Corin. 13.: «Videmus nunc per speculum in aenigmate»; et ad Roman. 1.: «Invisibilia Dei per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur». Consequentia vero probatur: non possumus nominare aliquam rem, nisi prout illam cognoscimus, quoniam voces significant res, mediis conceptibus ipsarum rerum: ergo. Ex hoc colligit Caietanus, quod si quandoque aliquis distinctius et perfectius, audita voce, percepit eius significatum, quam fuerit cognitum ab impositore vocis, hoc non proveniet ex virtute ipsius vocis, sed ex virtute audientis vocem.

Secunda conclusio: Nullum nomen sive impositum a Deo sive ab angelo beato potest nobis repraesentare ipsum Deum sicuti est. Ista conclusio statuitur contra tertium dictum Scoti, et contra quosdam Thomistas, qui consentiunt tertio dicto Scoti; sed est sententia Caietani in hoc articulo, et probatur. Non possumus in hac vita cognoscere Deum, sicuti est; ergo nullum nomen, etiam impositum ab ipso Deo, potest nobis repraesentare Deum sicuti est. Ex hoc sequitur, quod de facto nullum est nomen impositum vel a Deo, vel ab angelis beatis ad significandum nobis Deum sicuti est, quia talis impositio esset supervacanea; immo crediderim contra quosdam Thomistas, inter quos videtur esse Ferrar., lib. 1. Cont. Gent. cap. 51. quod per omnem potentiam est impossibile, quod sit aliquod nomen etiam impositum a Deo, quod repraesentet Deum sicuti est, aut nobis viatoribus, aut angelis et hominibus beatis. Probatur: quod nomen aliquod significet Deum sicuti est, in hoc consistit, quod sit repraesentativum ipsius Dei alicui potentiae, ita quod aliqua potentia, ex vi illius nominis, possit cognoscere Deum sicuti est; sed eiusmodi repraesentatio est impossibilis alicui nomini: ergo. Maior est certissima, et probatur minor. Cognitio Dei, sicuti est, non potest haberi per aliquam speciem creatam, neque potest esse abstractiva, sed necessario debet esse intuitiva cognitio, quae fiat per ipsam Divinam Essentiam; at eiusmodi cognitio Dei intuitiva non potest haberi in virtute alicuius nominis, ut res est manifestissima: ergo. Verum est tamen, quod impositio eiusmodi nominis non repugnat, propter defectum cognitionis ex parte imponentis, sed ex eo, quod Deus, sicuti est, non est cognoscibilis ex virtute alicuius signi creati. Sed arguit quis contra hoc, ex illo Zachar. cap. ult.: «In illa die erit Deus unus, et nomen eius unum»; et loquebatur ibi Propheta de statu beatifico: ergo in illo statu beatifico nominabunt Deum, nomine significante ipsum sicuti est. Respondetur primo, quod Propheta ibi ad litteram non loquebatur de statu beatifico, sed de statu Ecclesiae militantis. Et vult dicere, quod in Ecclesia non colentur plures dii, sed unicus erit Deus, et tamquam unicus ab omnibus invocabitur. Hoc enim designat nomen unum. Respondetur secundo, quod si illud testimonium intelligatur de statu beatifico, nomen ibi designat Verbum Divinum, in quo omnes Beati videbunt Deum, sicuti est. Ita explicandus est D. Thomas 1., Contra Gent., cap. 31., in fine.

