Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

SUMMA ARTICULI.

CONCLUSIO: Necessarium est ponere ideas in mente divina. Ratio est: quia Deus est agens per intellectum.

COMMENTARIUM.

DE materia huius quaestionis disputant Scholastici, 1. Senten., dist. 36. In hoc articulo tria sunt a nobis exponenda. Primum est, quid sit idea, et simul explicabitur quid nominis et quid rei. Secundam, an in Deo ponendae sint ideae, et quanta cum certitudine. Tertium, an ideae sint idem cum divina Essentia. Circa primum nota ex D. Thoma hic ex Agustino lib. 83. Quaestionum, q. 46. quod idea nomen est graecum, et idem pollet, quod forma et species; appellatur autem quam saepius a latinis ratio, quae appellatio, auctore Agustino, ubi supra, non est secundum proprietatem interpretationis illius vocis ideae. Est tamen secundum proprietatem rei, eo quod idea est forma ad solum intellectum pertinens. Ludovicus Vives exponens Augustinum, lib. 7. De Civitate, cap. 28. asserit ideam dici ab spectando: nam qui aliquid est acturus ideam inspicit ad quam suam actionem aptet. Quae sane interpretatio verissima est, convincens ideam proprie a nobis appellari rationem, etiam circa vocis interpretationem, quia est ratio inspectandi. Sed quocumque nomine idea appelletur a nobis, ita definitur definitione quid rei, scilicet, idea est forma obiecta intellectui intra ipsum existens, ad quam artifex aspiciens operatur. Sed priusquam definitionem istam, per singulares particulas explicemus, duo sunt a nobis exponenda. Alterum est quonam fuerit idearum inventor sive assertor. Alterum est in quo sensu veteres Philosophi Platonici usurpaverint hanc vocem ideam. De primo, Eusebius lib. 11. De praeparatione evangelica, dicit Socratem fuisse primum, qui de ideis disputavit. Ceterum, Aristoteles lib. 1. Metaphysic. text. 5. docet aperte Platonem fuisse primum idearum inventorem, Socratem autem nihil de naturali materia disputasse, sed totum se ad moralem disputationem convertisse. Hanc sententiam Aristotelis quae videtur contraria Eusebio, sequuti sunt communiter gravissimi auctores. Cicero lib. 1. De quaestio. Tuscula. dicit mentem divinam possedisse, quam prius speciem appellavit, quam alii Philosophi appellarunt ideam, et hanc appellationem a Platone fuisse inventam. Seneca Epist. 66. Iustinus martyr in Admonitorio adversus Gentes, dicit Platonem fuisse idearum inventorem, occasione sumpta ex illo Exod 26.: Vide ut facias omnia secundum exemplar, quod tibi ostensum est in monte. D. Augustinus loco citato dicit, quod si loquamur de ideis, attendentes ad rem ipsam, non fuit Plato primus auctor idearum, non enim credibile est ideas latuisse illos sapientes qui antecesserunt Platonem. Si autem sit quaestio de hac voce idea, primus auctor fuit Plato: ita censet Agustinus. Ego in hac parte ita censerem, quod primus qui de ideis disputavit fuit Socrates, Platonis magister cui fuit, persuasa opinio Heracliti et Cratyli asserentium res omnes naturales positas esse in continuo fluxu, ita quod de illis non aliter scientia esse poterat, nisi confugeremus ad ideas quae sunt formae separatae et stabiles rerum naturalium; sed tamen, quia non placuit Socrati ideas huiusmodi statuere, animum separavit a scientis naturalibus, quod Aristoteles insinuat loco citato. At Plato eius discipulus, cui non displicuit opinio Cratyli et Heracliti, ut statueret scientiam naturalem, ad ideas confugit; de quibus, ut ipse docet in Cratylo haberetur scientia naturalis. Quocirca primus idearum assertor fuit Plato, quamvis non primus disputator.

