Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

SUMMA ARTICULI.

CONCLUSIO est: Necesse est in quolibet operi Dei iustitiam et misericordiam inveniri.

COMMENTARIUM.

NOTANDUM est in hoc articulo quam eleganter D. Thomas ostendit, in quolibet opere Dei inveniri misericordiam et iustitiam, et quod opus iustitiae semper fundatur in misericordia. Praesertim, advertatur doctrina D. Thomae in solutione ad primum, ubi ait, quod in damnatione reproborum apparet etiam misericordia, dum punit citra condignum. Si enim magis puniret, adhuc esset iustum. Proportionalitatis tamen aequalitas servatur, scilicet, quod sicut se habet quantitas demeritorum unius damnati ad quantitatem demeritorum alterius damnati: ita prorsus se habet supplicium unius ad supplicium alterius, sed cuiuslibet supplicium iustissime potuit esse maius. Similiter etiam possumus philosopari de praemio beatitudinis, quod etiam datur ultra condignum, secundum quantitatem absolutam, sed tamen servatur aequalitas proportionalitatis, ita quod, sicut se habent merita unius beati ad quantitatem meritorum alterius, ita se habet praemium unius ad praemium alterius. Nihilominus potuisset Deus sufficienter praemiare cuiuslibet merita cum minori gloria. Praeterea, in iustificatione impii ait D. Thomas apparere iustitiam, dum culpas relaxat propter dilectionem. Potuisset dicere D. Thomas, propter contritionem: sed tetigit radicem contritionis, scilicet, caritatem ad cuius mensuram sequitur contritio et remissio peccatorum datur, iuxta illud Lucae, 7.: dimissa sunt et peccata multa, quoniam dilexit multum. Ecce in hoc loco quomodo ratio quaedam iustitiae est inter remissionem peccati et dispositionem, quam Deus operatur in peccatore. Est enim debitum dispositioni illi, quam Deus operatur in homine, ut respondeat ei remissio peccati, sive infusio gratiae. Hoc observant qui ita putant gratis iustificari peccatorem, ut nulla ratio iustitiae appareat in eius iustificatione. Et agnoscant hanc sententiam esse contra D. Thomam. Falluntur tamen dum statim inferunt, ergo homo meretur aliquo modo, saltem imperfecto, remissionem peccati. Sed profecto nulla est ista consequentia. Quia debitum iustitiae et aequalitatis, quod D. Thomas asserit inveniri in iustificatione impii, est inter unum opus Dei et aliud opus Dei, quatenus sunt a Deo, et ab eius sapientia commensurata, non autem ut sunt ab homine, qui iustificatur. Et ratio est: quia prout ab homine proficiscuntur dolor et dilectio, non habent proportionem dispositionis ad gratiam; sed solum ut proficiscuntur a gratia operante secundum ordinem divinae sapientiae, a qua etiam gratia, ipsa contritio habet quod sit satisfactio quaedam, iustitiae specialis virtutis, pro offensa contra Deum commissa, et non solum pro poenis Purgatorii.

Hactenus adverteram in priori editione. Sed quoniam video aliquos, etiam ex nostris Thomistis, paralogizari circa praedictam doctrinam, non censentes illam esse satis tutam, cum tamen sit expressa Divi Thomae sententia, visum est, hoc in loco, hanc difficultatem omnino dissolvere.

DUBITATUR ergo: An in iustificatione impii inveniatur aliqua ratio iustitiae? Arguitur, primo, pro parte negativa, ex illo ad Roma. 3.: Iustificati gratis per gratiam ipsius. Ubi Apostolus omnem rationem iustitiae videtur excludere ex parte nostra: ex parte vero Dei, puram gratiam statuit, per quam gratis iustificamur. Secundo. Contritio nulla ratione potest dici meritoria remissionis culpae: ergo neque satisfactoria pro offensa commissa contra Deum. Antecedens nemo Theologorum negare audebit; consequentia probatur. Quoniam opus satisfactorium coram Deo etiam est meritorium, omne enim opus bonum meritorium est, constat autem satisfactionem bonum opus esse. Tertio. Deus nulla ratione, etiam imperfecta, debet ex iustitia remittere offensam: ergo dum homo iustificatur a peccato, nulla actione sua satisfacit Deo pro offensa commissa contra ipsum. Antecedens patet, etiam ex doctrina D. Thomae, in hac quaestione, art. 1. ad 3; consequentia probatur, quia merces debetur bonis operibus si fiant, quamvis gratia Dei praecedat ut fiant, ut dicitur in Concilio Arausicano, Canone 18. Quarto. Omnis satisfactio nostra respectu Dei, praesupponit iam remissam esse culpam; alias nullius momenti iudicabitur operatio nostra ad satisfaciendum Deo: ergo videtur implicatio contradictionis, quod sit aliqua satisfactio pro offensa, quae iam remissa est per divinam misericordiam et gratiam operantem. Et confirmatur ex eo, quod dicitur in Concilio Tridentino, capite 8: Gratis iustificari ideo dicimur, quia nihil eorum quae iustificationem praecedunt, sive fides, sive opera ipsam iustificationis gratiam promeretur, si enim gratia est, iam non ex operibus, alioquin gratia iam non est gratia, ut inquit Apostolus, ad Romanos, 10. Quod, si aliquis subtilis Theologus velit respondere, quod Concilium non loquitur de operibus, sive actionibus nostris, quae sunt simul cum ipsa iustificatione, sed de iis quae revera antecedunt ipsam iustificationem: at vero, si argumentum procedat de illis actionibus, quae sunt in eodem instanti iustificationis, non est inconveniens quod in aliquo genere causae aliqua nostra operatio praecedat infusionem gratiae, tamquam dispositio ad ipsam; atque ita non mirum est, si contritio in illo instanti, sit satisfactoria offensae commissae contra Deum, quae tunc simul remittitur per infusionem gratiae. Tunc arguitur quinto. Contritio considerata ut antecedit infusionem gratiae solum potest habere rationem dispositionis quam Deus efficit in nobis ut infundat gratiam, cuius dispositionis causalitas solum est ratio causae materialis: ergo, ut sic, non potest habere rationem satisfactionis. Probatur consequentia: quia satisfactio dicit actionem, prout est a satisfaciente et reddente quod debet, quae consideratio iam est causae efficientis, saltem moraliter; est enim opus gratiae cooperantis. Quod, si rursus dicas contritionem habere rationem satisfactionis secundum, quod iam praesupponit gratiam; Tunc arguitur sexto: sequitur quod talis satisfactio pro offensa sit iam de condigno. Probatur sequela, quia contritio dicitur a Theologis, secundum communem et probatiorem et tutiorem opinionem, esse meritoria gloriae de condigno quia consideratur ut iam informata gratia et caritate, et dabitur homini tanta gloria, quanta respondet tanto merito, quamvis fundetur in gratia; ergo, simili ratione, si contritio dicitur satisfactio offensae, quatenus consideratur in illo instanti ut informata gratia, sequitur quod effectus moralis, respondens satisfactioni, debeatur illi de condigno, sicut et remissio poenae Purgatorii respondet intensioni contritionis de condigno, in ea proportione in qua invenitur perfectio contritionis.

