Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

SI pro rei dignitate de sensibus Sacrae Scripturae nobis in praesenti agendum esset, librum integrum nec modicum scribere oportebat. Sed quoniam hoc argumentum a plurimis doctissimis, diligentissimisque viris in Sanctorum Patrum dogmatibus perscrutandis atque observandis discutiendum, dilucidandumque susceptum est, amplissimeque pertractatum, supervacaneum existimavi inter scholastica commentaria de huiusmodi Sacrae Scripturae sensibus prolixiorem tractatum componere, quam Scholastica methodus requirat. Verumtamen ut Scholastici Theologi aliqualem Scripturae Sacrae intelligentiam habere incipiant, ea disputabo, atque definiam, ex quibus capitalia quaedam dogmata, quae ad Sacrarum Litterarum pleniorem lectionem introductoria principia esse videantur. Ceterum qui exactius universa haec nosse desiderat, legat Driedonem per totum librum secundum de Ecclesiasticis Dogmatibus; legat et totum librum tertium de regulis compendiosis ad intelligentiam Sacrarum Litterarum. Legat etiam Sanctes Pagnini Lucensis Praedicatorii Ordinis, Isagoge ad Sacras Litteras librum unicum, et eiusdem libros decem et octo ad mysticos Sacrae Scripturae sensus introductorios. Sunt et alii plures ex modernis, qui in hoc argumento elucidando non inutiliter sunt versati. Extant regulae intelligendi Sacras Scripturas, 234, ex Sanctis Patribus collectae per R. P. F. Franciscum Ruizium Vallisoletanum S. Facundi olim Abbatem, quae impressae sunt Lugduni Anno Domini 1546. Habes etiam librum Hypotiposeon Theologicarum sive regularum ad intelligendum Scripturas divinas compositum a Martino Martinez Cantapetrensi Sacrae Theologiae Salmantino Magistro, Hebraicae linguae professore; qui liber quamvis ante mortem auctoris propter quaedam minus considerate asserta, iussu patrum haereticae pravitatis Inquisitorum fuerit ad tempus interdictus, sed tandem, post mortem auctoris, Sanctae Inquisitionis iussu correctus mea partim opera, in lucem non sine utilitate Theologorum iterum prodiit.

Iam vero huiusmodi argumentum Scholastico more tractaturus accedo.

DUBITATUR ergo primo. An sit certum secundum fidem catholicam, quod Scriptura Sacra sub una littera contineat plures sensus?

Cui dubitationi breviter respondetur, et sit prima conclusio. Certum est secundum fidem catholicam, Scripturam Sacram sub una littera duos sensus continere.

Probatur primo ex communi consensu Sanctorum Patrum, qui, nemine excepto, Sacras Litteras, tum in sensu litterali, tum in mystico interpretati sunt.

Probatur secundo ex testimoniis eiusdem Scripturae, in quibus in sensu litterali asseritur, quod alia eiusdem Scripturae loca mystice intelligenda sint. Esto exemplum: Ioan. 19. dicitur: «Ad Iesum autem cum venissent, non fregerunt eius crura, ut Scriptura impleretur, quae dicit: Os non comminuetis ex eo». Quae verba habentur originaliter Exo. 12. et secundum litteralem sensum continebant praeceptum legale circa ritum sacrificii agni paschalis, ut nullatenus eius ossa comminuerentur. Sed quoniam per agnum illum paschalem significabatur Christus immolandus, idcirco dicit Ioan. «ut Scriptura impleretur». Et quidem iam olim in sensu litterali legaliter implebatur. Sed tamen nondum impleta erat in sensu mystico, quousque Agnus Dei, qui Novi Testamenti Pascha immolandus erat, moreretur, eiusque ossa nullatenus comminuerentur.

Praeterea Paulus ad Gal. 4. inquit: «Scriptum est enim quod Abraham duos filios habuit, unum de libera, et unum de ancilla, quae sunt per allegoriam dicta. Haec enim sunt duo testamenta etc.» ac si diceret: Per illos duos filios Abrahae significata sunt duo testamenta; et 1. Corinth. 9. inquit: «Scriptum est enim lege Moysi: Non alligabis os bovi trituranti; numquid de bobus cura est Deo, an propter nos utique hoc dicit?» Ecce legalem ceremoniam, quae olim ad litteram implebatur a Iudaeis, inquit Apostolus, significare Evangelii praedicatores, quibus necessaria ad vitam a fidelibus ministranda sunt.

Praeterea idem Apostolus in Epist. ad Hebraeos a cap. 7. usque ad 10. plurima, quae olim ad litteram implebantur historice circa Veteris Legis Tabernaculum, sacerdotium, et sacrificia, docet figuram fuisse eorum, quae in Novo Testamento fiunt; et 1. ad Cor. 10. inquit: «Nolo vos ignorare, fratres, quoniam patres nostri omnes sub nube fuerunt, et omnes mare transierunt etc.»; et adiecit: «Haec autem in figura facta sunt nostri». Et paulo post: «Haec autem omnia in figura contingebant illis». Ubi ad sensum mysticum moralem videtur quaedam Apostolus per figuram transferre.

Praeterea, 1. Pet. 3 c. Arca Noe, in qua paucae animae salvae factae sunt, Baptismi Novae Legis figura fuisse asseritur. Quos vos nunc, inquit, similis formae salvos facit Baptisma. Et denique ipse Christus Dominus, Ioan. 3. inquit: «Sicut Moyses exaltavit serpentem in deserto, ita exaltari oportet filium hominis». Ubi serpens erectus in deserto Christi figuram fuisse colligitur. Nam et olim Sapient. 16 dictum fuerat: «Qui enim sanus factus est, non per hoc quod videbat sanabatur, sed per te omnium salvatorem». Matthaei etiam 12. dicit Christus». Sicut fuit Ionas in ventre ceti tribus diebus, et tribus noctibus, ita erit Filius hominis in corde terrae etc.».

Secunda conclusio. Certum est etiam secundum fidem catholicam, omnes quatuor praedictos sensus in Sacra Scriptura inveniri, neque a Sanctis Patribus confictos esse: et quidem de litterali sensu res compertissima est. Sunt enim quamplurimae historiae simpliciter enarratae in Sacris Litteris.