Circa secundum, Aristoteles ubi supra et 7. Metaphysic. text. 28. et alias non semel, docet Platonem finxisse separatas quasdam formas incorruptibiles et immortales rerum corruptibilium, quae in singularibus participantur per modum cuiusdam impressionis. Multi ex Peripateticis sequuntur Aristotelem in hac intelligentia. Ceterum aliis auctoribus gravissimis placuit eximere Platonem ab isto errore, et dicunt eius mentem fuisse omnium rerum creaturarum praeexistere in divino intellectu intelligibiles formas, quas ipse ideas appellavit: ita docet Cicero, Seneca, Agustinus, locis citatis, Praeterea, ipse Agustinus, lib. 12. De Civit., c. 26. sic ait. Quibus auctoribus nos consentimus libentissime, quamvis crederim aliquot Platonicos confinxisse illas ideas, quas Aristoteles imposuit Platoni, a qua sententia vix possum excipere Phylonem Iudaeum, lib. Quod deterius potiori insidiatur. Vide Soto, q. 1. Universalium, et Soncin., 7. Metaphysic. quaest. 25. ubi explicat rationes quibus Aristoteles confutat opinionem Platonis in primo sensu acceptam. Illa ergo idearum acceptio penitus est removenda a nostra disputatione. Revertamur ergo ad definitionem idearum, in qua ponitur, forma, vice generis, reliqua vero habent rationem differentiae. Dicitur, obiecta intellectui, ad excludendum habitus et actus intellectus, qui nullo modo habent rationem obiecti; at idea est exemplar, quod intellectus contemplatur, ut docet Seneca ubi supra, atque adeo est obiectum intellectus. Eadem ratione species intelligibilis excluditur a ratione ideae; quoniam species est quidem principium intellectionis et non obiectum. Sed obiiciunt nobis quidam putantes species appellari ideas, quod D. Thomas hic docet ideam esse principium cognoscendi: ergo iuxta eius mentem species habet rationem ideae. Respondetur cum Caietano, hic, D. Thomam asserere ideam esse principium intellectionis, sed non effectivum, cuiusmodi est species impressa, sed formale cuiusmodi est verbum. Respondetur secundo, quod species quamvis non sit principium effectivum ex propria ratione: tamen adhuc non est idea, quia est forma veluti in semine, et implicite repraesentat obiectum: at vero

