Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

PRIMA conclusio. Sacra doctrina comprehendit sub se practicum et speculativum, quae in aliis scientiis distinguuntur per particulares rationes. Ratio huius sumitur ex simplicitate luminis divini, sub quo considerantur omnia ea, quae pertinent ad sacram doctrinam, et ex assimilatione ad scientiam Dei, qua se cognoscit et ea facit.

Secunda conclusio. Sacra doctrina magis est speculativa, quam practica. Ratio est, quia principalius agit de rebus divinis, quam de actibus humanis.

DUBIUM unicum est in hoc articulo, Utrum prima conclusio D. Thomae sit vera.

Arguitur primo pro parte negativa. Theologia non potest esse eminenter practica et speculativa, neque formaliter utrumque, ergo nullo modo. Consequentia patet, et probatur antecedens. Nam si Theologia eminenter esset utrumque, haec propositio simpliciter esset falsa: Theologia est speculativa. Quoniam quae eminenter dicuntur de aliquo, non praedicantur simpliciter, sicut Deus est eminenter ignis et tamen non est ignis, et sol eminenter est calidus et tamen non est calidus. Rursus probatur quod sacra doctrina non sit formaliter utrumque. Quoniam practicum et speculativum sunt differentiae oppositae dividentes habitus et virtutes, ut docet Philosophus, 2. Metaph. tex. 3. et lib. 6. c. 1. et 3. De Anima, tex. 49. Sed differentiae oppositae non possunt eidem formaliter convenire, ut rationale et hinnibile, congregativum visus et disgregativum, ergo.

Arguitur secundo. Theologia nullo modo est practica, ergo non est simul practica et speculativa. Consequentia patet, et probatur antecedens. Obiectum Theologiae non est a nobis operabile, cum sit ipse Deus, ergo non est practica ipsa Theologia. Patet consequentia. Quia prima conditio necessaria ad scientiam practicam est, quod eius obiectum sit a nobis operabile. Nam et propterea practica dicitur. Confirmatur. Theologia non est proxima regula et principium operationis, ergo non est practica. Patet consequentia. Quia practicus habitus debet esse proxima regula et principium operationis. Antecedens vero probatur. Quia Theologia per se ipsam non dirigit actionem studiosam, nisi mediante prudentia, quae est proxima regula ex parte intellectus dirigendi actus virtutum. Et confirmatur secundo. Nam alias omnis Theologus esset bonus simpliciter, (quod utinam esset verum.) Sed experientia oppositum ostendit.

Arguitur tertio. Si Theologia est scientia practica, ideo esset, quia dirigit ad amorem ultimi finis, qui est Deus: sed hac ratione non potest esse practica, quoniam ad dilectionem ultimi finis sufficit ex parte intellectus, quod proponatur obiectum per habitum fidei ipsi voluntati; ergo non requiritur Theologia ut dirigat voluntatem ad ultimum finem. Et confirmatur. Quia naturalis scientia, quae habetur de Deo auctore naturae, qualis est Metaphysica aut Physica pure, speculativa est, ergo scientia supernaturalis de Deo auctore gratiae non erit practica. Probatur consequentia ex paritate rationis.

Arguitur quarto. Philosophia moralis non est proprie practica, ergo neque Theologia. Consequentia videtur bona. Quia ita se habet Philosophia moralis respectu moralium et naturalium virtutum: sicut Theologia respectu virtutum supernaturalium. Etenim sicut moralis philosophia virtutes morales in communi definit et dividit, earumque proprietates ostendit; ita Theologia versatur circa supernaturalium virtutum quidditatem et differentiam. Antecedens vero probatur. Nam philosophia moralis non praestat facultatem philosopho, ut bene operetur, sed opus habet virtutes acquirere.

Arguitur quinto, et probatur Theologiam non esse speculativam. Quia finis Theologiae est bene operari et ultimum finem assequi, ergo est practica. Consequentia probatur. Nam Philosophus in locis citatis ait, in eo consistere practicam scientiam, quod sit propter opus. Antecedens vero probatur ex illo 2. ad Timot. 3.: Omnis Scriptura divinitus inspirata etc. ut perfectus sit homo Dei ad omne opus bonum instructus. Et confirmatur. Quia fides est habitus practicus, ergo et Theologia. Antecedens praeterquam quod est Divus Tho., in 2. 2., q. 4. art. 2. probatur ex illo 1. Petri 1.: Reportantes finem fidei vestrae salutem animarum vestrarum. Consequentia vero probatur. Quoniam fides est habitus principiorum Theologiae, ergo si habitus principiorum est practicus, etiam habitus conclusionum, quae ex illis principiis deducuntur.