Sunt et fidei dogmata propriis vocibus nobis proposita. De aliis vero tribus sensibus probatur: et primo de allegorico probatur ex loco citato ad Galat. 4: «Quae sunt per allegoriam dicta. Haec enim sunt duo testamenta». Ubi obiter advertat Theologus, duplicem esse allegoriam, ut docet Aug. lib. 15. de Trin. ca. 9, alteram in vocibus, alteram in rebus. Allegoria in vocibus nihil aliud est, quam longa quaedam et continuata metaphora. Exemplum est ad Roman. 13: «Hora est iam nos de somno surgere etc.»; et haec allegoria ad sensum litteralem pertinet, sicut et oratio parabolica, sicut docet D. Tho. in solut. ad 3. Altera vero allegoria est in rebus ipsis gestis et litteraliter significatis, quando eadem res significata et gesta aliam rursus ex divina institutione significat, et huiusmodi allegoria pertinet ad sensum mysticum.

Non defuerunt autem etiam nostris temporibus, qui hunc sensum allegoricum in Sacris Scripturis inveniri negabant. Et cum obiiciebatur illis testimonium Apostoli ad Galat. 4. asserentis. «Quae sunt per allegoriam dicta», respondebant, Apostolum eo loco improprie locutum. Idque ex Chrysost. confirmabant, qui super eumdem locum dicit, quod typice loquitur Apostolus. Arbitrabanturque, duos filios Abrahae non fuisse illi datos a Deo, ut significarent duo Testamenta, sed Apostolum historiam illam commemorasse, ut per quamdam comparationem et allusionem Veteris, et Novi Testamenti differentiam doceret.

Sed huiusmodi doctrina erronea semper a me est existimata, tum quia est contra communem intelligentiam Sanctorum, neque enim Chryst. contrarius nobis est, etiam si dixerit typice Apostolum fuisse locutum. Non enim negat, duos filios Abrahae duorum Testamentorum fuisse figuram. Sed quoniam Apostolus dixit. «Haec enim sunt duo Testamenta» typice locutus est quantum ad hoc, quod res figurantes accepit pro rebus figuratis. Loqueretur autem non typice, si dixisset: Hi duo filii Abrahae figura fuerunt duorum Testamentorum. Quoniam autem dixit. «Haec enim sunt duo Testamenta» in hac oratione typice et improprie locutus est.

Deinde, dum Apostolus ex Veteri Testamento duorum filiorum Abrahae historiam commemorat, profecto ex Veteri Testamento novum confirmare intendit: alioquin si solum per quamdam allusionem loqueretur, nihil referret ex Veteri Testamento historiam commemorare. Huiusmodi etiam allusiones etiam ex prophanis historiis aut fabulis fieri possunt. Id quod eleganter quamvis per quamdam antiphrasim facit Leo Sanctisimus in sermone 1, in Nativitate Apostolorum Petri et Pauli, ubi Petrum et Paulum cum Remo et Romulo Romanae Urbis fundatoribus comparat. Praeterea Paulus ita loquebatur, ut quae aiebat ipse Christus, ipse Spiritus sanctus per eum loqueretur. Tunc rogo: Si Christus nobis diceret «Abraham duos filios habuit etc. haec sunt duo Testamenta» omnes intelligeremus, Christum Scripturarum auctorem ita intelligere, atque docere, quod duo filii Abrahae duorum Testamentorum ab ipso Deo figura instituti fuerint. Praeterea simili ratione dicerent sic opinantes, omnia, quae Paulus ad Hebrae. 9. de Tabernaculi ornatu commemorat, non esse olim a Deo instituta tamquam figura eorum, quae in Novo Testamento fiunt, sed allusiones quasdam esse, et comparationes, quas prudenter Apostolus inter Novum, et Vetus Testamentum facit: quod quidem asserere non erroneum tantum, sed haereticum existimo. Consentiet autem mecum, qui attente legerit, quae Apostolus docet in Epistola ad Hebraeos, c. 8, 9 et 10.

Sed eo revertamur, unde digressi sumus, et probemus, sensum anagogicum esse in Sacris Litteris, ex eadem Epistola ad Hebraeos, ubi docet Apostolus, Tabernaculum illud manufactum exemplar fuisse veri Tabernaculi, quod fixit Deus, et non homo, in quod per proprium Sanguinem introivit semel Christus aeterna redemptione inventa. Hunc autem sensum nos appellamus anagogicum, quasi sursum ducentem intelligentiam.

De sensu autem morali omnes consentiunt inveniri in Sacris Litteris, et colligitur ex eo, quod Christus dixit Ioann. 3: «Sicut Moyses exaltavit serpentem in deserto, ita exaltari oportet Filium hominis, ut omnis, qui credit in illum non pereat, sed habeat vitam aeternam». Ubi aperte docere visus est quod quemadmodum olim percussi a serpentibus conversi ad serpentem aeneum sanabantur, ita et nos conversi ad Christum crucifixum, qui in figura serpentis, hoc est, peccatoris pendebat in cruce, cum tamen eius hypostasis esset fortis Deus, salutem a morsu pestiferi peccati consequeremur. Quod olim figuratum erat, et ad nostros mores pertinet, proptereaque moralis sensus dicitur contineri in illa historia Veteris Testamenti, quando Moyses exaltavit serpentem in deserto. Neque enim omnia, quae in Sacris Litteris ad mores nostros diriguntur, sub morali sensu contineri dicenda sunt, ut cum Christus aiebat: «Diligite inimicos vestros», hic enim sensus tantummodo litteralis est; sed tunc sensus moralis dicitur, quando quae ad mores nostros pertinent sub rerum gestarum figura nobis insinuantur. Quemadmodum et beatus Greg. super historiam Iob satis pie Moralia composuit.