ad rationem ideae requiritur, quod sit forma, quae explicite repraesentet obiectum. Ex hoc sequitur primo, quod ars residens in mente artificis non est idea, quia non habet rationem obiecti, sed principii effectivi dumtaxat. Sequitur secundo, quod ex omnibus quae in intellectu reperiuntur, solum verbum, quod est expressa rei similitudo, potest cum proprietate appellari idea. Probatur: nam solum verbum inter omnia, quae intra intellectum reperiuntur, habet rationem obiecti intellectus. Dicitur praeterea in definitione, quod existit intra intellectum, ad excludendum externum exemplar, ad quod artifex respicit in sua operatione: idea vero non est exemplar qualecumque, sed formale et intrinsecum intellectui. Alia particula est, ad quam artifex aspiciens operatur, et ponitur haec particula ad excludendas formas rerum naturalium. Etenim licet agens naturale producat effectum, similem suae formae naturali, sicut ignis producit ignem, attamen ipsa forma naturalis non habet rationem ideae, eo quod agens naturale non operatur respiciendo ad illam. Ex hoc sequitur primo, quod in nullo agente naturali, quod operatur ex inclinatione naturae, reperitur idea. Secundo sequitur, quod effectus pure naturales non habent ideam sui in causa proxima, sed dumtaxat in causa prima, propter quod solet dici, quod opus naturae est opus intelligentiae, quoniam effectus naturales imitantur ideas, quas prima causa, quae est intelligens, in eorum productione contemplatur. Sequitur tertio, quod effectus pure casuales, prout casuales sunt, nullam habent ideam: quoniam eiusmodi effectus fortuito contingunt, et non procedunt ex contemplatione peculiaris alicuius exemplaris, vel ideae. Quod dixi de fortuitis effectibus, idipsum censendum est de quocumque effectu, proveniente ex imperfectione naturae particularis, quoniam eiusmodi effectus potius deficient ab idea, quam illam imitentur. Hactenus de primo puncto. In secundo puncto, quaeritur utrum ideae sint ponendae in Deo, et quanta sit huius rei certitudo? Ad hoc respondetur unica conclusione. Si fiat sermo de ideis, quantum ad rem significatam, certum est et secundum fidem et secundum naturalem rationem, ponendas esse ideas in mente divina: si vero fiat sermo de voce, id est an debeant appellari ideae, non est tam certum ponendas esse ideas in Deo. Prima pars conclusionis, quod attinet ad fidei certitudinem, probatur primo ex D. Augustino lib. 83. Quaestionum, q. 46. ubi dicit non esse negandum aliquo modo, quod in Deo sint formae et rationes omnium rerum producibilium: at idea, si ad rem significatam attendamus, non est aliud quam forma et ratio rei producendae. Praeterea, D. Thomas quaest. 3. De Verit., art. 1. in primo argumento Sed contra, refert Augustinum ita dicentem: Infidelis est qui negat ideas esse in mente divina. Insuper omnes Sancti, praesertim Augustinus, interpretantes illud Ioan. 1.: Omnia per ipsum facta sunt, et quod factum est, in ipso vita erat, docent hoc loco significari rationes omnium rerum praeexistere in divina mente; et Augustinus versans hunc locum, inquit, quod sicut in mente artificis est forma et ratio rei artificiatae producendae, ita res omnes a Deo producibiles habent suas rationes et formas in intellectu Dei supremi Artificis. Denique probatur ex illo ad Heb. 11.: Fide credimus aptata esse saecula Verbo Dei, ut ex invisibilibus visibilia fierent, id est, ut ex invisibilibus rationibus in divina mente invisibiliter praeexistentibus haec visibilia ad extra fierent, et haec interpretatio est communiter recepta a Sanctis Patribus. Praeterea probatur hoc esse certum secundum evidentem rationem, et simul secundum fidem. Deus, secundum fidem et secundum rationem evidentem, producit omnem creaturam per voluntatem et intellectum ad modum cuiusdam supremi artificis; at omnis qui operatur aliquid per intellectum ad modum artificis necessum est habeat ideam rei faciendae ad quam respiciens operetur, et huius oppositum non est intelligibile, nam qui operatur per intellectum, operatur per formam apprehensam, et effectus productus imitatur ipsam apprehensam formam. Alias rationes vide De Veritate q. 3. art. 1. in D. Thoma. Ultimo confirmatur ex eo quod Phylon Iudaeus, referente Eusebio, lib. 11. De praeparatione evangelica, cap. 12. dicit, manifeste colligi ideas esse ponendas in divina mente, ex eo quod Genes. 2. dicitur: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. Sed interrogat quispiam: an si esset vera illa philosophorum sententia, quae asserebat Deum esse causam naturalem omnium rerum, id est operantem ex necessitate naturae, ponendae essent ideae in divino intellectu? Ad hoc respondetur, quod in duplici sensu intelligi poterat Deum produxisse mundum ex necessitate naturae. Primo, quod creaturae emanarent a Deo et ab eius essentia veluti per quamdam simplicem resultantiam, sicut radius Solis emanat ab essentia et claritate Solis. Secundo, quod procederent a Deo per intellectum et voluntatem et per propriam operationem intellectus et voluntatis divinae: ita tamen quod divina voluntas naturaliter esset determinata ad huiusmodi productionem creaturarum, sicut est determinata ad amorem ipsius Dei. Tunc dico, quod si sententia illa procederet primo modo, non

essent necessario ponendae ideae in divino intellectu: quia tunc Deus non operaretur ad modum artificis per intellectum. Si vero procederet secundo modo, necessario essent ideae in divina mente, quoniam licet Deus necessario operaretur, operaretur tamen sicut artifex per intellectum et voluntatem. Secunda pars conclusionis probatur, quoniam nec certum est secundum fidem, neque potest constare naturali ratione, quod rationes et formae rerum producibilium, existentes in divina mente, debeant appellari hoc voce, ideae. Verum est tamen, quod qui negaret hanc vocem proprie convenire rationibus illis aeternis non absque temeritate aliqua loqueretur, eo quod vox ista non solum a gravissimis philosophis, sed et a Sanctis Patribus, et fere ab omnibus catholicis auctoribus iam olim usurpata est. Haec de secundo puncto.