Septimo arguitur: Poena aeterna simul remittitur cum culpa; ergo nullo modo contritio est satisfactio pro poena aeterna; ergo superest quod contritio solum possit habere rationem satisfactionis, respectu poenae Purgatorii.

Octavo et ultimo arguitur: Si iustificatio impii, ipsa contritio est satisfactio et recompensatio pro offensa commissa contra Deum; vel est satisfactio pro offensa quae non est, aut pro offensa quae est, saltem in reatu; si primum dicatur, videtur inane dicere, quod homo satisfacit pro offensa quae omnino non est, cum iam sit remissa per gratiam; si autem dicatur quod est satisfactio pro offensa quae adhuc est, sequitur quod tunc non fit homo reconciliatus Deo, cum adhuc Deus non condonaverit offensam sibi factam: nulla igitur ratione potest affirmari, quod in iustificatione impii sit aliqua actio hominis, quae habeat rationem iustitiae vel satisfactionis.

In dissolutione huius difficultatis mirum est, quam sint variae sententiae, etiam inter ipsos Thomistas, cum tamen quid D. Thomas senserit, tam in hoc loco, quam in 3. par., q. 1. art. 2. ad 2. arg.; et in quaest 35. artic. 5. manifestum sit. Ex cuius doctrina sequentes conclusiones statuo. Deinde in solutionibus argumentorum varietatem opinionum referam et confutabo.

Prima conclusio: In iustificatione impii est ratio iustitiae distributivae ex parte Dei distribuentis, et, ut ita dicam, adaequantis unum effectum cum altero, secundum ordinem divinae sapientiae, rebus ipsis impositum. Haec conclusio ita certa est, ut a nemine, Theologi nomine digno, dubitari debeat. Hanc demonstravit D. Thomas in art. 1. huius quaestionis; ostendit enim hanc rationem iustitiae inveniri in ordine Universi, tam in rebus naturalibus, quam in rebus voluntariis. Et confirmatur testimonio D. Dionysii, c. 8. De Divinis Nominibus, asserentis: «Oportet videre in hoc veram Dei esse iustitiam, quod omnibus tribuit propria secundum uniuscuiusque existentium, dignitatem et uniuscuiusque naturam in proprio salvat ordine et virtute». Iuxta hunc igitur modum intelligimus in iustificatione impii esse rationem iustitiae, videlicet, quia Deus talem et tantam gratiam infundit, qualem et quantam exigit talis dispositio hominis iustificandi, est enim huic dispositioni, prout est a Deo disponente debita talis gratia, per quam peccata remittantur, ut expresse docet D. Thomas artic. 4. ad 1. argumentum, dum inquit: «In iustificatione impii apparuit iustitia, dum culpas relaxat Deus propter dilectionem, quam tamen ipse misericorditer infundit sicut de Magdalena legitur Luc. 7.: Dimissa sunt ei peccata multa, quoniam dilexit multum». Observa tamen quod de industria dixi quod tali dispositioni debita est gratia, prout illa dispositio est a Deo disponente, etenim prout est a viribus liberi arbitrii non est sibi debita gratia; sic enim est remota quaedam dispositio, cui non est debita forma tantae dignitatis. Ceterum, si consensus noster et dilectio nostra consideretur ut est donum Dei, ex auxilio supernaturali proveniens, habet rationem dispositionis eiusdem ordinis cum forma gratiae; ac proinde sicut dispositio ultima, quam efficit agens naturale, debita est forma substantialis secundum ordinem naturae, ita dispositio supernaturalis, quam Deus efficit proportionaliter ad finem intentum, debita est gratia, quae est forma supernaturalis, per quam efficimur divinae consortes naturae, et peccata remittuntur. Itaque, hac ratione iustitiae magis est aequalitas quaedam et proportio rerum inter se, quam meritum creaturae rationalis operantis. De hac igitur conclusione dicta sufficiant.