Observandum tamen est circa praedictas conclusiones, quod distinctio vocum, quibus isti quatuor sensus explicantur non est eadem apud omnes sanctos Patres et Doctores, sed saepe haec nomina confunduntur. Cuius ratio est, quoniam ipsae voces, scilicet, allegoria, anagogia, tropologia secundum sui etymologiam parum differunt. Dicitur enim allegoria quasi sub alio dictum, anagogia vero quasi subductio seu sursum ductio dicitur, eo quod mens altius fertur, quam voces sonant; tropologia vero idem est atque figurata locutio, seu locutio sub figura. Quamobrem omnem alium sensum a litterali hisce tribus nominibus interdum sancti Patres significant. Sic etiam loquitur Origenes homil. 11. super Numeros, et antiqui Patres Basilius, Gregorius Nazianzenus. Immo et D. Aug. in libro ad Honoratum, c. 3. et libro unico super Genesim imperfecto, c. 2. ponit quadruplicem modum exponendi Sacram Scripturam, videlicet, historice, cum res gestae narrantur, allegorice cum figurate dicta intelliguntur, analogice cum convenientia Novi et Veteris Testamenti demonstratur, et secundum etymologiam quando dictorum factorumve causa redditur. Haec ille. Neque tamen existimes in quadruplici modo exponendi Sacras Litteras quadruplicem sensum, de quo in praesenti artic. locuti sumus, significare voluisse, sed litteralis sensus expressam mentionem fecit, cum dixit, «Sacram Scripturam historice explicari». Alios vero tres mysticos, quos nos distinximus, inclusit in eo, quod dixit allegorice Sacras Litteras explicari. Ceterum in aliis duobus modis scili- cet, anagogice, et secundum etymologiam non fit variatio predictorum sensuum. Quod enim demonstretur Novum Testamentum Veteri non contradicere, in sensu litterali fieri potest. Quod autem factorum, dictorumque in Sacris Litteris causa reddatur, extrinsecum quid est, neque sensum variat Scripturae Sacrae. En igitur quomodo D. Aug. sub solo nomine allegoriae intellexit tres sensus mysticos. Idipsum etiam docet lib. 15. de Trin. c. 9. ubi cum docuisset, duplicem esse allegoriam, alteram vocum, alteram rerum, et allegoriae vocum exemplum posuisset ab Isa. c. 11: «Habitabit lupus cum agno, et pardus cum haedo», quae nihil aliud est, quam quaedam metaphora, quae ad sensum litteralem pertinet, alias falsa fuisset prophetia. Quoniam non aliter verificatur, nisi quatenus lupus et pardus accipiuntur pro feris nationibus, quae ad oves Christi erant convertendae. Deinde per allegoriam intellexit, quando res ipsae gestae, aut gerendae signum sunt aliarum rerum, scilicet, Christi, vel animae fidelis, vel gloriae. Quam allegoriam D. Hier. saepe in suis Commentariis tropologiam vocat, et interdum anagogen, non distinguens sicut moderni distinguimus, singulas voces singulis sensibus. Sed nihilominus iam usus Scholasticorum obtinuit evitandae confusionis gratia, ut singulae voces singulis sensibus mysticis approprientur. Et favet nobis ipsemet D. Hiero. in Epist. ad Hevidiam, q. ultima, ubi Scripturae sensum triplicem dividit, videlicet, secundum historiam, secundum tropologiam, et secundum intelligentiam spiritualem. Ait autem tropologice Scripturam explicari, quando quidquid in carnali populo carnaliter factum est, iuxta moralem interpretamur sensum, ad animae nostrae emolumenta convertimus. At vero intelligentiam spiritualem sive theoriam pro eodem accipit, pro quo nos sensum anagogicum. Favet etiam nobis exemplum optimum apud eumdem D. Hier., Ezech., ca. 16. ubi nomine Hierusalem secundum litteralem sensum, terrestrem illam civitatem intelligendam esse docet; at secundum sensum allegoricum, Ecclesiam militantem intelligimus; secundum vero moralem, animam hominis Christiani. Et tandem secundum anagogicum sensum, caelestis patria intelligenda est. Hac ergo distinctione rerum et vocum utitur D. Tho. in hoc artic. Et de hisce quatuor sensibus sive his nominibus sive aliis significentur diximus secundum fidem esse certum in Sacris Litteris inveniri.

DUBITATUR secundo, an omnia gesta in Veteri Testamento sint explicanda in aliquo sensu mystico? et ratio dubitandi est, quod Apostolus dicit I. ad Corinth. 10: «Omnia in figura contingebant illis».

Ad hoc breviter respondendum est ex doctrina Divi August. lib. 16. de Civit. c. 2. ubi ait, quod non omnia, quae gesta narrantur in prophetica historia aliquid significare putanda sunt, sed propter illa, quae aliquid significant, etiam illa, quae nihil significant, connectuntur. Idem docet Chrysostomus circa sensum parabolicum, homilia 65. super Matthaeum. Ait enim, quod in parabolis non oportet nimia cura perangi, ut cuncta significent. Et exemplum ponit in parabola Patris familias, qui exiit primo mane conducere operarios. In qua non opus est, ut aequalitas denarii significet aequalitatem praemii. Sed accipienda est intentio loquentis, quae quidem erat ostendere, quod gratis Dominus nos vocat, et tamquam omnium Dominus de suo facit quod vult.

Ad testimonium vero Apostoli respondetur, quod ipse inquit: «Haec autem in figura sancta sunt nostri, ut non firmus concupiscentes malorum, sicut et illi concupierunt». Deinde iterum dicit: «Neque tentemus Christum, sicut quidam eorum tentaverunt, et a serpentibus perierunt. Neque murmuraveritis, sicut quidam eorum murmuraverunt, et perierunt ab exterminatore. Haec autem omnia in figura contingebant illis: scripta sunt autem ad correctionem nostram».