IN hac quaestione variae sunt Doctorum sententiae. Quidam dicunt, Theologiam esse formaliter speculativam: quidam putant esse practicam formaliter. Alii docent, utrumque illi competere formaliter. Denique D. Tho. in prima conclusione articuli videtur docere, Theologiam esse eminenter speculativam et practicam. Quod vero sit formaliter, non expresse definit. Has opiniones refert Durand. in q. 6. Prologi, et Scotus. q. 4. Prologi. Extraneis tamen opinionibus praetermissis solum investigare intendimus quid senserit D. Thomas de hac re.

Pro cuius intelligentia advertendum est primo, quod in hac re supponenda sunt tamquam principalia fundamenta, quae M. Soto in Logica, q. 4. proaemiali de distinctione scientiae practicae et speculativae dicit. Et aliis omissis, illa differentia est maxime advertenda, quae essentialis est, nempe quod scientia speculativa est proxima regula speculationis, non autem operandi, ut scientia de rosa dirigit intellectum ad scientificam rosae cognitionem, nullo vero modo est regula faciendi rosam. Ceterum scientia practica est regula proxima operandi, non autem dirigit ad contemplationem, ut ars pictoria.

Secundo est notandum, quod speculativum et practicum dupliciter possunt considerari. Uno modo ut sunt differentiae oppositae dividentes habitus finitos et inferioris ordinis. De quibus agit Aristot. 3. De Anima, tex. 49. et 2. Metaph. c. 1. et 6. Ethic. c. 2. et D. Tho. 1. p., q. 14. artic. ulti. et in 3. d. 23. q. 1. et De Verit. q. 14. artic. 4. Altero modo possunt accipi practicum et speculativum, non ut sunt differentiae determinatae et contrariae, sed ablatis imperfectionibus, quibus inter se opponuntur: et hoc modo conveniunt scientiae divinae. Nam speculativum prout inferioris ordinis est, dicit perfectionem, scilicet quod ordinetur ad contemplationem: habet tamen adiunctam imperfectionem, videlicet quod nullo modo sit regula operandi. Practicum vero dicit perfectionem scilicet quod sit causa operis, quod quidem maxima perfectio est, nam esse causam effectivam, dicit perfectionem; habet tamen admixtam quandam imperfectionem, videlicet, quae nullo modo ordinetur ad contemplationem. Practicum ergo et speculativum possunt accipi demptis his imperfectionibus, ita ut non sint differentiae mutuo se excludentes. In quo sensu omnis habitus, qui perfecte disponit ad opus, sive sit proxima regula operis, sive remota, est formaliter practicus, sive compatiatur secum rationem speculativam, sive illam excludat. Et eodem modo loquendum est de habitu speculativo, quod omnis ille habitus erit speculativus, qui per se disponit ad speculationem sive sit proxima regula sive remota. Primo vero modo accipiuntur, ut sunt differentiae essentialiter dividentes scientiam finitam. Dixi finitam; nam, ut bene dicit Caietanus, respectu scientiae infinitae practicum et speculativum non sunt differentiae essentiales. Et in hoc sensu speculativum est illud, quod est proxima et immediata regula ad speculationem dirigens, ita ut non sit simul proxima regula dirigens ad opus. Practicum vero illud est in hoc sensu quod taliter est proxima regula operis, quod non est simul proxima regula ad speculationem.

Tertio est notandum cum Caietano in hoc articulo, quod aliqua forma dicitur continere plures eminenter, eo quod est altioris et perfectioris ordinis. Et ea, quae in inferioribus sunt dispersa, in superioribus habent unitatem. Sicut Angelus supremus cognoscit plura per unum conceptum, quae cognoscuntur ab inferiori per plures. Et notitia Christi Domini, qua cognoscit infinita, aequivalet infinitis inferioris ordinis, ut docet elegantissime idem Caiet. in 3. p., q. 10., art. 3., ubi dicit, quod unum individuum superioris ordinis excedit infinita inferioris ordinis. Et ita forma ordinis superioris facit effectus multarum formarum ordinis inferioris cum magna perfectione demptis imperfectionibus. Id quod in inferioribus non fieret, nisi cum distinctione et multiplicitate formarum. Atque ita continere aliquid eminenter est esse formam alterius ordinis, quae maxima cum unitate et sine imperfectione facit effectus multarum formarum.