Secunda conclusio: Dum adultus iustificatur a solo peccato originali, nulla invenitur ratio iustitiae ex parte ipsius operantis, ne imperfecta quidem. Probatur: quoniam adultus qui a solo peccato originali iustificatur, nullum habet actum qui ad iustitiam pertineat, ut patet inductive: non enim actus fidei, spei vel caritatis, vel contritionis posset ad huiusmodi iustificationem necessario pertinere aliqua ratione ad iustitiam. Dixi ex parte ipsius operantis, quoniam ex parte obiecti fidei invenitur ratio iustitiae Christi: nemo enim iustificatur nisi per fidem in Sanguine ipsius, iuxta illud ad Rom. 3.: «Iustificati gratis per gratiam ipsius, per redemptionem quae est in Christo Iesu, quem proposuit propitiatorem per fidem in Sanguine ipsius». In quo loco datur nobis intelligi, quo pacto Deus nos omnino misericorditer iustificet, et simul per redemptionem et satisfactionem factam ex parte Christi, quam nos per fidem offerimus Deo, gratiam nobis infundat; atque ita verificatur quod ibidem dicit Apostolus: «Ut sit ipse iustus et iustificans eum qui est ex fide Iesu Christi». Quid est ut sit ipse iustus? Nimirum ut ostendatur iustus, dum opus iustitiae facit, quia Christo debetur ut iustum praemium suae humilitatis usque ad mortem Crucis, quod omnis qui est ex fide ipsius per caritatem operante iustificetur. Cum quo tamen stat in veritate, quod ipsa iustificatio impii sit omnino gratuita et ex divina misericordia proveniens, si consideretur ut collata huic misero peccatori. In hac etiam conclusione, maxima concordia est inter Theologos, bene et catholice sentientes.

Tertia conclusio: Dum homo iustificatur per poenitentiam a peccato actuali, ipsa contritio est actus iustitiae virtutis cuiusdam specialis, quae continetur sub iustitia tamquam pars potentialis, et non sicut species perfecta. Quae conclusio est Divi Thomae, in 3 par., quaestione 85. artic. 3.; et apud Thomistas debet esse communis sententia, de qua re in loco citato prolixior debet esse disputatio. Nunc autem, solum est in animo ostendere quomodo discedant a sententia D. Thomae, qui in iustificatione peccatoris ab actuali peccato, negant contritionem esse satisfactionem pro offensa commissa contra Deum, quamvis revera non sit simpliciter iustum in hac satisfactione, sed secundum quid. Hanc conclusionem, quantum ad utramque partem, probat D. Thomas in articulo citato. Supponit enim ille, quod poenitentia non habet quod sit virtus specialis, ex hoc solum, quod dolet de malo perpetrato (ad hoc enim sufficeret sola caritas); sed ex eo, quod poenitens dolet de peccato commisso, inquantum est offensa Dei, cum emendationis proposito. Emendatio autem offensae contra aliquem commissae non fit per solam cessationem offensae, sed exigitur ulterius quaedam recompensatio, quae habet locum in offensis, in alterum commissis; sicut et retributio. Quamvis sit differentia, quod recompensatio est ex parte eius qui offendit, utpote cum satisfactione: retributio autem est ex parte eius, in quem est offensa commissa. Utrumque autem ad materiam iustitiae pertinet: quia utrumque est commutatio quaedam. Haec D. Thomas. Unde colligit primam partem conclusionis, videlicet, quod poenitentia, secundum quod est virtus specialis, est pars iustitiae. Secundam vero partem conclusionis probat: quia iustum simpliciter debet esse inter aequalis; at vero inter Deum offensum et creaturam offendentem non est aequalitas: ergo non potest esse iustum simpliciter, sed secundum quid. Constat igitur ex doctrina D. Thomae expressa, quod actus poenitentiae, qui est contritio, est recompensatio quaedam licet imperfecta, quae immediate respicit offensam Dei, sive Deum offensum, cui fit satisfactio aliqua imperfecta pro offensa commissa contra ipsum. Ex quo sequitur, quam sit ridicula intelligentia doctrinae D. Thomae eorum qui aiunt, poenitentiam, ideo esse specialem virtutem iustitiae, quia respicit poenas Purgatorii, a quibus homo, temporaliter dolendo de peccatis, satisfacit Deo. Hoc enim non potest stare cum doctrina D. Thomae: primo, quia contritio non est dolor de peccatis propter poenas Purgatorii; sed formaliter respicit offensam Dei, non solum dolendo, sed intendendo illam recompensare: ergo ratio iustitiae commutativae, quae in poenitentia invenitur, in eo consistit, quod contritio est immediate recompensatio et satisfactio pro offensa Dei. Deinde, quia recompensatio pro poenis Purgatorii, si consideretur secundum aequalitatem rei ad rem, bene potest esse secundum meritum de condigno, sicut et retributio gloriae pro nobis operibus: at vero D. Thomas, non solum in loco citato, sed etiam in 3. p., q. 1., art. 2., ad 2. firmiter asseverat, nullam satisfactionem puri hominis, quantumlibet grati Deo, posse fieri de condigno pro peccato. Cuius ratio est: quia tanto offensa est gravior quanto maior est ille in quem delinquitur: unde oportuit ad condignam satisfactionem, ut actus satisfacientis haberet efficaciam infinitam. Nihilominus ibidem concedit, quod satisfactio puri hominis potest esse sufficiens imperfecta: videlicet, secundum acceptationem eius, qui est ea contentus, quamvis non sit condigna: et quia omne imperfectum praesupponit aliquid perfectum a quo sustentetur, inde est quod omnis puri hominis satisfactio efficaciam habeat a satisfactione Christi. Haec Divus Thomas. Ubi constat, quod loquitur de satisfactione pro offensa contra Deum commissa, et non de satisfactione quae fit pro poenis debitis in Purgatorio, pro quibus, supposita gratia, satisfacit de condigno super illum locum; licet in quodam opusculus De Fide et operibus videatur asserere, quod nullo modo qui iustificatur, satisfacit pro culpa, sed loquitur secundum communem aliorum opinionem, vel loquitur de culpa quatenus est malum et macula peccatoris, in quo bene dicit, ut infra patebit in solutione ad 2.

