Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

SUMMA ARTICULI.

CONCLUSIO PRIMA: Necessum est ponere plures ideas in divina mente. Ratio est: Quia in Deo est idea ordinis universi: ergo habet rationes eorum ex quibus totum constituitur.

Secunda conclusio: Pluralitas idearum non repugnat divinae simplicitati. Ratio est: Quia idea operati est in mente operantis, sicut quod intelligitur, non est autem contra simplicitatem divini intellectus quod multa intelligat.

COMMENTARIUM.

IN hoc articulo dubium est: Utrum in Deo ponendae sint plures ideae, et simul dubitatur de ratione D. Thomae, an sint distinguendae ideae per diversos respectus ad creaturas, quatenus Deus comparat suam essentiam ad diversas creaturas, ut diversimode imitabilem ab eis? Probatur primo non esse ponendum plures ideas. Divina Essentia secundum suam entitatem, prius quam nostro modo intelligendi sit obiecta divino intellectui, est similitudo expressissima creaturarum, imitabilis ab ipsis creaturis secundum se: ergo prius quam sit obiecta divino intellectui, et comparata ad diversas creaturas, habet rationem ideae creaturarum, et ex consequenti est unica simplicissima idea. Probatur antecedens. Quoniam Divina Essentia non habet, quod sit, similitudo creaturarum, ut imitabilis ab eis, ex eo quod est cognita a divino intellectu, sed habet a sua propria entitate infinita: ergo. Dices quod ratio ideae intrinsece expostulat, quod Divina Essentia sit obiecta intellectui. Tunc est secundum argumentum. Divina Essentia cognita ab intellectu divino, prius quam nostro modo intelligendi comparetur ad diversas creaturas, est similitudo cognita creaturarum imitabilis ab eis: ergo prius quam comparetur ad diversas creaturas habet perfectam rationem ideae, et ex consequenti, per comparationem ad diversas creaturas, non constituuntur diversae ideae in Deo. Probatur antecedens, quoniam Divina Essentia non habet, quod sit similitudo creaturarum ex eo quod comparatur ad ipsas creaturas, sed hoc habet ex sua infinita perfectione. Confirmatur: nam si Divina Essentia in ratione ideae pendet a comparatione ad diversas creaturas, sequitur, quod constitutivum ideae divinae sit respectus rationis ad creaturas; hoc autem non est dicendum, quia idea divina est forma realis et infinitae perfectionis: ergo. Tertio arguitur. Si Deo constituimus plures ideas propter diversos respectus ad creaturas, sequitur, quod similiter est concedendum quod in Deo sunt plura dominia, et quod sint plures misericordiae, et per consequens est falsum. Ergo. Probatur sequela: nam sicut Divina Essentia habet plures respectus ad creaturas quatenus comparatur ad ipsas, ita dicendum videtur, quod habet plures respectus dominii ad creaturas diversas, quae serviunt illi, ut ad hominem et angelum, etc. Et similiter videntur ponendi diversi respectus creationis ad diversas naturas, quae producuntur. Quarto. Si in Deo sunt plures ideae, sequitur, quod unaquaeque idea sit divinum attributum, et quod plures ideae sint plura Dei attributa, ita quod aliud attributum sit idea hominis, et aliud idea leonis: sed non videtur admittenda haec multiplicatio attributorum in Deo: ergo. Quinto. Si ideae distinguuntur in Deo per diversos respectus rationis, sequitur, quod concedendae sint istae propositiones, idea hominis est idea leonis, et idea leonis est idea angeli: hoc autem videtur falsum, et contra Divum Thomam, hic: ergo. Sequela probatur: sola distinctio rationis non sufficit falsificare aliquam propositionem, ut habet commune dialecticorum proloquium: ergo si idea hominis, et idea leonis in Deo tantum distinguuntur per diversos respectus rationis, concedenda erit haec propositio, idea hominis est idea leonis. Ultimo arguitur contra id quod dicit D. Thomas in littera, quod Divina Essentia ex eo potest esse plures ideae, quia idea denotat obiectum divinae cognitionis, et non inconvenit quod una simplicissima Dei cognitio feratur ad diversa obiecta: at si idea importaret principium cognitionis, non possemus distinguere plures ideas, salva simplicitate Divinae Essentiae, et divinae cognitionis. Contra hoc sic argumentor: sicut divina cognitio exposcit unum principium simplicissimum, hoc est, Divinam Essentiam, prout habet rationem speciei, ita similiter exposcit unum obiectum formale primarium simplicissimum, scilicet, ipsam Essentiam Divinam, quamvis obiecta materialia et secundaria possint esse multiplicia, nempe diversae creaturae; sed idea divina non habet rationem obiecti materialis secundarii, sed formalis et primarii divini intellectus: ergo. Confirmatur: nam vel D. Thomas loquitur de distinctione sola rationis, vel distinctione reali: si de reali, falsum est, quod sint in Deo plures ideae realiter distinctae; si de sola distinctione rationis, falsum est, quod Divina Essentia, prout est principium intellectionis divinae, non habet aliquam distinctionem, quoniam Divina Essentia, prout est principium cognoscendi angelum, differt ratione a semetipsa, prout est principium cognoscendi hominem: ergo sine causa D. Thomas assignavit discrimen inter Divinam Essentiam, prout est principium cognitionis, et ipsammet prout est obiectum eiusdem cognitionis divinae. Propter haec argumenta, Aureolus citatus a Capreolo, in 1. dist. 35. q. 1. art. 1., docet Essentiam Divinam esse unicam simplicissimam ideam creaturarum omnium.

