Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

DUBITATUR quarto, an Sacra Scriptura (quam diximus esse Spiritu Sancto impellente atque inspirante, verbaque singula dictante a sacris Scriptoribus conscriptam) inveniatur in Ecclesia Catholica, et ubi sit haec Scriptura? Haec quaestio gravissima est, et in cuius decisione magis doceri, quam docere desidero.

Arguitur ergo pro parte negativa. Codices ipsi, quos propriis manibus sacri Scriptores Spiritu Sancto dictante exaraverunt, non sunt in Ecclesia Catholica, ergo in illa non est Sacra Scriptura. Antecedens manifestum est. Consequentia probatur ex definitione Sacrae Scripturae. Et confirmatur. Quia in Ecclesia non solum non habentur illi codices, sed neque alii ex illis de verbo ad verbum authentice trasumpti, et in eodem idiomate conscripti, ergo in Ecclesia non est Sacra Scriptura.

Secundo. Editiones, quae in Ecclesia habentur, et sacra Biblia nuncupantur, interpretationes sunt Sacrae Scripturae in alteram linguam translatae, ergo non sunt Sacra Scriptura. Antecedens ab omnibus admittitur. Consequentia probatur. Quia huiusmodi translationes in alteram linguam non sunt Spiritu Sancto dictante conscriptae, ergo non sunt Sacra Scriptura. Consequentia patet ex definitione Sacrae Scripturae. Et probatur antecedens. Quia interpretes non habuerunt spiritum propheticum neque Spiritus Sancti assistentiam, ut in transferendo errare non possent, ergo eorum interpretatio non est infallibilis. Et confirmatur. Quoniam sunt multae et variae interpretationes Sacrarum Litterarum, et quae ad invicem non consonant, ergo non possunt esse Scripturae Sacrae certa et firma testimonia.

Tertio. Esto ita, quod aliqua sit interpretatio legitima in Ecclesia Catholica, maxime latina, tamen huiusmodi interpretatio nullibi potest assignari fideliter scripta, ergo neque hoc pacto est in Ecclesia Scriptura Sacra unde Theologus certum argumentum possit deducere. Consequentia est manifesta, et probatur antecedens. Nam si est huiusmodi exemplar certum, da mihi illud in singulari, aut manu scriptum, aut praelo mandatum; sed nullum tale exhibebis, in quo mihi non sit licitum asserere, quod ignorantia vel negligentia scriptoris sive impressoris, aut certe malitia in quibusdam locis aut multis est erratum, ergo nullibi assignabis mihi scripturam, unde certum accipiam argumentum.

Sed dicis, nihil retulerit, quod vitio scriptoris aliquid sit erratum. Contra arguitur. Quia nihil etiam retulerit, quod error sit ab interprete vel scriptore, nisi dederis mihi aliquod exemplar incorruptum, ad cuius normam quae in aliis corrupta sunt corrigantur; sed tale exemplar non ostendis, neque Ecclesia docet ubi sit, non igitur certi erimus, quisnam error sit interpretis, quisnam vero scriptoris.

Sed forte dicis, Scripturam Sacram, et incorruptam esse in corde Ecclesiae.

Tunc argumentor quarto. Ecclesia Catholica constat nunc ex individuis hominibus: sed nullus est, qui habeat in corde et in mente quomodo in unoquoque loco Scriptura Sacra sit legenda, ergo non potest esse huiusmodi regula in corde Ecclesiae.