Quarta conclusio: Certissime tenendum est, secundum doctrinam D. Thomae, quod contritio est actus iustitiae commutativae, imperfectus tamen, qui dicitur recompensatio et satisfactio imperfecta pro peccato, quatenus offensa Dei est. Haec conclusio patet ex dictis; et quamvis non sit certa secundum fidem, est tamen omnium opinionum probabilissima, et Sacris Litteris maxime consona, et quae valde extollit gratiam Dei: tantum abest ut illi deroget, sicut quidam ex modernis Theologis, ad pauca respicientes, audacter affirmant. Deinde, probatur conclusio ex illo Ezech., 18.: «Si autem impius egerit poenitentiam, et fecerit iudicium et iustitiam, vita vivet»; et in Psal., 118. Feci iudicium et iustitiam: Et Psalm., 31: «Dixi confitebor adversum me iniustitiam meam Domino». Et ad Rom., 6. c.: «Sicut exhibuistis membra vestra servire iniquitati ad iniquitatem, ita nunc exhibete servire iustitiae in sanctificationem». Quibus in locis non inconvenienter nomine iustitiae poenitentia intelligitur, sicut nomine iniustitiae et iniquitatis intelligitur peccatum, quod inaequalitatem quamdam constituit inter Deum offensum et peccatorem offendentem; quae inaequalitas tolli debet per oppositam formam et virtutem, quae sit suo modo iustitia et aequalitas imperfecta. Quod autem haec opinio gratiam Dei magnificet, probatur: quia ipsa contritio, per quam aliquo modo satisfacimus Deo offenso, effectus est gratiae Dei, quae ita nos elevat, ut possimus aliquomodo recompensare offensam, quam Deo fecimus per peccatum; et ita dicitur sufficiens satisfactio ex acceptatione Dei, qui est illa contentus. Verum est tamen, ut insinuavimus ex doctrina D. Thomae, supra, et Caietanus observat, q. 1. in 3. p., quod nostra satisfactio, ut unita simul cum satisfactione Christi, et quatenus nos sumus cum illo una persona mystica, perfecta est et de condigno. Nunc autem, non loquimur de satisfactione sub hac mystica unitate cum Christo, sed ut est actio exhibita a nobis, qui sumus finito modo grati Deo, per gratiam infusam ab illo, secundum mensuram Spiritus Sancti, qui dividit singulis prout vult. Hanc sententiam et intelligentiam D. Thomae sequuti sunt doctissimi Magistri nostri Ordinis, qui in intelligibili D. Thomae maximam diligentiam fuerunt: imprimis Caietanum in loco commemoratum doctissimum magistrum fratrem Ioannem de la Peña, de Scholastica Theologia in hac insigni universitate Salmantina maxime benemeritum, et in cathedra Sacrae Theologiae vespertina olim praefectum, de quo non minor, sed forte maior erat opinio, nec immerito, quam de iis qui ex nostro Ordine illum antecesserunt. Is in Commentariis super locum citatum Tertiae Partis hanc sententiam, et D. Thomae intelligentiam constanter affirmavit multisque firmissimis argumentis comprobavit. Deinde, illam sequuti sunt, non unus aut alter, sed multi non infimi nominis Magistri nostri Ordinis, quos omnes ego libenter nominarem si invidia saeculi permitteret; sed, velint nollint invidus, Doctissimum magistrum fratrem Ioannem de Orellana in hanc sententiam libenter refero, qui nisi corporis infirmitatibus fuisset oppressus, haud dubium quin in eminentissimo Theologorum loco iam olim praeceptor extitisset: is etiam in Commentariis super quaest. 1., in 3. p., locupletissime hanc sententiam explicat et confirmat. Ne autem videamur solum ex nostris testimonia referre, adduco in medium virum doctissimum Roardum Taper Decanum quondam Lovaniensem: qui, in art. 6. De satisfactione, in responsione ad argumentum adversariorum contra satisfactionem, paulo ante finem, fol. 257. sic ait: «Probabilis est multorum Catholicorum opinio, quod pro culpa mortali et poena aeterna per eumdem Spiritum inhabitantem satisfacere possumus: quod magis videretur, et apparentius esset, si infusa gratia posterius tempore, aeternum supplicium et culpa remitterentur, sicut sentit Hugo de sancto Victore; quemadmodum secundum B. Thomam posterius natura et simul tempore eius fit remissio. Sed de eo nollumus hic contendere, cum sit inter quaestiones de quibus utrinque disputare licet, ac salva fide utramlibet partem opinari, atque etiam defendere». Haec Roardus. Et post pauca: «Neutri autem sententiae adversatur gratuitas peccatorum remissio; quin potius magis gratuita est, si et ipsi satisfacere possimus, maior est enim gratia, maius beneficium confertur: et maior est Christo et nobis gloria, si divites nos faciat, ut ipsi ex nostro satisfaciamus pro culpa etiam mortali». Et paulo inferius sic habet: «Nec adversari potest satisfactio quae est ex gratia gratuitae remissioni: cum gratuitas solum adversetur operibus liberi arbitrii, et non operibus gratiae, quae non distinguit Apostolus Paulus contra gratiam, in epistola ad Roman. et ad Galat.; quin potius in ea complectitur opera illa tamquam eius fructus: sed opera naturae sive liberi arbitrii tantum. Atque hoc modo B. Augustinus cap. 45. De natura et libero arbitrio, docet, vitam aeternam esse gratiam, nihilominus tamen est meritis quae sunt gratia et gratis data». Haec omnia Roardus. Quae quidem a me relata sunt, non ut per omnia eius opinionem sequar (quippe qui ponit poenitentem reddere aequivalens pro offensa, in quo mihi displicet), sed ut appareat quam temere quidam moderni Theologi, quae non intelligunt, condemnent. Ceterum tota difficultas est, inter veros Thomistas, in explicando quonam pacto satisfactio, pro peccato commisso contra Deum, habeat aliquam rationem iustitiae commutativae, cum tamen ipsa satisfactio praesupponat iam peccatum esse remissum per infusionem gratiae, quae nisi praecesserit, saltem prius natura, nullius momenti talis satisfactio iudicabitur esse: de qua re plures et catholicas sententias invenio, inter viros doctissimos et ingenio acutissimos. Quid autem ego de hac re sentiam, et quid mihi conformius doctrinae D. Thomae videatur esse, in solutionibus argumentorum, a me propositis, commodius explicabitur.