Ultimo adverte cum eodem Caietano in hoc articulo, quod Theologia est scientia et forma alterius ordinis. Nam omnes scientiae naturales sunt ordinis naturalis et inferioris; Theologia vero, cum sit participatio quaedam divinae scientiae, est scientia ordinis superioris. Et ideo eminenter continet sine aliqua divisione et imperfectione ea quae reperiuntur in omnibus scientiis inferioribus. Et ita D. Tho. in artic. 3. expresse docet, quod Theologia se habet ad alias scientias sicut sensus communis ad sensus proprios. Nam sicut sensus communis non diversificatur ex differentiis obiectorum aliorum sensuum, sed sine divisione et maxima cum perfectione continet omnia, quae continent alii sensus, quia est altioris ordinis: ita se habet Theologia respectu aliarum scientiarum.

HIS positis sit iam prima conclusio. Theologia est simul practica et speculativa eminenter si practicum et speculativum accipiantur priore modo, ut sunt differentiae dividentes habitum inferioris ordinis. Itaque non implicat, quod differentiae oppositae conveniant eidem rei eminenter. Haec conclusio probatur. Obiectum Theologiae eminenter continet practicum et speculativum, ergo et ipsa Theologia eminenter continet utrumque. Consequentia probatur. Nam habitus sapit naturam obiecti. Antecedens vero probatur primo. Quia obiectum Theologiae est Deus ut pertinet ad ordinem supernaturalem; Deus vero est summum speculabile; et ea parte, qua est ultimus finis omnium desideriorum, dirigit ad operationem. Secundo probatur antecedens. Fides est eminenter practica et speculativa, ut docet D. Tho. 2. 2., ubi supra; ergo idem erit de Theologia. Et confirmatur. Quia ipsa fides perfecta exigit societatem donorum Spiritus Sancti quae pertinent ad intellectum: sed dona Spiritus sancti constat esse practica, ergo ipsa fides secundum propriam speciem perfectam practica est, ac per consequens et scientia, quae procedit per se ex talibus principiis, qualis est Theologia, erit etiam practica. Secundo probatur conclusio. Divina Theologia, quae est exemplar nostrae Theologiae, est practica et speculativa simul; ergo et nostra Theologia, quae est impressio illius scientiae divinae. Tertio probatur. Visio beatifica est eminenter practica et speculativa, ergo et ipsa Theologia est eminenter practica et speculativa. Patet consequentia. Nam eadem videtur esse ratio de Theologia quae est ordinis supernaturalis, atque de visione beatifica.

Secunda conclusio. Si loquamur de practico et speculativo in secunda acceptione sublatis imperfectionibus, Theologia est speculativa et practica formaliter. Et quidem quod sit formaliter speculativa, facile ab omnibus Theologis conceditur. Quod autem simul sit practica formaliter in secunda acceptione, primo potest probari argumentis factis pro prima conclusione. Secundo probatur. Intellectus humanus respectu diversorum est formaliter practicus et speculativus, ut docet Divus Tho. in 1. p., q. 79., art. 11.; ergo etiam Theologia potest habere hoc ipsum multo melius. Consequentia probatur. Quoniam est superioris naturae et excellentioris ordinis. Tertio probatur. Practicum et speculativum formaliter in illa secunda acceptione conveniunt divinae scientiae; ergo et Theologiae possunt convenire. Antecedens probatur manifeste. Nam practicum importat, quae sit causa agens et regula operationis ad extra; causa autem activa dicit perfectionem simpliciter, ergo potest Deo convenire formaliter. Sicut convenit ei scientia et sapientia formaliter. Consequentia vero probatur. Nam videtur esse omnino eadem ratio, cum Theologia sit quaedam divinae scientiae participatio.