Quod si dicas esse non in singulis sed in tota Ecclesia collective, hoc minus intelligibile videtur. Quoniam Theologus totam Ecclesiam consulere non potest, immo neque omnes praelatos Ecclesiae, et quando posset consulere, non assistit illis virtus Spiritus Sancti, ut errare non possint, nisi in Concilio et auctoritate Pontificis confirmato, et tunc mortuo Pontifice non maneret Scriptura Sacra infallibilis in corde Ecclesiae. Et confirmatur. Nam per inde est dicere, quod Scriptura Sacra est in corde Ecclesiae, atque dicere, quod est in Spiritu Sancto assistente Ecclesiae. Aliud enim cor humanum, in quo infallibiliter haec divina sapientia contineatur, non invenies, ergo Scriptura Sacra non est materialibus verbis infallibiliter scripta in Ecclesia, unde Theologus in promptu habeat argumentari, et eos qui contradicunt arguere. Sed oportebit passim Concilium, et summum Pontificem adire ut praescribatur, quomodo in unoquoque loco legendum sit, quod impossibile videtur, atque adeo primus locus arguendi in Theologia, qui est a Sacra Scriptura, omnino perit.

Quod si dixeris iam Ecclesiam huic difficultati providisse, dum in Concilio Tridentino oecumenico et summi Pontificis auctoritate confirmato in sessione. 4. non solum definierit, qui libri sint Canonici, sed etiam ex omnibus latinis editionibus, quae circumferuntur, sacrorum Librorum veterem et vulgatam editionem, quae tot saeculorum usu in ipsa Ecclesia probata est in publicis lectionibus, disputationibus, praedicationibus, et expositionibus pro authentica habendam esse, et ut nemo illam reiicere quovis praetextu audeat vel praesumat, decreverit.

Tunc arguitur quinto. Ex praedicta definitione Concilii sequuntur aliqua magna inconvenientia. Principio, quod antepraedictam definitionem non erat Theologis certum argumentum ab auctoritate Sacrae Scripturae: siquidem non habebant authenticam editionem, unde sacra verba desumerent. Deinde sequitur, quod Ecclesia Graecorum, non habeat Scripturam Sacram in editione authentica, ex cuius testimonio certo et infallibiliter argumentemur. Quoniam Tridentina synodus latinam editionem dumtaxat tamquam authenticam approbavit. Et tandem sequitur etiam nunc post definitionem Concilii magna inter catholicos confusio atque dissensio. Nam quia non determinatum est ubi sit et in quo exemplari ista Vulgata editio incorrupta, cuilibet licitum est eam lectionem Vulgatam appellare, quae sibi magis placet. Quidam enim aiunt, Septuaginta interpretum editionem etiam esse Vulgatam. Quoniam ex illa non solum plerique Sanctorum Patrum, sed et ipsimet Apostoli Veteris Testamenti testimonia citant. Psalmorum etiam editio vulgata ex Septuaginta interpretibus habetur ex graeco in latinum translata et in Ecclesia canitur. Manemus igitur post definitionem Concilii in eadem confusione atque antea. Et confirmatur. Quoniam multi viri theologi et catholici etiam post Concilii determinationem latinam editionem vulgatam corrigunt. Quidam quoniam scriptorum vitio erratum esse iudicant sicut doctissimus magister Cano, lib. 2. de locis cap. 18. ad quintum argumentum, dicit apud Marcum, ubi dicitur: «Erat autem hora tertia, et crucifixerunt eum», erratum esse vitio librariorum, aut scriptoris, et dicendum esse: «Erat autem hora sexta». Et alii dicunt in psal. 41. Ubi in Ecclesia dicitur: «Sitivit anima mea ad Deum fontem vivum», erratum esse vitio scriptoris, et legendum esse: «ad Deum fortem vivum». Idque confirmant ex textu hebraico, ubi loco dictionis, fontem, dicitur, Le El, id est, ad fortem. Et similiter in graeco habetur, τὸμ ἴσχυρὸν, id est, fortem. Cuius plurima exempla vide apud Canum supra cap. 15.