Ad primum igitur argumentum, quod desumitur ex Apostolo ad Roman., 3. asserente, nos gratis iustificari per gratiam Dei, facile quidam respondent ex doctrina Roardi, ubi supra, quod iustitia et satisfactio quae ponitur in contritione, non derogat in aliquo gratiae Dei, per quam gratis iustificamur, immo ipsa contritio est maximum donum gratiae Dei. Excludit itaque Apostolus illic, et ubicumque gratiam operibus contraponit, opera quae antecedunt iustificationem, ut dicit in Concil. Trident. sessione 6. cap. 8.; non autem excludit opera quae sunt dona Dei, et ab ipsa gratia dimanant. Stat igitur cum sana et catholica doctrina ipsam contritionem esse recompensationem offensae, dum Deus remittit peccata propter poenitentiam.

Ad secundum argumentum, ego sane concedo libentissime antecedens, et puto esse catholicum dogma, quoniam alias non intelligo quo pacto remissio peccatorum fiat gratis, si contritio esset meritoria remissionis culpae, sive ipsa contritio consideretur quatenus in ratione dispositionis antecedit gratiam, prioritate naturae et causalitatis, non temporis: sive consideretur ut est posterior natura quam ipsa gratia in alio genere causae, scilicet, formalis et quasi efficientis: nam isto modo gratia principium est contritionis, et omnis rationis meriti, quod considerari potest in ipsa contritione respectu Gloriae, vel respectu poenarum Inferni, a quibus eripitur non solum per remissionem culpae, quae fit formaliter per gratiam, sed etiam per meritum contritionis, quatenus a gratia dimanat, quod amplius explicabitur in solutione ad septimum. Scio esse quosdam, asserentes, quod, de potentia Dei absoluta, fieri poterat ut contritio, etiam quae procedit ex gratia, esset meritoria eiusdem gratiae; immo quidam ex ipsis concedunt quod de facto per talem contritionem meretur homo, non quidem gratiam aut remissionem peccati, sed quod gratia sit tam intensa, per quam abundantius remittantur peccata: quorum ratio est, quia intensior contritio, et intensior actus caritatis iam praesupponunt gratiam, ac proinde non est inconveniens illam intensionem gratiae quam ipsi satis improprie vocant augmentum gratiae, promeretur homo per maiorem intensionem contritionis. Huiusmodi placita Theologorum, si a nobis exacte confutanda forent, integrum librum oportebat componere. Revertamur igitur ad secundi argumenti solutionem; concessimus itaque antecedens, videlicet, quod contritio nulla ratione potest esse meritoria remissionis culpae, vel infusionis gratiae, quae duo habent se, sicut effectus formalis et forma; sed negamus consequentiam, dum infertur; ergo contritio non est satisfactoria pro offensa commissa contra Deum. Ad probationem vero consequentiae, non possum non mirari, quomodo viri Theologi, quos oportebat Dialecticam didicisse, non videant sophismatis apertum cavillum: quamvis enim idem actus contritionis sit, satisfactorius et meritorius, tamen ratio meriti et ratio satisfactionis formaliter differunt, et diversum habent terminum. Etenim contritio meritoria est gloriae, vel etiam remissionis poenae; satisfactio vero respicit offensam alterius, cui satisfaciendum est, ac proinde mereor mihi praemium, et satisfacio alteri, compensando offensam quam ei feci. Quamvis igitur omne opus bonum, a gratia procedens, sit meritorium, et ipsa contritio sit simul satisfactoria, non tamen sequitur, quod respectu eiusdem termini sit meritoria et satisfactoria.