Ecce ex antecedentibus et subsequentibus sensum Apostoli litteralem: intelligit enim per haec omnia, scilicet, supplicia propter peccata Iudaeorum; dicit autem in figura illis contigisse, hoc est, in exemplum nostrum, ut in alieno capite periculum faciamus: alioquin sicut et illi, qui Dei beneficiis ingrati extiterunt acriter puniti sunt, ita et nos multo iustius puniemur, si maioribus receptis beneficiis ingrati fuerimus. Ceterum pium est et ad Ecclesiae aedificationem valde utile, ut universa, quae in Veteri Testamento gesta narrantur, si apte et rationabiliter ad sensum mysticum possunt converti, Doctores Ecclesiae praesertim divini verbi concionatores mystice explicare nitantur. Cuius rei et in sanctis Doctoribus frequentissima exempla praesto sunt. Vide etiam D. Thomam in 1. 2. q. 102. artic. 2. Sed cavendum est praedicatoribus, ne nimium violenter et interdum ridicule in huiusmodi mysticis sensibus se exerceant. Audivi ego concionatorem, alias virum doctum et populo acceptissimum. in laudem Crucis Christi universa quae ex ligno facta sunt, quorum in Veteri Testamento mentio fit, figuram Crucis Christi fuisse, asserentem, etiam hastam Saulis cum scipho, quae dormientibus servis Saulis David furatus fuerat. Oportet ergo, ut verbi Dei concionatores in huiusmodi sensibus mysticis sanctorum Patrum vestigia sequantur, et si quem alium sen- sum mysticum adinvenerint, attendant, ut verosisimilia et rationi consentanea dicant.

DUBITATUR tertio, an in Novo Testamento distingui possint quatuor sensus, quos D. Tho. in hoc articulo distinguit?

Ad hoc Abulen. q. 28. super caput Matth. 13. respondet, quod solus allegoricus non invenitur in Novo Testamento. Et probat. Quoniam sensus allegoricus est, quando res gestae significant aliquid, quod pertinet ad Ecclesiam militantem, vel ad Christum: at in Novo Testamento non narrantur aliquae res gestae, quae figura sint militantis Ecclesiae; ergo non est sensus allegoricus. Et confirmat ex D. August. libro, De utilitate credendi. c. 3. ubi docet, Vetus Testamentum quadrifariam explicari, ergo quadruplex ille sensus non pertinet ad Novum Testamentum.

Nihilominus nobis est certa conclusio. Novum Testamentum potest etiam explicari secundum quadruplicem sensum. Et probatur in historia, quae Matt. 21. narratur de ingresu Christi Domini in Ierusalem. Quo facto ultra litteralem sensum tres alios ex doctrina sanctorum Patrum intelligimus mystice significari; ait enim Chrysost. super eumdem locum Matthaei, quod ita Dominus prophetias adimplebat, ut alterius ipse prophetiae daret initium, quae futura erant ipsis factis significanda. Deinde inquit: «Mihi vero non solum in asina sedisse videtur, verum etiam ut vivendi philosophiam nos erudiret Regulam enim nobis praebet, ne maiora quam necessarius usus exigat requiramus». Et D. Hieronymus explicat factum Apostolorum, quod posuerint vestimenta sua super iumenta, significare, quod Ecclesiastica Dogmata necessaria sunt, ut Christus sedeat super animam. De qua re vide Thomam Waldensem in Prologo libri «De sacramentalibus». Et denique D. Hier. «Remigius et Origen. factum illud Christi figuram fuisse aiunt introitus Christi in caelum. Passim etiam sancti Patres explicant multa Christi miracula et facta, allegorice, de distinctione populi Iudaeorum, et populi gentilium, sive de conversione ipsorum.

Ceterum ad D. Augustinum in lib. De utilit. credendi respondetur, quod non ait, solum Vetus Testamentum iuxta quadruplicem sensum explicari posse. Verum est tamen, quod allegoria frequentior est in Veteri Testamento quam in Novo. Nihilominus cum Christus esset utriusque populi Iudaeorum, et gentium caput, suis factis atque mirabilibus non solum antiqua adimplebat, sed etiam futura in Ecclesia figurabat. Unde satis commode multa facta Christi allegorice explicantur a Sanctis.

DUBITATUR quarto, quaenam sit nobis certa regula dignoscendi in Sacris Litteris sensum litteralem. De hac re, vide Magistrum Cano lib. 7. de Locis. Unde tria breviter documenta collige.

Primum est, quod ille sensus erit litteralis, qui a Sanctis omnibus acceptatur.

Secundum documentum est, quod ille erit sensus litteralis, qui ex necessitate secundum contextum colligitur ex praecedentibus et sequentibus.

Tertium documentum est, quod ille erit sensus litteralis, qui a Concilio, vel a Summo Pontifice ex professo assignatur. Ceterum adverte, plurima esse loca in Scripturis Sacris ita obscura, ut de illorum sensu litterali variae sint opiniones Theologorum, etiam sanctorum Patrum.

DUBITATUR quinto, an locutiones, quae in Sacra Scriptura attribuuntur personis sanctis, aut Prophetis, vel a Spiritu Sancto excitatis, huiusmodi inquam, locutiones sint admittendae tamquam Sacra Scriptura?

Ad hoc respondetur, quod ad veritatem Sacrae Scripturae satis est, ut sint vera quae ipse auctor Spiritu Sancto impellente affirmat. Ceterum aliae personae, quae inducuntur loquentes, non habent maiorem firmitatem, et auctoritatem in verbis suis, quam tribuat eis sacer scriptor, vel quam res ipsae, quae dicuntur ab illis, aliunde habeant. Hoc probatur. Nam Scriptura interdum inducit iniquos loquentes, ut Sap. 2.: «dixerunt impii cogitantes apud se non recte etc.» et in Psal. 13.: «Dixit insipiens in corde suo non est Deus». Quorum tamen verba, mendacia blasphema sunt. Inducit praeterea Scriptura amicos Iob loquentes multa quidem vera, sed tamen errantes in conclusione. Intendebant enim concludere, quod Deus non affligit iustos in hac vita. Horum igitur sententiae, quae verae sunt, aliunde verae sunt, et non quia habeantur in libro Iob, statim habent Scripturae Sacrae auctoritatem. Quod si quando citantur a Sanctis huiusmodi dicta habebunt quidem auctoritatem, quam ipsi Sancti eis tribuunt, veritatem in eis intelligentes. Praeterea, inducit Scriptura Caipham dicentem: «Expedit, ut unus moriatur homo»; quae verba ut a Caipha dicta sunt, nullam habuissent auctoritatem, nisi Evangelista addidisset: «Cum esset Pontifex anni illius, prophetavit nesciens quid diceret». Inducit praeterea Sacra Scriptura viros sanctos ac Spiritu Sancto plenos loquentes. Sicut Act. 6, et 7, inducitur Stephanus plenus gratia, et Spiritu Sancto. Et nihilominus in concione facta ad Iudaeos quaedam narrare videtur ex historia Veteris Testamenti quae non per omnia concinunt cum Scriptura Sacra. Quam difficultatem quidam solvere intendunt dicentes, quod sacer scriptor, qui fuit Lucas, solum affirmat, Stephanum talia fuisse locutum, non autem asserit, verba Stephani per omnia esse vera. Potuit enim Stephanus in illis minimis oblivisci, aut secundum vulgi opinionem loqui: tametsi in principali intento suae doctrinae non falleretur, utpote plenus Spiritu Sancto. Ita explicat Magister Cano lib. 2. De locis, cap. ultimo, et ait esse sententiam Bedae et Rabbani. Sed profecto huiusmodi sententia semper mihi dura visa est. Etenim cum sacer scriptor testimonium reddat, Stephanum plenum Spiritu Sancto talia fuisse locutum, videtur confirmasse, sermonem eius ab Spiritu Sancto fuisse. Quamobrem ab aliis viris doctissimis dictorum a D. Stephano Veteris Testamenti historiae consonantia quaeritur, et profertur.