Tertia conclusio. Theologia primo et per se est speculativa, secundario per se est practica Hanc conclusionem docet D. Thomas in hoc articulo, quando dicit, quod Theologia magis est speculativa, quam practica, quia principalius agit de rebus divinis, quam de actibus humanis, de quibus agit secundum quod per eos ordinatur homo ad perfectam Dei cognitionem, in qua aeterna beatitudo consistit. Itaque secundum D. Thomam, si agit Theologia de praxi et operatione, est in ordine ad cognitionem; ergo primo et per se est de cognitione, secundario per se de praxi tamquam de medio necessario ad cognitionem. Deinde probatur ratione. Primo obiectum Theologiae est verum divinum secundum quod in se est absolute loquendo; secundarium vero est ipse Deus, secundum quod ad hominem refertur ut finis illius, ad quem per opera oportet pervenire; sed Theologia quae ratione est speculativa, contemplatur Deum primo modo; qua ratione vero est practica contemplatur ipsum secundo modo; ergo primo et per se est speculativa, secundario vero est practica. Secundo probatur. Nam verum practicum posterius est semper speculativo: sed Theologia est speculativa et practica; ergo prius est speculativa, quam practica. Maior probatur. Nam verum eo est prius, quo est simplicius et magis abstractum; sed verum speculativum est magis abstractum, quam verum practicum, nam verum practicum concernit appetitum, speculativum vero minime; ergo est magis abstractum. Confirmatur. Nam ens est simplicius et abstractius et quid no- bilius quam bonum, ut docet D. Tho. infra in hac parte, q. 82., art. 3. eo quod bonum dicit ens concretum dicens ordinem ad appetitum: sed verum practicum concernit appetitum, verum autem speculativum non dicit ordinem ad appetitum; ergo primo et per se est speculativum, secundario per se practicum: atque adeo idem erit de habitu, qui sapit naturam obiecti. Tertio. Dona Spiritus Sancti, ut intellectus, scientia, sapientia per se primo sunt speculativa, ut docet D. Tho. 2. 2., q. 8., art. 3. et q. 9., art. 3. et q. 45., arti. 3. ad tertium: ergo idem erit de Theologia. Et ratio est optima. Nam dona Spiritus Sancti, et Theologia, et fides versantur circa res agendas, quatenus ipsae res agendae referuntur ad contemplationem et visionem; ergo per se primo intenditur per istos habitus divina contemplatio. Et haec est potissima ratio D. Thomae in omnibus istis locis, et litteralis D. Thomae expositio in hoc articulo.

Sed quaerit aliquis, utrum Theologia sit formaliter speculativa sumendo speculativum priore modo, ut est differentia scientiae inferioris ordinis, et idem dico de practico.

Ad cuius intelligentiam sit quarta conclusio. Probabile est, quod Theologia non sit formaliter speculativa, neque formaliter practica, sumendo speculativum et practicum ut sunt differentiae scientiae finitae, et inferioris ordinis. Hanc sententiam tenet expresse Caietanus in hoc articulo. Et eam videtur docere D. Tho. in artic. 3., nam dicit, quod Theologia respectu scientiarum inferioris ordinis habet se veluti sensus communis respectu aliorum sensuum: sed nulla differentia inferiorum sensuum formaliter competit sensui communi, ergo nulla differentia scientiae inferioris ordinis potest formaliter Theologiae competere. Deinde probatur ratione: Nam quod aliquid sit eminenter tale, nihil aliud est, quam quod sit tale per formam alterius ordinis, ut diximus in tertio notabili: sed nostra Theologia est eminenter speculativa, ergo est speculativa per formam alterius ordinis; ergo non convenit ei formaliter differentia scientiae inferioris ordinis. Secundo. Deus non est formaliter sapiens, si sapientia accipiatur pro sapientia inferioris ordinis, sed solum est eminenter sapiens, quoniam sapientia isto modo dicit imperfectionem: sed esse speculativum ut est differentia scientiae inferioris ordinis dicit intrinsece imperfectionem; ergo non potest reperiri formaliter in scientia ordinis superioris, qualis est Theologia. Confirmatur. Sol est eminenter calidus et non formaliter, quia est calidus per formam altioris ordinis, scilicet, per lucem, quae virtualiter et eminenter continet calorem: sed nostra Theologia est practica et speculativa sumendo practicum et speculativum, ut est differentia scientiae inferioris ordinis per formam altioris ordinis; ergo non est formaliter speculativa nec practica. Ultimo. Theologia non ordinatur per se ad speculationem et contemplationem taliter quod nullo modo ordinetur ad operationem; ergo Theologia non est formaliter speculativa sumendo speculativum, ut est differentia scientiae finitae et inferioris ordinis. Patet consequentia. Nam speculativum ut est differentia inferioris ordinis taliter ordinatur ad speculationem, quod nullo modo ordinatur ad praxim.