Tertia conclusio: Aliqua sunt nomina Divina, quae significant Deum absolute et non connotative, ita quod, loquendo more dialecticorum, sunt termini absoluti. Ista conclusio statuitur contra quosdam discipulos Divi Thomae, qui docent omnia nomina divina esse connotativa. Sed nostra conclusio placet aliis, etiam Thomistis gravissimis. Probatur primo auctoritate Divi Thomae, in hac quest., artic. 8., ubi inquit, quod hoc nomen Deus, licet impositum fuerit habito respectu ad creaturas, significat tamen naturam Dei absolutam; et in artic. 11., ad tertium, dicit, quod non est necesse, quod omnia nomina Dei importent respectum ad creaturas. Probatur secundo: aliquot nomina sunt communia Deo et creaturis, quae tamen non sunt connotativa, ut ens, substantia: ergo nihil vetat quod aliqua nomina propria Dei sint absoluta et non connotativa. Patet consequentia: nam eadem est ratio, quantum ad hoc, de omnibus nominibus divinis. Probatur tertio: Nomina divina personalia, v. g. Pater, Filius, non important de formali significato respectum ad creaturas, nam important respectum personalem ad intra: ergo ista nomina non dicuntur connotative ex eo quod importent respectum ad creaturas. Sed dicet quispiam: Ista tertia conclusio aperte videtur pugnare cum prima conclusione, in qua assertum est, omnia nomina Divina dici de Deo, per respectum ad creaturas; ex quo infertur, omnia nomina Divina esse connotativa, quod est contra tertiam conclusionem. Respondetur primo, quod omnia Divina nomina important quidem respectum ad creaturas, sed aliter et aliter. Quaedam enim important istum respectum, tamquam formalem rationem significatam, quae proinde sunt connotativa, ut creator, gubernator, etc. Quaedam vero important istum respectum, non ut rationem formalem significatam, sed tamquam modum quemdam in obliquo, et ex consequenti non sunt connotativa. Quemadmodum istud nomen, scientia, non est connotativum, quamvis importet respectum ad obiectum, eo quod importat illam in obliquo, et non ut rationem significatam: eiusmodi nomina sunt Deus, Adonai, etc. Secundo respondetur, quod sunt quaedam nomina divina, quae, sumpta in significatione quadam confusa, nullum etiam in obliquo, dicunt respectum ad creaturas, sed ipsam Dei substantiam significant; quod bene concedit hic Caietanus Scoto. Sed tamen, si explicatius significatio horum nominum, et conceptus confusi quibus subordinantur, ex necessitate debent explicari per respectum ad creaturas, quia intrinsece claudit respectus ad creaturam in conceptibus, quibus subordinantur ista nomina: quemadmodum ista vox homo subordinatur conceptui confuso hominis. Sed tamen in illo conceptu intrinsece clauditur animal rationale, ita quod si explicetur ille conceptus hominis, ex necessitate debet explicari per duos conceptus scilicet animalis et rationalis. Ita hoc nomen Deus, in suo conceptu confuso, nullum dicit respectum ad creaturas. Si tamen hic conceptus confusus resolvatur et explicetur, necessario explicandus erit per habitudinem ad creaturas. Prima igitur conclusio huius dubii in hoc sensu procedit, quod omnia nomina Divina important habitudinem ad creaturas, si explicentur distincte eorum conceptus. Tertia vero conclusio procedit in alio sensu, nempe, quod aliquot nomina Divina in conceptu confuso, cui immediate subordinantur, nullum respectum dicunt ad creaturas, sed solam Divinam naturam significant: et in hoc secundo sensu loquitur D. Thomas in art. 2, 8. et 11., ad tertium, huius quaestionis.

AD argumenta in oppositum, respondetur. Et primum restat iam solutum ex conclusionibus positis. Ad confirmationem respondetur, quod illud nomen Iehova habet modum significandi confusum divinae naturae, sicut diximus de illo nomine Deus. Appellatur autem ineffabile, non quia significet Deum sicuti est, sed quia ut dicit D. Thomas art. 9., huius quaestionis, hoc nomen significat Deum per modum subsistentis, ac proinde incommunicabilis ad extra: ita quod haec vox non poterat aliqua ratione accommodari creaturis, sicut solet accommodari haec vox Deus; itaque Iehova significat non absolute Deum, sed istum Deum, prout dicitur Exo. 15. Iste est Deus meus. Ad secundum posset quis respondere primo, quod nullum nomen, etiam infimae creaturae, repraesentat nobis, simpliciter loquendo, quidditative, ita quod repraesentet quidditatem rei significatae, sicuti est; sed omne nomen significat nobis connotative cum respectu et habitudine ad accidentia, sicuti diximus de nominibus Dei, circa tertiam conclusionem. Secundo respondetur et melius, negando consequentiam. Ratio discriminis est: quia nomina creaturarum imponuntur, cognitis proprietatibus ipsarum, quae sunt proprietates adaequatae naturis ipsarum rerum; quibus proinde proprietatibus cognitis, virtualiter cognoscuntur ipsarum rerum quidditates. Ceterum divina nomina imponuntur ex cognitione proprietatum Dei, quae non adaequant Dei quidditatem: quia huiusmodi proprietates divinae non cognoscuntur a nobis prout sunt in Deo, sed prout splendent in creaturis; et ex consequenti, in cognitione earum, non includitur virtualiter quidditativa Dei cognitio. Ista solutio colligitur ex D. Thoma, infra, artic. 8., ad secundum. Ad tertium argumentum respondetur, quod theologus et metaphysicus non fundant a priori aliquas proprietates divinas, sed a posteriori, ex effectibus creatis, et ita non est necesse, quod praesupponant cognitionem Dei quidditativam, sed satis fuerit, quod praesupponant Deum esse.