Denique adverte, quod cum ipsemet scriptor sacer inducit semetipsum alias loquentem, ut facit Paulus ad Galat. 2. inducit seipsum loquentem ad Petrum, eumque reprehendentem, attente considerandum est ex circumstantiis antecedentibus, et subsequentibus, an ea, quae dicit se dixisse, aut sibi visa fuisse, confirmet scripto suo. Hoc adnotaverim, quoniam quidam defendentes Petri causam, quod, non peccaverit, ne venialiter quidem, subtrahendo et segregando se a gentibus, cum eis obiicitur, quod ipse Paulus dicit, quia reprehensibilis erat, et quod non recte ambularet ad veritatem Evangelii, respondent, huiusmodi verba D. Paulum non ut scriptorem sacrum affirmasse, sed de se ipso retulisse, quod alias ita fuerit locutus atque ita senserit.

Verum tamen quidquid sit de principali quaestione, an Petrus venialiter peccaverit vel non (mihi enim magis placet, Petrum excusare a peccato; de qua re si placet, vide quae diximus in 2. 2., q. 1., ar. 7. prope finem commentarii) tamen in praesenti nulla ratione concedam, Paulum, dum seipsum introducit loquentem aut reprehendentem, aliqua in re aut peccasse, aut falsum fuisse. Nam si quis attente consideret capitis secundi ad Galatas seriem, omnia confirmat ut scriptor sacer. Approbat enim quae dixit, et quae fecit erga Petrum, dum ea omnia introducit ad confirmationem intentae veritatis, videlicet, quod legalia non essent servanda cum Evangelio. Videretur autem Paulus blasphemus, si ad confirmandam veritatem suo errore, aut mendacio uteretur, neque in illo discursu Spiritus Sanctus ei astitisset. Et idcirco error mihi videtur intolerabilis asserere, quod quae Paulus in eo capite scribit se dixisse, non habeant Scripturae Sacrae auctoritatem.

DUBITATUR sexto, an in locis obscuris Sacrarum Litterarum, vel etiam in manifestis, licitum sit cuilibet doctori Christiano novum sensum adinvenire?

Ad hoc respondetur breviter, licitum esse doctori Christiano in Sacris Litteris sensum novum adinvenire, dummodo sit ad finem caritatis utilis, neque sit dissimilis contextui Sacrarum Litterarum, neque sit contrarius communi Sanctorum expositioni. Dicimus autem novum sensum, antiqua nihilominus fide et ratione fundatum. Haec doctrina potest colligi ex D. August., lib. 3. De doct. Christ., c. 27. ubi ait, quod omnis sensus aedificativus caritatis, et non contrarius contextui, fuit provisus a Spiritu Sancto. Et D. Tho. De Potentia. q. 4. artic. 1. ait, non esse incredibile, ut etiam scriptori sacro revelatum fuerit divinitus, futurum esse, ut talis sensus novus lectori occurreret. Et quamvis hoc non sit, saltem Spiritus Sanctus intellexit ita futurum. Haec D. Tho. Profero exemplum cuiusdam novi sensus, quem super illud Luc. 1. «Quomodo fiet istud, quoniam virum non cognosco» audivi a quodam concionatore in scholastica Theologia doctissimo. Is ergo sic illam interrogationem Virginis explicavit, ut per eam potius angelum examinaret, quam ab eo aliquid discere intenderet. Cum enim Beata Virgo Prophetarum omnium scripta, Spiritu Sancto illuminante non minus quam Prophetae, intellexisset, cognoscebat profecto virginem, quae conceptura erat Dei filium non amissuram virginitatem, sed Spiritus Sancti virtute generaturam, parituramque; ut colligitur ex D. Tho., in 3. p., q. 27. art. 5. ad tertium. Ergo non interrogabat, ut erudiretur, sed potius, ut examinaret prudenter, utrum angeli nuntium cum Prophetarum vaticiniis concineret. Hic ergo sensus cum ad dignitatem Virginis extollendam sit utilis, optimaque ratione theologica fundetur, non habet vitiosam, sed potius laudabilem novitatem. Sit aliud exemplum Ioan. 20. ubi Dominus dixit Mariae Magdalenae: «Noli me tangere, nondum enim ascendi Patrem meum». Qui locus obscurus videtur, et D. Aug. explicat tract. 121. in Ioan. «nondum enim in corde tuo et fide tua aequalis sum Patri». Sed quidam ex modernis sic explicant, sicut in Biblia Vatabli habetur, perinde est, ac si Dominus dixisset: «Ne sis occupata in me tangendo, nondum enim discedo. Nam totos quadraginta dies apud vos futurus sum, quibus me per otium contingere, et amplecti poteritis. Sed potius festina ire ad Apostolos, etc.» Qui sensus valde litteralis videtur, et omnibus modernis catholicis merito placuisse video. Neque contrarius putandus est communi Sanctorum exposi- tioni, quorum quidam mystice locum illum sunt interpretati. Et adverte aliud esse sensum aliquem esse contrarium, aliud vero esse distinctum. Neque enim D. August. ubi supra novis sensibus viam nobis praecludit, si boni sint. Immo vero ipsemet lib. 1. Super Gen. ad lit., c. 18. ait: «Si qua divina scripta in rebus obscuris legerimus, quae possunt salva fide aliis atque aliis parere sententiis, in nullam earum nos praecipiti affirmatione ita proiiciamus, ut si forte diligentius discussa veritas eam recte labefactaverit, corruamus: non pro sententia Divinarum Scripturarum, sed pro nostra ita dimicantes, ut eam velimus Scripturarum esse, quae nostra est, cum potius eam, quae Scripturarum est, nostram esse velle debeamus». Haec August. Cum itaque sancti modeste, et pedetentim obscurum locum aliqua interpretatione dilucidant, non praecludunt posteris viam eumdem locum nova diligentia, sed cum antiquorum Patrum veneratione, interpretandi. Cum autem omnis Sancti asseveranter affirmant, locum aliquem sic vel aliter esse intelligendum, tunc quidem eis non consentire, multo autem magis repugnare plusquam temerarium esse. Et hoc est quod Decretis Conciliorum Trullani can. 19., Lateranensis sub Leone X. actione 11., Triden. sess. 4. statutum est, ne quis Sacras Litteras contra Sanctorum Patrum sensum interpretetur. De qua re vide Cano lib. 7. De locis, c. 3. ubi docet, quatenus possint doctores christiani moderni interpretari Sacras Litteras. Sunt enim quaedam, quae nondum explicata sunt a Sanctis, quaedam vero a paucis, quaedam autem sub quadam obscuritate et dubitatione interpretata sunt. Licitum itaque nobis est Sanctorum Patrum vestigia sequentes spicas aliquas colligere, quae messorum manus fugerunt: id quod olim Ruth Moabitidi concessum est; fortassis autem hac via humiliter incedentes regio Christi thalamo digni erimus: sicut illa Booz coniuncta matrimonio est.