Pro cuius maiori intelligentia notandum est, primo, cum Durando, in 4. dist. 15. q. 1., quod satisfactio differt a restitutione proprie dicta, nam restitutio fit earum rerum quae, etiam sine iniuria personae, et sine derogatione honoris, ablatae sunt, vel retinentur; et hoc modo restituit homo quae mutuo accepit, aut quae furtim usurpavit. At vero satisfactio, proprie loquendo, est quaedam recompensatio pro iniuria et offensa contra honorem vel observantiam alicuius commissa. Verum est tamen, quod interdum Theologi indifferenter utuntur nomine satisfactionis pro restitutione, et e contrario. Nunc autem utimur nomine satisfactionis, ut est recompensatio quae habet locum in offensis in alterum commissis, sicut utitur D. Thomas in 3. par., quaest. 85., art. 3.

Notandum est secundo quod meritum et satisfactio conveniunt in hoc, quod utraque quidem est actio iustitiae, ac proinde ad alterum; differunt tamen eo quod satisfactio directe prospicit honori eius cui fit satisfactio, qui et offensus est, ita ut terminus intrinsecus et totalis ipsius satisfactionis intelligatur non intellecto commodo satisfacientis, immo etiam aliquando fit cum detrimento et incommodo ipsius satisfacientis. At vero meritum e contrario se habet, nam proprius terminus meriti, inquantum meritum est, est commodum ipsius merentis, quod sibi ab alio, ad quem meritum debet ordinari, exhibetur. Haec duo manifestissima sunt, sed non considerantur ab illis, quibus non placet, aut a quibus non intelligitur sententia D. Thomae. Ex dictis plane sequitur ratio huiusmodi locutionis: Satisfacimus alteri et meremur nobis. Sequitur etiam quod explicate intendebamus, quod si quae actio simul est satisfactoria et meritoria, necesse est ut diversis rationibus haec duo sibi competant, scilicet, respectu diversorum terminorum.

Notandum tertio, quod peccatum dupliciter potest considerari: uno modo ut habet rationem offensae et iniuriae contra ipsum Deum, in qua consideratione homo se habet ut faciens, Deus vero quasi patiens iniuriam, quamvis enim dum homo peccat, nihil noceat Deo, iuxta illud Iob. 35: «Si peccaveris, quid ei nocebis? et si multiplicatae fuerint iniquitates tuae, quid facies contra eum?»; tamen, quod attinet ad gravitatem peccati mortali, perinde est quod homo attentet, quantum in se est, alium Deum sibi facere, avertendo se a vero Deo. Altero modo potest considerari peccatum ut malum proprium peccantis, quatenus privat illum vita gratiae, et avertit in aeternum a summo bono, et est macula et mortalis morbus ipsiusmet peccantis, unde et mortale peccatum dicitur: sibi enim soli nocet revera peccator dum facit contra legem Dei, iuxta illud Psal. 7.: «Convertetur dolor eius in caput eius, et in verticem ipsius iniquitas eius descendet». Ex hac doctrina constat, quod satisfactio divinae offensae, quamvis concomitanter se habeat ad bonum iustificandi, et sit quasi conditio requisita ut remittantur peccata per infusionem gratiae, tamen formaliter loquendo solum respicit peccatum, prout est malum divinum, attentatum ab ipso peccatore et recompensandum ab illo, quamvis hoc, ne imperfecte quidem, possit facere sine gratia Dei, sanante omnem infirmitatem peccati, et omnem maculam abluente, cuius gratiae infusio quamvis formaliter causet remissionem peccati, sed non se sola, nisi praesupposita caritate et poenitentia infusa a Deo. Et haec est maxima misericordia Dei, quod cum ipse sit offensus, exerceat officium medici, et sanet omnes infirmitates nostras; et hoc pacto acceptet nostram contritionem in aliqualem, licet imperfectam, satisfactionem pro offensa, contra se commisa. Et hoc est quod D. Thomas dixit in 3. par., q. 1., art. 2. ad 2, quod haec satisfactio reputatur sufficiens, ex acceptatione eius, qui est illa contentus, non quia illa sit simpliciter sufficiens, quantumlibet procedat ex gratia, eo quod semper procedit ex homine finite grato: ideo sola Christi Domini satisfactio fuit ad aequalitatem, et simpliciter sufficiens, quia satisfaciens erat aequalis dignitatis cum offenso. Ex hac eadem doctrina facile respondetur ad reliquum argumentum consequentiae: quia quamvis Deus nulli possit obligari ex iustitia commutativa, tamen fidelis est in omnibus verbis suis, et remittet peccata poenitentiam agentibus; sicut et conferet praemia iis, qui ex gratia sua bene operantur. Ad probationem, consequentiae respondetur, quod praemium non respondet contritioni, quatenus satisfactoria est, sed quatenus meritoria est gloriae; ipsa autem remissio offensae non est debita satisfactioni, quia non respondet ei sicut merces merito.