IAM vero circa tertium punctum dubitatur: An ideae quas esse definimus in divina mente, sint idem realiter, quod Divina Essentia? Et hoc dubium movetur circa solutionem ad tertium huius art. in qua D. Thomas partem affirmativam definit. Prima sententia est Scoti in 1. dist. 35. q. 1. qui docet ideas non esse idem realiter, quod Divina Essentia, sed esse ipsasmet creaturas secundum quiddam esse intelligibile ab aeterno productum a Deo, quod est medium inter esse reale et esse rationis. Haec sententia est merum figmentum parum consentaneum fidei catholicae, ut patuit supra quaest. 14. arti. 6. Haec sententia Scoti videtur esse eadem cum illa quam refert Waldensis libro De antiquitate fidei, cap. 8. ex Wicleff, libro De ideis, ubi asseverabat ideas nihil esse aliud, quam creaturas secundum esse reale, quod habent ab aeterno, esse inquam, non simpliciter, sed secundum quid, quam sententiam confutat Waldensis ibidem. Altera sententia est Durandi, in 1. Sent. d. 36 q. 3. art. 3. qui pro solutione huius dubii supponit duo. Primum est, omnes rerum perfectiones esse positas in triplice differentia, quaedam sunt communes Deo et creaturis, quae tam in Deo, quam in creaturis formaliter reperiuntur. Eiusmodi sunt, vivere, esse, intelligere. Quaedam vero sunt soli Deo propriae, quae creaturis repugnant, et opposita eorum intrinsece conveniunt ipsis creaturis, v. g. esse increatum, esse infinitum, omnipotentem, etc. Aliae denique sunt, quae proprie conveniunt creaturis, in Deo autem non reperiuntur formaliter, sed metaphorice: immo, ut inquit Durandus, non est aliquid formaliter in Deo, quod illis respondeat secundum similitudinem, eiusmodi sunt quidditates creaturarum, ut animal rationale, et omnes illae perfectiones, quae supra, quaestione 3., appellatae sunt perfectiones secundumquid. Supponit secundo. Ut aliqua duo se habeant sicut idea et ideatum, necessum est, quod in utroque reperiatur aliquid formaliter, secundum quod in utroque attenditur aliqua similitudo et imitatio unius ad alterum. Et ratio huius est, quia ideatum imitatur ideam, illique assimilatur: sed videtur impossibile quod imitetur illam eique assimiletur, nisi in illa ratione, quae formaliter utrique competit, ergo. His suppositis, dicit primo Durandus: secundum illas perfectiones, quae soli Deo sunt propriae, et creaturis repugnant, Divina Essentia non potest habere rationem ideae creaturarum. Probatur, quoniam in eiusmodi perfectionibus creaturae non imitantur Divinam Essentiam, quin potius totaliter dissimilantur illi. Dicit secundo. Secundum perfectiones illas, quae in solis creaturis formaliter reperiuntur, cuiusmodi sunt quidditates creaturarum, Divina Essentia non est idea ipsarum creaturarum. Probat ex fundamento secundo. Dicit tertio: secundum illas perfectiones quae sunt communes Deo et creaturis, ut vivere, esse etc., Divina Essentia habet quidem rationem ideae creaturarum: sed non perfecte, neque admodum proprie. Probatur prima pars, quia in eiusmodi perfectionibus creatura imitat Divinam Essentiam eique assimilatur, eo quod perfectiones istae formaliter competunt, et Deo et creaturae. Secunda pars probatur, quoniam istae perfectiones imperfecte reperiuntur in creaturis: immo neque sunt eiusdem rationis in Deo et creaturis; nam esse et vivere, secundum analogiam tantum, habent unitatem in Deo et creaturis: ergo creaturae neque perfecte, neque admodum proprie, secundum has perfectiones Divinam imitantur Essentiam tamquam ideam, sed deficienter et cum quadam improprietate. Ex his colligit Durandus quod Divina Essentia, simpliciter loquendo, non est appellanda idea creaturarum: sed cum distinctione et limitatione facta. Dicit quarto, ideae quas Theologi et Sancti constituunt in divina mente, sunt ipsemet creaturae secundum esse obiectivum, quod habent ab aeterno in divino intellectu. Haec sententia Durandi in eo distinguitur a sententia Scoti impugnate, quod Scotus istud esse obiectivum creaturarum fingebat quoddam ens medium inter ens reale et rationis. Durandus vero non extrahit illud ab ente rationis. Durando consentiunt Ocham, d. 35. q. 5., Gabr., eadem d. q. 5., Gerson, 3. parte, lib. De vita spirituali, lect. 1. corol. 12. et probatur haec sententia primo. Idea nihil est aliud quam ratio et forma, quam imitatur ideatum: sed creatura producta ad extra imitatur semetipsam secundum esse obiectivum,