Sit conclusio certissima: In mente divina sunt multae creaturarum ideae. Hanc ex necessitate tenemur admittere, potissimum propter communem modum loquendi Sanctorum Patrum et gravissimorum auctorum, qui non semel asserunt in divina mente esse innumeras rationes et ideas creaturarum. Vide testimonia citata in articulo praecedenti, et August. lib. 83. Quaest., q. 46. Ut ista conclusio probetur et explicetur a nobis, oportet dissolvamus proposita argumenta, ex quorum solutione restabit explicata et confirmata.

Ad primum argumentum, bene responsum est ibi. Dico enim quod idea est forma imitabilis non utcumque, sed tamquam exemplar formale rei ideatae: eiusmodi autem forma non debet considerari secundum esse naturale, sed secundum esse obiectivum, quod habet intra intellectum. Unde Divina Essentia non habet rationem ideae secundum quod est similitudo imitabilis in sua natura entitativa, sed quatenus est obiecta divino intellectui, ut exemplar formale creaturarum. Ad secundum ut respondeamus nota, quod quemadmodum dupliciter noster intellectus cognoscere potest suum conceptum, prout est similitudo rei ad extra: primo modo cognitione directa et primaria quae fertur in conceptum prout est similitudo rei, non in actu signato, sed in actu exercito, referendo ipsum conceptum et comparando ad rem ad extra, et haec cognitio conceptus habetur quotiescumque intellectus in ipso conceptu rem ad extra cognoscit; secundo modo cognoscitur conceptus, ut est imago rei in actu signato, cognitione quasi reflexiva, qua intellectus distincte et expresse cognoscit conceptum, prout est similitudo rei ad extra, et ita cognitum comparat ad rem ipsam. Ita similiter commentari oportet, quod divinus intellectus cognoscit suam essentiam, prout est similitudo creaturarum dupliciter: primo modo, in actu exercito, utendo illa, modo nostro loquendi, tamquam medio formali ad cognoscendas creaturas, comparando ipsam ad creaturas, quasi directa et primaria cognitione. Secundo modo in actu signato, et quasi quadam reflexione, cognoscendo Divinam Essentiam expresse et formaliter, prout est similitudo creaturarum, et comparando ipsam sic cognitam ad creaturas. Advertendum est tamen, quod in Deo secundum rem non est duplex cognitio, neque est aliqua reflexio, sed in unica simplici cognitione propter sui infinitatem haec omnia reperiuntur.