Quinta conclusio. Si speculativum sumatur, ut est differentia scientiae finitae, et inferioris ordinis, probabile est, quod Theologia sit formaliter speculativa, non tamen formaliter practica, sed eminenter. Haec conclusio statuitur contra Caietanum, in hoc artic. Ad cuius expositionem nota, quod speculativum non excludit quamcumque regulam dirigentem ad opus, sed regulam dumtaxat proximam. Et similiter practicum solum excludit proximam regulam speculationis. Itaque nihil vetat, quod scientia, quae formaliter est speculativa, etiam per se loquendo disponat ad operationem, dum tamen non disponat proxime. Et similiter, scientia practica formaliter per se loquendo potest esse dispositio remota speculationis, in quo differt sententia haec a Caietano. Probatur tamen nostra conclusio. Nam speculativum et practicum non sunt differentiae oppositae essentialiter, nisi qua ratione dicunt proximam regulam, alterum regulandi, alterum speculandi; ergo non se excludunt mutuo nisi praecise secundum hanc rationem. Antecedens supponitur a nobis ex primo fundamento. Nam scientia practica essentialiter consistit in hoc, quod fit proxima regula operis; speculativa autem in hoc, quod sit proxima regula speculationis. Hoc supposito probatur conclusio. Theologia est proxima regula dirigens ad speculationem divinae veritatis, ergo formaliter est speculativa. Probatur consequentia. Quia speculativum, quae est differentia scientiae solum excludit regulam proximam operandi; ergo stat Theologiam esse speculativam, et quod remote possit dirigere ad opus, dum tamen proxime non dirigat. Maior et minor probatur. Theologia procedit modo resolutorio diffinitione et argumentatione, non autem procedit modo compositivo, ergo est regula proxima operationis et non operis. Patet consequentia. Nam quod scientia sit proxima regula speculationis, inde provenit potissime, ut notat M. Soto quaestione citata, quia procedit modo resolutorio; quod autem sit proxima regula operandi, oritur ex eo, quod procedit modo compositivo. Item probatur minor, nempe, quod Theologia non sit proxima regula operis: sed remota tantum, tertio argumento in principio quaestionis facto cum eius confirmatione, quod efficacissime probat, Theologiam non esse proximam regulam operis, et consequenter quod non est formaliter practica. Et ita exponitur D. Tho. in hoc articulo, dum dicit, quod Theologia magis est speculativa, quam practica, quoniam loquendo de practico et speculativo, ut sunt differentiae scientiae inferioris ordinis, Theologia formaliter est speculativa, non tamen est formaliter practica, quoniam est proxima regula speculationis, non autem est proxima regula operis.