quod habet in divino intellectu: ergo creatura secundum istud esse obiectivum est idea sui ipsius producendae ad extra. Minor probatur. Nam totum esse quod habet creatura ad extra producta correspondet illi esse, quod habet obiectivum in divino intellectu. Secundo probatur. Idea quae est in mente artificis domus fabricandae, est ipsamet domus ab artifice concepta: ergo idea quae est in supremo artifice respectu creaturae producendae est ipsamet creatura secundum esse conceptum et obiectivum. Probatur antecedens. Artifex in fabricanda domo non aspicit ad aliud, quam ad domum conceptam, et conformiter ad illam operatur ad extra, ergo. Confirmatur ex Arist. 7. Metaph., tex. 20. ubi inquit, quod causa proxima effectus est univoca ipsi effectui: ergo idea artificis, cum sit causa proxima domus fabricandae, est univoca illi, id est eiusdem rationis cum ipsa: sed conceptus formalis artificis non est eiusdem rationis cum domo exteriori, at domus concepta est prorsus rationis eiusdem cum domo fabricata: ergo conceptus formalis artificis non est idea, sed ipsa domus concepta. Tertio probatur. Ideae non sunt ipsa Divina Essentia: ergo nihil aliud sunt quam creaturae secundum esse obiectivum, quod habent in divino intellectu. Antecedens probatur. Divina Essentia non est idea creaturarum secundum suum esse quidditativum et naturale ipsius essentiae: quia ut iam diximus, idea est forma concepta ab intellectu, ipsique obiecta. Nec est idea secundum esse obiectivum, quod habet respectu divini intellectus. Probatur hoc, quia idea est forma realis; sed illud esse obiectivum, quod habet Divina Essentia respectu divini intellectus, est quid rationis; ergo. Confirmatur primo: si Essentia Divina est idea creaturarum, prout est forma concepta a divino intellectu, ipsique obiecta, sequitur, quod ratio ideae non sit communis tribus Personis Divinis, sed soli Verbo Divino competat, hoc autem est falsum: quoniam idea non pertinet ad proprietates personales, sed essentiales. Consequentia probatur: quoniam sola Persona Verbi est forma concepta et obiecta divino Intellectui. Confirmatur secundo: idea formaliter consistit in relatione ad ideatum: est enim, formaliter loquendo, similitudo et imago; sed Divina Essentia secundum rem non importat relationem ad creaturam, sed tantum respectum rationis: ergo Divina Essentia realiter non est idea creaturarum. Ex hac sententia Durandi conligitur ideas non esse subiective in divino intellectu, sed tantum obiective, quod fatentur ipse et alii citati auctores. Ceterum, alii Theologi aliter procedunt. Quidam Cameracensis citatus a Gabriele, ubi supra, dicit quamplurimas ideas non esse idem cum Divina Essentia, sed tantum esse obiective in intellectu Dei, et eiusmodi sunt omnes ideae creaturarum. In quo consentit Durando. Sed aliquae ideae sunt idem cum Divina Essentia, et istae sunt Filius, et Spiritus Sanctus: itaque Filius, prout est obiectum intellectus Paterni, est idea sui ipsius prout habet esse reale a Patre per aeternam generationem, et Spiritus Sanctus prout est obiectum Patris et Filii est idea suipsius prout realiter ab utroque: procedit. Alii Theologi sapientius docent, ideas in Deo identificari cum Divina Essentia: sed non omnes in eodem sensu procedunt. Quidam, inter quos est Marsilius, q. 1. prologi, dicunt ideas esse Divinam Essentiam, quatenus essentia est cognitio sui ipsius, prout est imitabilis a creaturis. Alii dicunt, quod Divina Essentia prout est scientia et ars factiva creaturarum. At D. Thomas aliter procedit. Pro cuius sententiae expositione sit prima conclusio.