Hoc supposito, quidam Theologi, a quorum sententia non videtur recedere Capreolus, ubi supra, dicunt, quod Divina Essentia, prout est obiecta primae cognitioni, et cognita ut est similitudo creaturarum in actu exercito, habet rationem ideae simplicissimae, communis et inadaequatae omnium creaturarum. Considerata vero prout est obiecta secundae cognitioni reflexae, et cognita in actu signato, prout est similitudo creaturarum, habet rationem multarum idearum, quatenus divinus intellectus comparat illam ad diversas creaturas, ut diversimode imitabilem ab ipsis. Ceterum haec sententia, neque vera est, nec ad mentem D. Thomae, hic. Sed verissima sententia est, quod Divina Essentia, prout est obiectum primarium cognitionis divinae, qua divinus intellectus cognoscit illam in actu exercito, ut est similitudo creaturarum, et in illa cognoscit creaturas omnes quantum ad omnia, in quibus et conveniunt et differunt inter se, habet rationem multarum idearum. Probatur primo. Quoniam D. Thomas hic inde probat multiplicandas esse ideas in divino intellectu, quoniam necesse est Deum cognoscere in sua Essentia omnes creaturas secundum quod inter se sunt diversae, et ex consequenti necessum est, quod sint in divino intellectu omnes rationes creaturarum quae sunt distinctae ideae. Ecce D. Thomas non reducit multiplicitatem idearum ad aliquam cognitionem reflexam, sed ad primariam et directam cognitionem, qua Deus cognoscit res, prout sunt diversae inter sese. Secundo probatur. Diversarum rerum, prout diversae sunt, non potest assignari unica simplicissima ratio, sed necessario sunt ponendae diversae rationes formaliter loquendo, quoniam ratio cuiuslibet rei habet adaequationem, formaliter loquendo, cum re ipsa, cuius est ratio; sed Deus, primaria et directa cognitione, cognoscit suam Essentiam prout est ratio diversarum rerum, quatenus diversae sunt: ergo Divina Essentia, ut sic cognita, est multiplex ratio creaturarum formaliter loquendo, et ex consequenti est plures ideae, quia idea est ratio. Et confirmatur: unica simplicissima similitudo non refertur formaliter loquendo ad plura, ut plura sunt, per unicum respectum, sed per diversos: ergo Divina Essentia, prout est cognita cognitione directa, similitudo diversarum creaturarum, diversis respectibus refertur ad ipsas res diversas. Sed, ut statim dicemus, diversitas idearum in Essentia Divina attenditur penes diversos respectus ad creaturas: ergo. Sed quo pacto explicabimus locum? Theologi solent communiter dicere, Divinam Essentiam esse ideam communem, et inadaequatam creaturarum? Respondeo, quod hoc pacto intelligitur comparando Divinam Essentiam, ad creaturas, non prout sunt diversae inter se, sed quatenus conveniunt in una ratione communi et inadaequata entis creabilis, secundum quam rationem correspondent immediate et formaliter potentiae simplicissimae Dei, ut adaequatus effectus illius. Secundo dicitur, quod potest appellari idea inadaequata, quatenus ipsa Essentia, ut praecedit nostra consideratione omnes respectus ad creaturas, est quasi similitudo communis omnium creaturarum, secundum suam propriam entitatem, in qua quodammodo fundantur diversi respectus ideales ad creaturas. Sed tamen impossibile est, quod Divina Essentia, comparata ad diversas creaturas, ut diversae sunt, unico respectu ideali ad ipsas referatur. Quemadmodum centrum, quamvis secundum se commune sit ad totam circumferentiam circuli, non tamen ex illo potest aliqua una linea educi recta, quae attingat per diversas partes circuli, sed ad quamlibet partem deducenda est distincta linea ex uno indivisibili centro. Essentia divina a Philosophis merito comparatur centro; creaturae vero diversae habent quasi rationem unius circumferentiae; ex hoc autem centro indivisibili non potest procedere unus respectus, qui terminetur ad partes diversas huius circumferentiae, scilicet ad creaturas diversas, prout diversae sunt. Ad secundum ergo argumentum respondetur ex his, nego antecedens: nam Essentiam divinam comparari ad diversas creaturas non est aliud, quam ipsa cognitio Divinae Essentiae comprehensiva, qua Deus cognoscit creaturas omnes in essentia tamquam in formali et primario obiecto: haec enim cognitio est comparatio, in actu exercito, Divinae Essentiae ad creaturas. Quocirca Essentia non prius est cognita quam comparata ad creaturas. Ex hoc sequitur quod illa cognitio reflexa, qua Deus cognoscit suam Essentiam ut similitudinem creaturarum in actu signato, et formaliter et expresse illam comparat ad creaturas ut similitudinem ipsarum, non constituit rationem ideae, sed praesupponit constitutam per cognitionem directam: cognoscitur autem ratio ideae iam constitutae per hanc cognitionem reflexam. Haec doctrina colligitur ex solutione secundi argumenti huius art. Sed