Secunda pars conclusionis probatur. Theologiae per se competit dirigere ad opus morale et practicum, non autem dirigit ad opus ut proxima regula operandi, sed tamquam ratio superior includens rationem speculativam, ergo ect. Pro intelligentia huius rationis nota, quod Deus est ultimus finis hominum secundum quod est verum quoddam infinitum speculabile. (Pro nunc enim supponimus, quod essentialis Beatitudo consistit in visione Dei.) Cum ergo Theologia versetur circa Deum secundum quod est infinitum verum speculabile lumine divino, consequens est Theologiam respicere Deum secundum illam rationem formalem secundum quam est finis ultimus: atque adeo cum ex fine sumatur tota ratio mediorum, colligitur, quod Theologiae ex proprio obiecto competit dirigere voluntatem in ordine ad media, ultimo fini proportionata, quae sunt opera virtutum. Et ita in Sacris litteris, sicut dicitur de fide, quod operatur et quod implet mandata, ita de divina scientia dicitur quod operatur. Unde Proverb., c. 10., dicitur de divina Sapientia: Sapientia est viro prudentia. Nam sicut dicit Aristo. 3. De Anima, quod intellectus speculativus extensione ad opus fit practicus: ita dicitur de divina Sapientia, quae speculativa est, quod in viro, qui exercet opera viri, extendit se ad opus et fit practica. Nam prudentia sonat virtutem practicam. Et idem habetur in multis aliis locis. Et ex hoc probatur maior argumenti principalis hoc modo. Theologiae convenit ex suo obiecto formali dirigere ad opus practicum, ergo competit illi per se. Consequentia autem principalis argumenti est evidens: nam id, quod continetur in ratione superiori, quae ad plura se extendit, continetur eminenter. Sicut calor eminenter continetur in Sole, quia forma Solis superior est calore ipso, et ad plures alios effectus se extendit. Ultimo probantur omnes conclusiones simul. Theologia ordinatur ad beatificam visionem tamquam ad finem ultimum, cui per se proportionatur Theologia, quia est eiusdem ordinis, nempe supernaturalis: sed visio beata est speculativa et practica, ergo Theologia est speculativa et practica. Probatur consequentia. Quia ratio speculativi et practici in scientiis sumitur (auctore Aristotele, lib. 6. Metaphy.) ex fine.

AD argumenta in oppositum.

Ad primum argumentum respondetur ex prima conclusione, et secundo notabili. Fatemur enim simpliciter esse verum, quod Theologia est formaliter speculativa et practica, si tamen practicum et speculativum accipiantur demptis imperfectionibus, et non quatenus sunt differentiae limitatae scientiarum inferioris ordinis: sicut si diceremus, quod Angelus habet scientiam Mathematicam formaliter, quamvis non habeat illam cum limitata differentia, prout in nobis distinguitur a Physica; quin potius unico habitu plura obiecta nostrarum scientiarum formaliter scit et ille habitus est formaliter Metaphysicae et Physicae, eo quod habet rationem formalem simpliciorem circa omnia ista obiecta. Respondetur secundo iuxta doctrinam ultimae conclusionis; quod Theologia est simpliciter speculativa formaliter, non vero formaliter practica, sed eminenter.

Ad secundum argumentum respondetur, quod ad hoc, ut scientia sit practica in scientiis inferioribus, necesse est quod obiectum sit operabile a nobis: quoniam earum obiectum est creatura, neque est ultimus finis. At vero in scientia superiori, qualis est Theologia, non est necessaria huiusmodi conditio, eo quod versatur circa ultimum finem omnium actionum humanarum ac proinde non potest ultimus finis esse actio humana: alias daretur processus in infinitum. Satis ergo fuerit, quod Theologia versetur circa assecutionem ultimi finis, et dirigat operationem mediorum, quae ad finem proportionata sunt, videlicet, opera virtutum.

Ad primam confirmationem negatur consequentia. Nam et synderesis naturalis habitus practicus est, et tamen non immediate dirigit studiosam operationem, sed mediante prudentia.

Ad secundam confirmationem negatur sequela. Et est similis instantia in exemplo de synderesi, quae cum sit practica, non tamen facit hominem bonum simpliciter. Quia non disponit ad recte operandum immediate per se ipsam hic et nunc, et in omni eventu, quod est proprium virtutis simpliciter. Immo, ut docet Aristo. lib. 1. Magn. Moral. c. 1.: Virtutes qui novit non continuo studiosus est: et nihilominus moralis scientia dicitur practica: quia reducit suas conclusiones ad principia universalia practica, quae ipsa synderesis naturaliter dictat, et in communi inclinat ad operandum secundum illa principia. Sic ergo nostra Theologia ad hunc modum dicetur practica, non solum ex parte addiscentis, qui debet illam ordinare ad dilectionem Dei; (nam et Aristoteles tantiae stimabat suam Ethicam, ut non putaret dignum auditorem, nisi bonis moribus praeditum, 1. Ethic. c. 3.) verum etiam est practica Theologia ex lumine revelato et habitu fidei unde procedit. Et sic adhuc dupliciter. Primo ex fide, quae est virtus non solum speculativa, sed etiam est veluti synderesis quaedam infusa, quae remurmurat malo et instigat ad bonum, quod est officium synderesis naturalis ut docet D. Thom. 1. p., q 29., art. 12. Secundo etiam est practica Theologia ex coniunctione donorum intellectus, scientiae et sapientiae cum ipso lumine fidei, quae dona proculdubio practica sunt, ut docet Div. Thom. ubi supra, 2. 2. cui consonat quod dicit D. August. 12. De Trin., c. 2. quod ratio superior versatur circa divina conspicienda et consulenda. Ergo ratio superior, prout versatur circa Deum obiectum supernaturale, necesse est, ut altiori modo conspiciat et consulat divina: hoc autem facit per fidem et supernaturalia dona. Hinc sequitur, quod ceteris paribus doctior erit in Theologia, qui caritatem habuerit, quam qui non habuerit. Quia sine caritate non sunt coniuncta huiusmodi dona Spiritus sancti cum fide, quae illuminant mentem, et intellectum dant parvulis. Unde videmus egregios Theologos non mediocri sanctitate fuisse praeditos.