Prima conclusio: Ideae in Deo non sunt creaturae secundum esse obiectivum, ut dicebat Durandus. Probatur primo: idea est forma realis in Deo: sed creatura, secundum illud esse obiectivum, non est quid reale, sed rationis, quod Durandus non negat, ergo. Secundo probatur. Idea est realis causa ideati: sed creatura secundum esse obiectivum considerata non potest esse realis causa ipsius producta ad extra: ergo. Maior patet: quia idea est exemplar ideati, exemplar autem causa realis est exemplati, ita Aristoteles quam saepius inter causas reales commemorat exemplar. Minor probatur, tum quia creatura, secundum esse obiectivum, est quid rationis, et ex consequenti nequit esse realis causa, tum quia implicatio est manifesta rem aliquam esse realem causam suipsius. Confirmatur ex Dionysio, cap. 5. in lib. De Divinis Nominibus, asserente ideas esse rationes effectrices omnium rerum: at nequit intelligi quod eadem res sit effectrix causa sui ipsius. Tertio probatur. Sequitur ex opposita sententia, quod Deus per se et necessario pendeat a creatura in suis operationibus tamquam a comprincipio, at consequens sacrilegum reputatur ab Augustino lib. 83. Quaest. q. 46. Sequela probatur: artifex quicumque per se et necessario pendet in sua operatione ab idea rei artificiatae, quae est creatura in esse obiectivo: ergo supremus Artifex divinus pendet per se in suis operationibus ab ideis creaturarum: ulterius, ergo si ideae creaturarum sint ipsemet creaturae, per se et necessario pendet Deus a creaturis in suis operationibus. Haec ratio convincit manifeste falsitatis, immo et periculi in fide Durandi sententiam.