est exemplum: quemadmodum artifex tunc constituit in sua mente ideam domus faciendae, quando format conceptum domus, et illum in actu exercito refert ad domum, contemplans domum, directa, cognitione in illo conceptu, postea vero reflectitur supra ideam factam, cognoscens illam in ratione ideae in actu signato. Ad confirmationem respondetur quod Caietanus videtur sentire, quod respectus rationis non pertineat intrinsece ad constitutionem ideae, quamvis idea non possit a nobis intelligi, nisi per respectum ad creaturas. Sed haec sententia nec est ad mentem D. Thomae hic, nec est vera: quoniam secundum D. Thomam et veritatem absolute concedendum est in Deo esse plures ideas, at iuxta sententiam Capreoli concedi quidem posset, nos intelligere in Deo plures ideas, non tamen esse plures ideas, quoniam tota distinctio idearum sumenda est ex diversis respectibus ad creaturas. Quocirca doctius docet Caietanus, hic, respectus rationis pertinere intrinsece ad constitutionem idearum, non quidem sicut differentia constitutiva speciei, nec sicut formalis ratio, quae formaliter constituat ideam, sed respectus rationis habet se ad ideam, tamquam modus quidam intrinsecus: sicut veritas intrinsece claudit respectum rationis ad intellectum, tamquam modum quendam intrinsecum pertinentem ad rationem veritatis. Neque ex hoc licet inferre, ideam esse formaliter ens rationis, sicut nec licet inferre, quod veritas est ens rationis; quoniam nihil inconvenit, quod aliqua ratio, quae simpliciter et formaliter est in rebus realis, includat intrinsece modum quemdam rationis, qui intrinsece pertinet ad eius conceptum; ut actus fidei simpliciter est aliquid reale, quamvis intrinsece claudat privationem claritatis, quae est entitas rationis, intrinsece enim actus fidei est assensus obscurus. Sed arguit quispiam: sequitur quod divina cognitio per se pendeat a respectu rationis; consequens est falsum: ergo. Probatur sequela: cognitio, qua Deus cognoscit creaturas, pendet ab idea; est enim idea principium cognoscendi rem ideatam: ergo si idea claudit intrinsece respectum rationis, sequitur quod divina cognitio pendeat ab hoc respectu. Ad hoc argumentum respondetur, nego sequelam: quoniam respectus rationis idealis non praesupponitur neque praerequirit ad cognitionem divinam, sed potius consequitur ad cognitionem qua Deus cognoscit creaturas per suam essentiam, vel ut proprius loquar cum Caietano in hoc articulo efficitur quodammodo respectus iste per divinam cognitionem, quatenus est comparatio Essentiae Divinae ad creaturas. Itaque cognitio necessario quidem producit istum respectum eo modo quo ens rationis potest dici produci, non tamen ab illo pendet. Unde ad argumentum dico, quod divina cognitio pendet ab idea quantum ad esse absolutum ideae, non autem quantum ad esse respectivum; neque idea principium est cognoscendi aut operandi secundum esse respectivum, sed potius secundum esse absolutum. Ad tertium argumentum, nego sequelam; ad probationem dicitur, quod relatio dominii in Deo ad homines et angelos est unica simplicissima, quoniam convenit Deo propter unicam potentiam coercivam, et terminatur ad homines et angelos, non quatenus sunt inter se diversi, sed quatenus conveniunt in una ratione servitutis et subiectionis. Eodem enim titulo formaliter loquendo, homo et angelus subiiciuntur Deo, quatenus sunt creaturae ipsius Dei. Similiter relatio creationis est unica in Deo, quia fundatur in unica potentia creativa, et terminatur ad creaturas, non quatenus diversae sunt, sed quatenus conveniunt in ratione entis creabilis, quae est formale obiectum potentiae creativae. Ceterum, respectus ideales sunt diversi in Deo, quia terminantur ad creaturas, prout diversae sunt, et diversimode imitantur Divinam Essentiam et fundantur in Divina Essentia, quatenus est diversimode imitabilis a creaturis. Ad quartum, nego sequelam, et dico, quod haec propositio est concedenda, idea est attributum divinum, haec autem est neganda, plures ideae sunt plura Dei attributa. Quoniam idea habet, quod sit attributum Dei non ex respectu rationis, sed ex perfectione absoluta, quam importat: diversitas autem idearum non desumitur ex absoluto quod importat idea, sed ex diversis respectibus ad creaturas. Unde ista consequentia, idea inquantum idea est attributum, sed sunt plures ideae, ergo sunt plura attributa, eumdem habet defectum quem habet illa: persona, inquantum persona, est Essentia divina, sed sunt plures Personae, ergo sunt plures Essentiae: variatur enim appellatio, quoniam pluralitas in minori fertur supra relativum, et in conclusione supra absolutum. Sed dices, quod Essentia divina sit idea hominis consistit in hoc, quod sit adaequata hominis similitudo; et quod sit idea angeli consistit in hoc, quod sit adaequata