Ad quartum argumentum respondetur, quod satisfactio praesupponit remissam esse culpam prius natura, quam ipsa satisfactio habeat valorem aliquem ad aliqualiter satisfaciendum Deo; negatur tamen illa consequentia, dum infertur, ergo videtur implicatio contradictionis quod sit aliqua satisfactio pro offensa, quae iam remissa est per divinam misericordiam et gratiam operantem; et ratio est, quia, antequam intelligatur recompensatio offensae, potest intelligi remissum esse peccatum, ut est malum ipsius peccatoris; ut autem est malum divinum, sicut diximus, non intelligitur esse recompensatum a nobis, donec intelligatur ipsa contritio in ratione satisfactionis acceptata a Deo. Cum autem omnia haec in eodem instanti exerceantur, omnes istae prioritates considerantur a nobis, secundum diversas rationes et formalitates, quibus divina gratia maxime extollitur. Et per hoc patet ad confirmationem; nam Concilium loquitur de nostris actionibus, quae prius tempore antecedunt iustificationem; ceterum actiones nostrae, quae ipsam iustificationem concomitantur, possunt esse in quodam genere causae priores ipsa iustificatione, et in alio genere possunt esse posteriores. Utrum autem contritio, in ratione satisfactionis pro offensa, possit considerari ut prior vel ut posterior, variae sententiae sunt inter nostrates; mihi tamen semper placuit, quod contritio, ut satisfactio, sit posterior remissione peccatorum, inquantum remissio consideratur ut salus et vivificatio animae per infusionem gratiae, quae hominem reddit acceptum Deo: et hoc probat quintum argumentum Si vero consideretur peccatum quatenus est malum divinum, sic aliquo modo ipsa contritio, ut satisfactio, intelligitur antecedere non imputationem offensae. Quoniam antequam intelligatur satisfactio, non intelligitur Deus satisfactus pro offensa; neque non imputare illam ad poenam aeternam, quae est iusta retributio ex parte Dei offensi, qui est iustus iudex ad vindicandum iniurias sibi factas. Et haec affirmatio, quia nostra satisfactio dicitur a D. Thoma sufficiens ex acceptatione Dei, qui illa contentus: ergo satisfactio nostra praesupponit gratiam, per quam sumus accepti Deo. Acceptat enim ille satisfactionem amici et grati. Et hic modus dicendi habet minorem difficultatem, et per eum facilius respondetur obiectionibus, quae fiunt contra sententiam D. Thomae. Ad quintum igitur argumentum, patet ex dictis: probat enim nostram sententiam.

Ad sextum argumentum, nego sequelam. Et ad probationem respondetur, magnam esse differentiam inter ipsam contritionem, prout est actus meritorius, a gratia et caritate informatus, et prout habet rationem satisfactionis offensae divinae: nam, priori modo, secundum se proportionatur praemio gloriae, ita sane ut, sicut meritum est finitum, ita praemium correspondens est finitum, et quanto ipsa contritio fuerit perfectior, a perfectiori caritate imperata, tanto praemium ipsum gloriae erit maius; ac proinde concedimus quod de condigno dabitur praemium nostris meritis. At vero contritio, quantumlibet informata gratia et caritate, si consideretur ut satisfactio divinae offensae, nullam habet proportionem cum suo termino immediato et formali, qui est bonum divinum, ipsi Deo recompensandum. Recolendum enim est, ut supra diximus, quod tanto offensa gravior est, quanto offensus est dignior. Igitur, ut fiat aequalitas satisfactionis pro offensa, necesse est ut satisfaciens possit reddere aequivalens. Hoc autem impossibile est purae creaturae, quantumlibet divina gratia sit praedita, quia semper est finite grata, ac propterea docuit D. Thomas necessarium fuisse Deum incarnari, ut satisfactio Deo pro peccatis fieret de condigno, quia oportebat ut satisfaciens esset infinitae dignitatis sicut offensus: ubi valde observandum est, id. Propter cuius inconsiderationem multi falluntur; putant enim quod, sicut offensa dicitur infinita, propter infinitatem offensi, ita recompensationem reputari infinitam, quae fit per actum virtutis contrarium peccato: v. g. sicut odium est infinita offensa qua est contra Deum, ita actus caritatis habet infinitam dignitatem, quia est erga Deum, quod est summum et infinitum bonum; atque ita dicunt quod tantum reddit homo per dilectionem, quantum abstulit per peccatum. Sed sic opinantes, subtiliter falluntur. Notandum est enim quod satisfactio et recompensatio iniuriarum, non propterea maior est, quia ille cui fit satisfactio sit dignior, sed quia ille qui recompensat et satisfacit, dignior est. Immo vero, quanto ille cui satisfaciendum est, dignior est, tanto minor est satisfactio ceteris paribus: v. g. si quis concivem offendit, fortasse erit sufficiens satisfactio, quod genuflectens coram illo veniam petat, quod aliquid simile faciat vel dicat. At vero si offendit Principem aut Regem, non iudicabitur esse sufficiens satisfactio, nisi forte qui offendit sit Princeps etiam et Rex. Itaque valor satisfactionis attenditur ex dignitate satisfacientis, et non ex maiore dignitate eius qui debet satisfieri; immo ex hac parte difficilior erit satisfactio, quia gravior est offensa. At vero, si opera nostra considerentur in ratione meriti, multum, confert dignitas obiecti ad maius meritum; ac proinde erit maius praemium, et sicut omne meritum nostrum est finitum, Ita omne praemium erit finitum, quod sibi proportionatur secundum ordinem divinae sapientiae. Habemus igitur quod in satisfactione, formaliter loquendo, non agitur de bono nostro, sed de bono divino, quod homo per peccatum attentavit destruere; ac propterea omnis nostra satisfactio erit valde imperfecta, nec proportionabilis suo termino; meritum autem nostrum, suam habet aequalitatem et condignitatem cum praemio Gloriae.