Secunda conclusio. Ideae creaturarum in Deo sunt idem realiter cum Divina Essentia. Haec conclusio adeo certa est ut oppositum sit temerarium. Probatur primo, quia colligitur manifeste ex praecedente conclusione: nam si creaturae in esse obiectivo non sunt ideae in mente divina, nequit explicari quid aliud sint ideae in mente divina, nisi ipsamet Divina Essentia, quoniam ab aeterno in Deo nihil aliud est nisi ipsa Essentia Divina, et creaturae in esse obiectivo. Secundo probatur, quoniam Sancti Patres manifestissime Divinam Essentiam appellant ideam creaturarum, praesertim Augustinus, locis supra citatis, in quibus tribuit eas conditiones ideae, quae soli Divinae Essentiae possunt competere. Dicit enim ideam esse formam et rationem incommutabilem, immortalem et aeternam; Dionisius, loco citato, ideas dicit esse rationes effectrices rerum. At nulla alia ratio effectrix omnium rerum est praeter Divinam Essentiam. Clemens Alexandrinus, lib. 4. et 5. Stromatum quam saepius dicit, Essentiam Divinam esse ideam omnium rerum Et Boetius, lib. 3. De Consolatione, ideam vocat exemplum supernum, quae appellatio soli Divinae Essentiae competit. Philosophi etiam antiqui, Cicero, Seneca et alii manifeste nomine idearum intelligunt rationes aeternas, quae sunt idem cum mente divina, ut ex verbis Ciceronis supra citatis constat. Praeterea, probatur conclusio ratione. Divina Essentia est expressissima rerum omnium similitudo, et vivum exemplar quod imitantur omnes creaturae: omnes enim participant suum esse et suam quidditatem a Divina Essentia: ergo nulla est ratio propter quam Divina Essentia non habet rationem ideae creaturarum. Confirmatur: Divina Essentia est principium formale cognoscendi creaturas intellectui divino, est etiam principium operandi creaturas per modum exemplaris; ergo est idea creaturarum.

Tertia conclusio. Divina Essentia non est idea creaturarum prout est species intelligibilis, neque prout est cognitio creaturarum, neque prout est scientia, neque prout est ars, sed prout est forma obiecta divino intellectui, et cognita ab ipso ut imitabilis a creaturis. Haec conclusio, quoad omnes fere partes, probata relinquitur ex his quae supra diximus explicantes definitionem ideae. Ultima vero particula conclusionis explicanda est in articulo sequenti, ubi cum D. Thoma ostendemus, quod in ratione intrinseca ideae includitur respectus quidam ad creaturas, quatenus idea est ab ipsis imitabilis.

Quarta conclusio. Divina Essentia est idea creaturarum, non solum quantum ad actiones illas, quae formaliter reperiuntur in Deo et creaturis ut vivere et esse etc. sed etiam quoad illas, quae in solis creaturis reperiuntur formaliter, cuiusmodi sunt quidditates creaturarum. Haec est contra Durandum. Et probatur: Divina Essentia est similitudo expressissima harum omnium perfectionum, et creaturae quantum ad omnes has perfectiones ipsam imitantur, quia omnis perfectio creaturae est participatio quaedam Divinae Essentiae: ergo. Sed nota, ad dissolvendam rationem Durandi, quod non est necesse ad rationem ideae, ut formaliter in se habeat eam perfectionem, secundum quam ideatum ipsam imitatur, in quo fuit deceptus Durandus, sed sat fuerit quod reperiatur eminenter, et tamquam in similitudine sui expressa. Et hoc modo quidditates creaturarum reperiuntur in Divina Essentia.

Sed dubitatio est, an Divina Essentia sit idea creaturarum, quantum ad eas perfectiones, quae soli Deo competunt, ut esse increatum, infinitum, etc. Ad hoc dicitur, quod citra dubium, Divina Essentia quantum ad has perfectiones non potest dici creaturarum idea, quia creaturae non imitantur ipsam in his perfectionibus. Ceterum, respectu illarum conditionum, quae reperiuntur in creaturis, et sunt oppositae istis perfectionibus divinis, ut esse creatum, esse finitum etc. an Divina Essentia debeat appellari idea, explicabitur articulo 8. seq.

Quinta conclusio. Divina Essentia non est idea Filii, aut Spiritus Sancti, itaque Filius non habet ideam in intellectu Patris aeterni, neque Spiritus Sanctus in intellectu Patris et Filii, et oppositum est valde temerarium, ne dicam erroneum. Probatur primo: quia opposito sententia est contra communem modum loquendi Sanctorum et Theologorum. Secundo, quoniam idea habet rationem causae exemplaris respectu ideati: sed Divina Essentia non est causa exemplaris Filii aut Spiritus Sancti, et oppositum asserere est error in fide: ergo. Confirmatur: idea est forma ad quam artifex aspiciens operatur, sed Pater non est artifex in generatione Filii, neque habet modum artificis, quia non est causa eius, sed principium, ut docet fides: ergo Essentia Divina, ut est in intellectu Patris non est Idea Filii. Idem argumentum fit de Spiritu Santo. Ultimo probatur. Idea, ut docet D. Thomas in hoc articulo, est forma realiter separata ab ideato: sed Divina Essentia non separata realiter a Filio et Spiritu Sancto, ut docet fides: ergo non est idea Filii et Spiritus Sancti.