Ad tertium argumentum respondetur, quod probat, posse hominem assequi ultimum finem absque media Theologia: sicut potest quis absque scientia philosophiae moralis esse bonus moraliter. Sed tamen non probat quod ubi fuerit Theologia, non possit esse practica iuxta modos, quos in conclusionibus explicavimus.

Ad confirmationem negatur consequentia, et disparitas rationis consistit in hoc, quod Physica et Metaphysica nihil agunt de assecutione ultimi finis Beatitudinis. Theologia vero bona ex parte versatur circa media, per quae Beatitudo potest adipisci. Ceterum ex parte addiscentis, quaelibet scientia quantumlibet speculativa potest dirigi ad laudem et cultum Dei. Nam et propterea Apostolus ad Rom. 1. vehementer philosophos reprehendit, quod cum cognovissent Deum, non sicut Deum glorificaverunt.

Ad quartum argumentum, facile concedo, quod Theologia convenit cum Philosophia morali, quantum ad hoc, quod utraque in communi et non in particulari dirigit actiones humanas; et quantum ad hoc, quod utraque indiget virtutibus ad recte operandum: immo etiam quantum ad hoc, quod utraque praesupponit principia, quae per habitum practicum dictantur, et praecipiuntur in communi. Atque hoc pacto utraque practica dicitur. Verumtamen differentia est. Quoniam nostra Theologia adhuc magis practica dicitur, quam philosophia moralis. Quia principia Theologiae habentur ex fide, quae est quasi supernaturalis synderesis, et ex propria specie, si perfecta est. postulat rectitudinem voluntatis, iuxta illud, quod docet D. Tho., 2. 2. q. 4., art. 2. et 3. et praesertim in 5. ubi ait: Ad hoc quod actus fidei sit perfectus, requiritur, ut voluntas infallibiliter ordinetur ad ultimum finem. Et quod haec perfectio est per caritatem. Ceterum naturalis synderesis etiam ante virtutes acquisitas perfecta est in sua specie. Et idcirco Theologia magis practica est, quoniam ex talibus principiis proficiscitur, quae secundum propriam speciem sine caritate non sunt perfecta.

Ad quintum argumentum respondetur, quod finis per se primus Theologiae non est recte operari, sed potius contemplari quid ex talibus principiis sequatur. Unde Theologia non est simpliciter practica eo modo, quo Aristoteles loquitur de praxi. Erit autem practica eminenter, vel etiam formaliter, iuxta varium modum explicatum in ipsis conclusionibus. Semper tamen est magis speculativa, quam practica, quamvis finis per se secundus sit dirigere actiones humanas in communi ad adipiscendum finem ultimum. Ad testimonium vero Apostoli respondetur primo, quod fortassis loquitur de omni opere bono, quod est ministerium doctoris Evangelici. Hoc enim per illam vocem, homo Dei, intelligitur, scilicet, minister Dei, ad quem pertinet exercere actus, quos ibi praedixerat, scilicet, docere, arguere, corripere et erudire in iustitia. Si autem intelligatur per, omne opus bonum, omne opus virtutis, tunc respondetur, quod utilis quidem est scientia revelata ad huiusmodi opera exercenda, quamvis non sit finis per se primo intentus scientiae Theologiae.

Ad confirmationem respondetur, quod iam saepe dictum est, Theologiae per accidens esse, ut procedat ex cognitione obscura principiorum. Unde consequentia confirmationis non valet.