DUBITATUR septimo, an sit certum, Scripturam Sacram in una littera litterales sensus plures continere, ita ut oppositum sit error contra fidem?

Arguitur primo pro parte negativa. Quoniam vix aut nullus talis locus poterit proferri, in quo secundum fidem catholicam duos sensus litterales intelligamus.

Secundo. Quoniam principia Theologiae non debent esse aequivoca: at si daretur locus Scripturae duplicem sensum litteralem habens, iam principium theologicum esset aequivocum, ac proinde confuse procederet Theologia.

Tertio. Si quis locus in sensu litterali dupliciter potest explicari, efficitur inutilis ad convincendos haereticos; nam cum Theologus utitur loco illo in uno sensu, dicet haereticus, alterum esse sensum litteralem.

Quarto, ex doctrina D. Thom. in solutione ad 1. ubi ait, quod multiplicitas sensuum non facit aequivocationem, quia sensus isti non multiplicantur propter hoc, quod una vox multa significet, sed quia ipsae res significatae per voces aliarum rerum possunt esse signa: omnes autem sensus fundantur super unum litteralem. Ergo nullus locus habet duplicem sensum litteralem, aut D. Tho. sibi contrarius est.

Quinto contra rationem D. Thomae. Si enim propterea in una littera plures sensus litterales contineri possunt, quoniam auctor Sacrae Scripturae Deus est, qui omnia simul suo intellectu comprehendit, pariter possumus dicere, quod totius Sacrae Scripturae unicus est sensus, quia tota Sacra Scriptura unicum Dei conceptum atque intellectum nobis explicat.

Pro decisione huius difficultatis supponendum nobis est, quid intelligamus per sensum litteralem. Et quidem si D. Thomae in hoc loco doctrinam sequamur sensus litteralis proprie loquendo ille est, quem immediate per ipsas voces sive litteras Spiritus Sanctus significare voluit, sive dictiones ipsae proprie accipiantur absque aliqua metaphora, aut grammaticali figura, quae voces ipsas sive dictiones a propria ad impropriam significationem seu acceptionem distrahat. Etenim sicut D. Tho. docet, Ad Galat. 4. lect. 7. (quem locum singulariter vide pro istis quatuor sensibus) nihil refert sive proprie sumantur voces, sive improprie, et in praesenti articulo sensum parabolicum sub litterali contineri dicit. Quando vero res ipsae gestae significataeque per voces, rursus assumuntur ad aliarum rerum significationem, is dicitur sensus mysticus.

HOC supposito sit prima conclusio. Rari sunt loci in Sacra Scriptura, qui duplicem sensum litteralem hactenus intelligantur a Doctoribus habere. Haec conclusio inductive probari potest. Profertur enim locus ille, Genes 1: «In principio creavit Deus caelum et terram», cuius loci unus sensus est, «in principio», id est, in initio temporis. Alter sensus est «in principio», id est, antequam quicquam faceret. Ex priore sensu, illorum error convincitur, qui aiunt, mundum ab aeterno fuisse. Ex altero sensu Graecorum error refellitur asserentium, angelos creatos esse ante mundum corporeum. Tertius sensus est, «in principio» id est, in Filio, ut ait August. lib. 12. Confess. cap. 20. et expressius lib. 11. De Civit., cap. 9; et Ambro. lib. 1. Exameron. c. 4. eo quod omnia per Filium facta sunt. Est alter locus in Psal. 2. Filius meus es tu, ego hodie genuite. «Quem locum Sancti interpretantur nunc de genera- tione aeterna, nunc de temporali, et Apostolus, Actor. 13.» videtur explicare de resurrectione Christi, dum inquit: «Suscitans Iesum, sicut in Psal. 2. scriptum est: Filius meus es tu, ego hodie genui te». Tertius locus profertur ex Psal. 8: «Quid est homo, quod memor es eius, aut filius hominis, quoniam visitas eum! Minuisti eum paulo minus ab angelis, Gloria et honore coronasti eum, etc. Omnia subiecisti sub pedibus eius». Qui Psalmus ad litteram videtur significare Adam, cui Deus ab initio omnia subiecerat, oves et boves universas, etc. Et praeterea ad litteram videtur de Christo Domino explicari ab Apostolo, Ad Hebr. 2., dum inquit: «Nec dum omnia videmus subiecta ei. Eum autem, qui modico quam angeli minoratus est videmus Iesum propter passionem mortis, gloria et honore coronatum». Praeterea est alius locus, Isai. 53: «Generationem eius quis enarrabit?» Quem quidam interpretantur de aeterna generatione, alii vero de temporali. Mihi sane non sese offert nunc locus alius in sensu litterali proprio multipliciter explicandus. At vero in sensu litterali parabolico et metaphorico fortassis invenientur plures loci multipliciter explicandi. Cuius ratio erit, quoniam voces magis determinatae sunt ad unum significandum quam res. Unde evangelicae parabolae diversimode a Sanctis explicantur, et hoc quidem in sensu litterali: ut exempli gratia, parabola de patre familias, qui exiit primo mane conducere operarios, explicatur a quibusdam, quod Deus a principio mundi in diversis humani generis aetatibus ad fidem homines vocaverit. Aliis vero videtur significari, quod Deus quosdam homines summo mane vocat, cum ipsi veniunt ad usum rationis: alios vero in iuventute etc. Similiter, et illa insignis parabola, «Homo quidam descendebat ab Hierusalem in Hierico etc.» quae inducta est a Christo Domino, ut significaret, quemlibet hominem eiuslibet nationis, cui misericordiam impendere possimus, proximum esse reputandum. Et nihilominus a Theologis communiter explicatur, quod Samaritanus ille transiens, Christus est Salvator, et homo descendens ab Hierusalem in Hierico, humanum est genus, quod a felici statu per protoparentis peccatum in Hierico, hoc est, in defectum ac mortem inciderit.