Ad septimum argumentum respondetur, non esse inconveniens, quod duplici titulo eripiamur a poena aeterna, videlicet: et infusione gratiae, per quam efficimur filii adoptivi et haeredes vitae aeternae; et etiam ex eo quod Deus acceptat nostram imperfectam satisfactionem poenitentiae pro recompensatione suae offensae, ac per consequens propter illam non imputat nobis Deus peccatum ad aeternam poenam; tametsi, interim commutet illam in temporalem poenam Purgatorii, nisi contritio sit ita perfecta, ut propter eius intensionem homo etiam a poena Purgatorii maneat liber. Quod autem diximus de duplici titulo respectu poenae aeternae, non mirum videbitur Theologo, qui consideraverit duplici etiam titulo adquirere hominem iustificatum ius ad gloriam aeternam. Primus titulus est ipsa gratia infusa, quae iustificatum efficit dignum vita aeterna, in tanta quantitate quanta est ipsa gratia. Alter titulus est actus ipse caritatis et contritionis et fidei et spei, quibus homo meretur eamdem vitam aeternam in eodem momento suae iustificationis. Quid ergo mirum, si proportionabiliter duplici titulo eripiatur a morte aeterna. Adverte, tamen, quod non ponimus hic remissionem poenae aeternae esse terminum immediatum satisfactionis; sed est aliquid consequens, ex eo quod ipse Deus est satisfactus, ut ita dicam, et contentus illa satisfactione. Inde enim provenit quod non imputet peccatum ad poenam aeternam, quae erat iusta retributio ex parte Dei, si homo poenitentiam non egisset. Ad octavum, iam facile est solutio. Est enim leve sophisma, pari enim ratione quaereres: Si homo iustificatur, ergo vel iustificatur a culpa quae est, vel a culpa quae non est. Et sicut huic argumento respondetur, quod homo iustificatur a culpa, quae immediate ante hoc fuit, saltem reatu, ita etiam satisfacit pro offensa, quae immediate ante hoc erat, saltem reatu.

IMMO vero ex dictis sequitur, quod non solum dum homo iustificatur a peccato, satisfacit Deo pro offensa; sed etiam postea per totam vitam quotiescumque conteritur, satisfacit Deo pro offensa quantumlibet iam remissa per gratiam et priorem satisfactionem. Et ratio est manifesta quia contritio semper est actus eiusdem speciei: ergo semper habebit idem obiectum et eumdem terminum immediatum et formalem: ergo est formaliter satisfactio et recompensatio, secundum quamdam iustitiam commutativam imperfectam. Et si obiicias, quomodo cum Deus acceptaverit priorem satisfactionem, poterit iterum homo satisfacere pro offensa? Respondetur, quod quia prior satisfactio, immo omnis satisfactio nostra, semper est imperfecta et valde deficiens secundum se; potest homo saepius illam repetere et intensiorem contritionem habere, non quidem ex praecepto sed ex consilio, zelans honorem divinum, et nitens amplius et amplius satisfacere propter infinitam dignitatem offensi; quamvis ille, pro sua benignitate, minore satisfactione sit iam contentus. Huic consonat quod dicit Baruch, cap. 2: «Anima quae tristis est super magnitudinem mali, et incedit curva et infirma, et oculi deficientes et anima esuriens dat tibi gloriam et iustitiam Domino». Horsum David dicebat: «Lavabo per singulas noctes lectum meum». Horsum etiam Beatus Petrus per totam vitam ad galli cantum semper flebat, memorans offensam Dei. Horsum denique Beata Maria Magdalena, cui a Christo dimissa sunt peccata multa quoniam dilexit multum, nihilominus postea, per triginta annos, in rupe poenitentiam agebat. Neque quisquam mihi dicat haec egregios poenitentes praestitisse, ut poenas Purgatorii evaderent, quoniam hic finis infinitus est, nec decens tantam Sanctorum perfectionem, ut illum directe intenderent. Deinde, quia plus satis pro poenis Purgatorii satisfecerant, sed finis eorum potissimus erat prospicere bono divino contra quod peccaverant, Deoque infensi fuerant: Ne etiam viderentur ingrati divinae misericordiae et liberalitati, si quia Deus sua benignitate minimam contritionem acceptat in satisfactionem suae offense, ipsi non essent solliciti maiorem ac maiorem reddere, quantum possint, pro dignitate offensi. Et hoc est quod aiebat, et nos docuit egregius poenitens David, Psalm. 50.: «Amplius lava me ab iniquitate mea, etc. Quoniam iniquitatem meam ego cognosco, et peccatum meum contra me est semper». Habebat ille certe notitiam veniae sibi concessae: nihilominus summi boni offensi consideratio semper eum pungebat et stimulabat, ut amplius et amplius doleret: et magnitudinem divinae offensae saepius, licet semper imperfecte, recompensaret. Habet itaque locum contritio in viris perfectis, ut docet Sanctus Thomas, 3. par., quaest. 84, artic. 8 ad primum. Quae omnia si attente consideraret Doctissimus Magister F. Bartholomaeus de Medina, 3. part., quaest. 1., art. 2.; et 1. 2., quaest. 114., art. 6., fortassis non tam cito a D. Thomae sententia discessisset, neque in censura adversus eos, qui illam amplectuntur, tam temere excessisset. Sed parcendum est viro, alioquin doctissimo, et in aliorum scriptis pro communi utilitate colligendis, diligentissimo.