AD argumenta Durandi respondetur. Ad primum, nego minorem, et ad probationem dico, quod res ad extra producta respectu sui secundum esse obiectivum considerata, habet quidem idem esse non tamen per modum imitationis, ita quod imitetur ipsum, sed per modum identitatis, sicut dici solet, quod res possibilis, et res ad extra producta est eadem omnino, v. g. Antichristus, qui modo est possibilis, et qui postea erit. Ad secundum negatur antecedens. Ad probationem respondeatur, quod artifex respicit domum, non tamquam exemplar imitandum, sed tamquam rem producendam. Ad confirmationem dicitur, quod Aristoteles eo loco favet nobis, quoniam non dicit causam proximam in artificialibus esse simpliciter univocam, quod tamen erat dicendum si proxima causa, nempe idea, esset ipsamet res artificialis esse obiective; sed ait Aristoteles quod est partim univoca, id est univoca ratione similitudinis. Ad tertium, negatur antecedens. Ad probationem dicitur, quod Essentia Divina est idea creaturarum non secundum suum esse naturale, sed secundum esse obiectivum, quod habent in intellectu divino. Ad impugnationem huius, respondet Caietanus quod esse obiectivum respectu intellectus creati est quid rationis: ceterum, quia Essentia Divina continet in se eminentissimo quodam modo, omnem rationem entitatis, idcirco esse obiectivum in Essentia Divina est ratio realis, et infinita perfectio. Haec solutio est satis verosimilis, sed videtur esse particularis. Nam ex ea colligitur, quod idea creata, quae reperitur in mente artificis, sit formaliter ens rationis. Unde ut solutio generalis sit ad omnem ideam creatam, respondetur, quod esse obiectivum in re, extra intellectum cognita, est respectus rationis, sive sit cognita ab intellectu creato sive increato; v. g. esse obiectivum, quod habet lapis, tam respectu intellectus divini, quam nostri, est relatio rationis in lapide. Ceterum, esse obiectivum in obiecto formali et intrinseco, intellectum etiam creati, est relatio realis. Nam verbum mentis, realiter et ex natura sua, est intrinsecus terminus et formale obiectum intellectionis: idea autem est obiectum formale et intrinsecum intellectus. Ad confirmationem respondetur, quod idea per se primo non convenit Verbo Divino, sed Divinae Essentiae. Et ratio est duplex: prima, quoniam idea habet rationem causae exemplaris. At quod Deus sit causa creaturarum, sive efficiens, sive exemplaris, sive formalis competit Deo, quatenus est unus ratione Divinae Essentiae, et non competit per se primo alicui Divinae Personae, ut explicatur q. 45. art. 6. Secunda est, quoniam idea per se primo respicit intellectum divinum, ut intellectus divinus est, at Verbum non est forma obiecta intellectui divino absolute, sed prout est intellectus Patris. Unde ad argumentum respondetur, quod Essentia Divina est forma obiecta intellectui divino absolute: est enim primarium et formale obiectum divini intellectus, et ita per se primo illi competit ratio ideae. Notandum est tamen, quod sicut per quandam accommodationem attribuimus Patri Omnipotentiam, et Spiritui Sancto Bonitatem, ita et Verbo attribuimus Sapientiam et rationem ideae. Ad secundam confirmationem respondetur, quod idea simpliciter et formaliter est forma absoluta, nempe Divina Essentia; intrinsece tamen claudit respectum rationis ad creaturam, tamquam intrinsecum complementum sui. De qua re in articulo sequenti.