Secunda conclusio. Non invenitur satis exploratum, quod secundum fidem sit certum, aliquem locum Scripturae necessario intelligendum in duplici sensu litterali. Haec conclusio videtur esse contra Abulensem ubi supra, qui putat esse certum secundum fidem quaedam loca Scripturae in duplici sensu litterali esse intelligenda. Sed innititur falso fundamento. Putat enim sensum spiritualem intentum a Spiritu Sancto esse litteralem. Hoc enim pacto, et nos supra ostendimus esse certum secundum fidem, quod sit duplex sensus sub una littera. At vero iam diximus, quod spiritualis sensus non proprie dicitur litteralis. Probatur ergo conclusio. Quia omnia loca, quae a nobis adducta sunt, solutionem habent, ita ut qui oppositum fuerit opinatus non damnetur erroris in fide, tametsi aliam censuram, ut statim dicemus, mereatur. Nam locus Genesis, «In principio creavit Deus», fortassis sub unico sensu illa duo significat, id est, in principio temporis, et antequam quicquam faceret. Hoc enim est omnino in principio. Et praeterea plurimi doctissimique Theologi non audent erroris in fide damnare Graecorum sententiam asserentium, angelos creatos fuisse ante mundum corporeum, sicut dicemus infra, in q. 61. art. 3. Quod autem D. Aug. et D. Ambro. explicent. «In principio», id est, in Filio, non faciunt rem certam secundum fidem. Deinde quod in Psal. 2. dicitur: «Ego hodie genui te», a quibusdam dicitur, non esse adductum a Paulo, ut inde resurrectionem Christi probaret, sed ut probaret esse Filium Dei, quod paulo ante proposuerat. Ita opinabatur doctissimus Cano. De generatione autem temporali non habemus necessarium testimonium, ut secundum fidem, illum esse litteralem sensum comprobemus.

Praeterea quae in Psal. 8. dicuntur, si quis dixerit, Apostolum in sensu spirituali ad duxisse, quoniam Adam forma fuit et figura secundi Adae, qui est Christus, non longe ab scopo aberraverit. Et tunc quidem secundum fidem tenendum nobis est, Psalmum illum spiritualiter de Christo Domino esse conscriptum. Et denique, locus Isaiae, c. 53. «Generationem eius quis enarrabit?» varias habet explicationes, sed non omnes illas secundum fidem certas necessarium est confiteri.

Nihilominus sit tertia conclusio. Temerarium est negare in Sacris Litteris esse aliquem locum, qui in sensu litterali dupliciter possit intelligi. Haec conclusio est contra Adamum super Ioannem, in principio. Sed probatur. Quoniam communis sensus Scholasticorum Theologorum est, duplicem sensum litteralem aut plures inveniri posse sub una littera Scripturae Sacrae. Ita docet D. Tho. in hoc articulo, et communiter omnes Scholastici nostri, temporis temeritatem aliquam esse iudicant negare locum illum Genesis, In principio creavit, duplicem sensum litteralem habere, propterea quod in c. firmiter, De summa Trinit., ex Concil. Lateran. ex illis verbis insinuatur damnandus duplex error. Sed de hac re latius dicemus infra, in q. 61. Interim tamen si cui videbitur acerbior nostra censura, quam oporteat, ego sane salva fide, ac doctrinae sanitate censendi rigorem de sententia Theologorum facile remittam. Sed nunc ita mihi videtur, aliquid temeritatis habere Adami assertio.

IAM vero ad argumenta in oppositum respondendum nobis est.

Ad primum argumentum patet ex dictis.

Ad secundum argumentum, multi verentur concedere aequivocationem esse in Sacra Scriptura. Sed tamen profecto nescio, quomodo possint respondere, si concedant esse plures sensus litterales. Quoniam aequivocatio est, quando vox diversis conceptibus sua significata repraesentat. Neque valet respondere, quod illi plures sensus sunt ad invicem subordinati et unus eorum est praecipuus. Nam si haec subordinatio est univoca sub una ratione formali, erit unicus sensus in plures materialiter distinctus; ut si dicas, omne animal est sensitivum, intelligis omnem hominem esse sensitivum et omnem equum etc. Si autem unus sensus sit praecipuus, et per se intentus; alii vero propter aliquam similitudinem, iam erit aequivocatio quaedam analogica. Praeterea neque D. Tho. umquam negavit, aequivocationem esse in multiplici sensu litterali, sed in litterali et mystico. Dicendum igitur ad argumentum, quod quemadmodum verba, et nomina, et propositiones quae in Sacris Litteris inveniuntur non dicentur a nobis esse synonima, quamvis sensum Dei nobis significent qui unicus est in se, quoniam ipse Deus nobis loquitur per signa nobis imposita, quae variis conceptibus nobis significant, ita neque negandum est, aequivocationem esse, si una oratio plura nobis significet per modum plurium. Loquitur enim Deus more hominum per conceptus, et verba scriptoris. Non tamen huiusmodi aequivocatio confusionem parit in Sacris Litteris, quia secundum utrumque sensum poterit fieri argumentum theologicum magis aut minus certum secundum necessitatem intelligentiae litterae.