similitudo angeli: sed Divinam Essentiam esse adaequatam similitudinem hominis et angeli est perfectio divina: ergo ideae, secundum quod plures sunt, important plures divinas perfectiones, et ex consequenti suae plura attributa. Respondetur, quod divinum attributum est perfectio, quae convenit Deo secundum suam entitatem; at quod Essentia Divina sit similitudo adaequata hominis et angeli non convenit Deo secundum suam entitatem, sed quatenus concipitur per ordinem ad hominem vel angelum. Respondetur secundo et explicatur haec solutio. Divinam Essentiam esse similitudinem hominis, est quidem magna perfectio Dei; quod vero sit adaequata, non dicit et ponit perfectionem in Deo, sed particularem respectum rationis ad naturam hominis, pluralitas autem idearum pensatur ex hoc, quod Divina Essentia sit similitudo adaequata hominis et angeli, ita quod ista adaequatio constituit pluralitatem idearum. Ad quintum, nego sequelam; et ad probationem respondetur, quod sola distinctio rationis extremorum non sufficit falsificare propositionem, nisi quando illa distinctio rationis importatur in ipsis extremis, tamquam concepta, v. g. quamvis veritas et bonitas ratione distinguantur, nihilominus haec propositio, veritas est bonitas, verissima est; haec tamen, ratio veritatis est ratio bonitatis, est falsissima, eo quod in hac secunda propositione distinctio rationis, in qua differunt entitas et veritas, importatur ut concepta, at idea, ut constat ex dictis, est forma concepta, et ex consequenti in hac propositione, idea hominis est idea equi, distinctio rationis in qua differunt istae ideae, significatur ut concepta, atque adeo absolute est falsa haec propositio. Sed arguet quis: si Essentia Divina, prout est idea hominis non est idea equi, sequitur, quod prout est idea hominis, non est Deus. Sequela probatur: prout est idea hominis est similitudo limitata et finita, quia est similitudo adaequata hominis, taliter quod non est similitudo equi aut leonis: ergo non est Deus. Respondetur nego sequelam, et ad probationem dico, quod Essentia Divina, ut est idea hominis, est similitudo infinita omnium rerum quantum ad illud absolutum quod importat similitudo divina, in quo consistit ratio divinae infinitatis: non est autem similitudo omnium rerum, si attendamus ad esse respectivum quod habet, prout est concepta in ordine ad creaturas. Simile argumentum posset fieri ad, probandum, quod Pater, inquantum Pater, non est Deus, hoc modo: Pater non est Filius, sed Filius est Deus, ergo Pater non est Deus. Ad ultimum argumentum respondetur, quod Divina Essentia, prout est obiectum immediatum divini intellectus, nullam in se habet distinctionem etiam rationis, neque debet appellari plura obiecta, quoniam ratio obiecti consideratur per habitudinem ad ipsum intellectum, quae habitudo est unica et simplicissima; ceterum si consideretur hoc obiectum immediatum divini intellectus per ordinem ad obiecta secundaria et materialia, nihil inconvenit, quod in ipso reperiatur multiplex distinctio rationis: ratio autem ideae pensatur penes ordinem ad obiecta materialia divini intellectus. Ad confirmationem dicitur, Divum Thomam non docere in hoc articulo, quod in illo, quod se habet ut principium cognitionis in intellectu divino, non reperiatur aliqua distinctio rationis; sed hic tantum docet, quod non reperitur talis distinctio, quae sufficiat ad multiplicandum simpliciter tale principium, ita ut possimus dicere, in Deo esse plures scientias, plures artes et plures species, sicut concedimus esse plures ideas. Et ratio discriminis est, quoniam respectus rationis, a quo sumitur distinctio in idea, et in quocumque termino cognitionis importantur ut concepta, et ita absolute constituit pluralitatem et distinctionem: in principio autem cognitionis eiusmodi relatio rationis, a qua sumitur distinctio, non importatur ut concepta; et consequenter non causat, absolute loquendo, pluralitatem. Ex his sequitur, quod pluralitas idearum non est accipienda in eo sensu in quo dicimus, in Deo reperiri diversa attributa, quoniam attributa divina in abstracto praedicantur de seipsis. Concedimus enim, divinam misericordiam esse iustitiam, sapientiam etc. non autem concedimus, ideam hominis esse ideam leonis. Et eadem ratione ostenditur quod ideae non plurificantur ad sensum quo dicimus, in Deo esse plures misericordias, quatenus subveniunt diversis miseriis humanis. Etenim distinctio misericordiarum sumitur ex obiecto materiali, scilicet ex diversitate miseriarum. Et ita absolute concedendum est et formaliter esse unicam simplicissimam misericordiam, negandum autem est esse unicam ideam tantum in Deo, quia idearum distinctio sumitur ex diversis respectibus, qui formaliter pertinent ad rationem idearum modo superius exposito.