Ad tertium respondetur, quod si constaret de aliquo loco Scripturae duplicem sensum litteralem habere, ex utroque poterat haereticus convinci: ut quidam arbitrantur, Lateranense Concilium ex duplici sensu illius, In principio creavit etc. duplicem errorem damnasse. Ceterum si sensus litteralis non fuerit necessarius sed probabilis, poterit prodesse ad aedificationem fidelium, quamvis non prosit ad convincendum haereticum.

Ad quartum respondetur, quod D. Thom. ibi loquitur de sensibus mysticis, qui omnes fundantur super aliquo uno litterali, ita sane, quod quilibet mysticus fundetur super unum aliquem litteralem.

Ad quintum respondetur, quod ea ratio D. Tho. non concludit, quod Deus univoce nobis significet duplicem sensum litteralem, sed quod cum ipse sit auctor Scripturae et nostrarum intellectionum, potuit intendere, ut plures sensus litterales nobis occurrerent. Et idcirco taliter locutus est per Scriptores Sacros, ut in quibusdam locis indifferens Scriptura maneret, ut multipliciter posset a nobis intelligi. Id quod inter amicos usu venire solet, ut amicus amico litteras mittens, aliquas ex professo aequivocas sententias scribat, quae multipliciter iuxta leges amicitiae possint intelligi, ut amicus in illis sese exerceat suavi aequivocatione detentus.

DUBITATUR octavo, uter sensus sit potior litteralis, an Spiritualis?

Ad hoc breviter respondeo, et sit prima conclusio. Omnis sensus litteralis certior est quoad nos, quam spiritualis. Probatur. Quia tantum ex sensu litterali possumus certum argumentum facere, ut statim dicemus.

Secunda conclusio. Litteralis sensus, qui simul habet coniunctum sensum mysticum, ut in plurimum est inferior dignitate, quam spiritualis. Haec probatur ex illo 1. ad Cor. 9. «Numquid Deo cura est de bobus, an propter nos dictum est, etc.» Ubi aperte significat, quod olim in illa littera Deus magis intendebat, ut Apostoli, Evangelii praedicatores, pascerentur a populo. Praeterea Orig. lib. 4. Periarch. c. 2. inquit, quod sensus spiritualis est sicut anima, litteralis sicut corpus. Et idem dicit D. Cyrill. super Levit., in prologo. Dixerim autem ut in plurimum, quoniam si sensus litteralis contineat aliquam Christi actionem studiosam, per quam Christus significet, nos ipsum imitari oportere: ut exempli gratia, quando humili asello insidens intravit Hierusalem, non auderem dicere, nec dicendum videtur, quod sensus spiritualis, qui moralis est, sit potior quam litteralis, cum ipsa Christi actio plus Deo placuerit in infinitum, quam omnes nostrae actiones.

Tertia conclusio. Litteralis sensus certus, qui est de eadem re de qua alibi est sensus spiritualis, potior est, quam spiritualis, et certitudine, et utilitate, quamvis spiritualis sit delectabilior, dum sub figuris rerum gestarum intelligitur.

Quarta conclusio. Dum in Scriptura Sacra in sensu litterali dicitur, quod quidam alius locus alibi scriptus spiritualiter sit intelligendus, iam certitudo illius loci spiritualis ad litteralem pertinet. Unde consequenter.

DUBITATUR ultimo. Utrum ex solo sensu litterali possit fieri certum argumentum ad confirmandas res fidei?

Respondetur, et sit prima conclusio.

Ex solo sensu spirituali non conficitur certum argumentum ex Sacris Litteris. Probatur ex Aug. in epist. 48. contra Vin- centium Donatistam, quem locum citat D. Tho. in hoc art. 10. ad 1.; et ex D. Diony. in epist. ad Titum, ubi ait, quod Theologia symbolica, id est, mystica, non est argumentativa. Idem docet Hierony. super Matth. c. 13.

Secunda conclusio. Quando sensus spiritualis est certus ex alio loco litterali Scripturae, tunc ex illo certum argumentum desumi potest; quoniam iam ex litterali certitudinem habet, ut est exemplum ex illo Deut. 25. «Non alligabis os bovi trituranti»; quem locum necessario spiritualiter esse intelligendum habemus ex Apostolo, I. Cor. 9.

Tertia conclusio. Si universi Sancti conveniant in expositione alicuius loci Scripturae secundum sensum mysticum, iam tunc propter communem Sanctorum auctoritatem tam magnum ex illo loco argumentum fieri potest, ut oppositum non sine magna temeritate dicatur.

Tandem circa solutionem ad tertium argumentum, et conclusionem ibidem a nobis annotatam adverte ex D. Aug. in lib. 8. super Gen. ad lit. c. 7. non esse necessarium, ut si quid in locutione parabolica verum sit, et alia ibidem contenta secundum historiam accipiantur, ut exempli gratia, in illa parabola, «Homo quidam descendebat ab Hierusalem in Hierico», etiam si secundum historiam fuit vere Hierusalem, et fuit Hierico, non tamen cetera, quae illic narrantur, historice contigisse, credere cogimur. Huius generis plurima esse in Cantico Canticorum Salomonis existimo, in quibus quaedam invenies, quae secundum historiam verificari possunt; sed alia plurima eisdem adiuncta sunt, quae nulla ratione ad litteram verificari possunt in sensu litterali proprio, sed verificantur, vel in sensu litterali metaphorico, aut certe in sensu mystico proprietatem metaphorae excedentem. Sed de hoc alias fortassis (si Deo placuerit) plura distinctius dicemus. Hactenus in gratiam Scholasticorum de sensibus Sacrae Scripturae dicta sufficiant, ac proinde de tota prima, gravissimaque quaestione.