Alii vero (quod gravius videtur) in latinum interpretem editionis Vulgatae quosdam errores refundere non verentur. Cuius rei plurima exempla asserere non esset mihi difficile. Unum vero sufficiat. Nam in Psal. 109. aiunt quidam, ubi nos legimus: «Tecum principium in die virtutis tuae in splendoribus sanctorum: ex utero ante luciferum genui te», multo aliter legendum esse, quam in septuaginta interpretatione habeatur, quae in hac parte Vulgata editio est. Quoniam (inquiunt) legendum esset: «Populus tuus duces spontanei in die fortitudinis tuae». Et alia quae ibidem sequuntur permutant, propterea quod, aiunt, in hoc loco a Septuaginta interpretibus erratum esse, et ad hebraicam veritatem recurrendum tamquam ad purissimum fontem. Ergo nihil certi habemus post sacri Concilii determinationem si adhuc unicuique impune licet in suis lectionibus, in suis commentariis talia dicere. Haec sunt argumenta, quae mihi se offerunt ad huius quaestionis gravissimae difficultatem aperiendam

IN huius quaestionis decisione, ego sane non plus sapiam, quam oportet sapere, atque utinam ita ad sobrietatem sapiam, ut aliqualem elucidationem pro rei difficultate proferam, quae ad theologorum utilitatem et Ecclesiae aedificationem possit conducere.

Ante omnia illud nobis supponendum est, quomodo ad divinam providentiam spectaverit, ut inter homines esse aliqua sacra atque divina Scriptura, ad quam tamquam ad sacram anchoram in corrigendis moribus, et ad felicitatem dirigendis actionibus confugerent. Alias enim quoniam vita hominis tenebris et erroribus offuscata est, pauci aut nulli iuris naturalis plenam cognitionem assequi possent. Etenim philosophorum varia dogmata sibique contraria, virtutis veram viam atque certam ostendere non poterant. Huius autem Sacrae Scripturae initium a Moyse, qui Pentateuchon scripsit, ortum habuisse ab omnibus catholicis certissime creditur. Nam ante illud tempus, quae ad finem aeternae vitae necessaria erant, fidelium traditione conservabantur in populo Dei. Aliis vero propter peccata sua et cultum idolorum, Deo permittente, iustissime occultabantur. Iam vero ubi tempus advenit, in quo Deus celebrem quidem populum, sed sibi peculiarem eligere statuerat, in quo Dei cultus multis magnisque ceremoniis atque sacrificiis solemni ritu vigeret, necessarium fuit, ut populus in religionis unitate contineretur, universa quae credenda et observanda erant, auctoritate divina scriberentur. Ac propterea status ille Legis Scriptae nuncupatus est. Fuit itaque primus auctor, immo Sacrarum Litterarum primus scriptor ipse Deus, qui ascendenti Moysi in montem duas tabulas lapideas tradidit scriptas utrasque digito Dei, quae legis etiam Naturalis decalogum continebant, ut vel in ea re comprobaretur, quam necessaria fuerit sacra doctrina, et auctoritas divina, etiam ad ea, quae naturali ratione investigari ab hominibus poterant. Eas tabulas Moyses honoris divini zelo excitatus confregit; sed iterum in aliis similibus, quas ipse sibi dolaverat benignus Deus eadem iterum scribere digito suo dignatus est, digito, inquam, suo, quia nimirum, divino imperio angelorum ministerio sculptas et Moysi traditas esse credimus, iuxta illud Apostoli ad Galatas 3. cap.: Data «Per angelos in manu mediatoris». Reliqua vero quae ad fidem unius Dei et cultum illi debitum pertinebant, ipsi Moysi scribenda commisit, non sine Spiritus Sancti impulsu, illuminatione atque infallibili assistentia. Deinceps vero eodem pacto reliqua Veteris Testamenti scripta sacra litteris fuisse mandata, et fide credimus, et antiquorum traditione tenemus. Et tandem in lege Gratiae adhuc necessaria fuerunt nova quaedam sacra scripta, quae veterum testimonio confirmarentur, et Salvatoris vitam miracula et doctrinam, virtutumque exempla fideliter contineret. Et haec Novum Testamentum appellamus. Quia in illis novi aeternique testamenti Dei placitum expressius continetur.

Notandum est secundo, in qua lingua et idiomate utrumque Testamentum primitus fuerit scriptum: nam Veteris quidem Testamenti omnes fere libri hebraice scripti fuerunt. Dixi omnes fere. Quoniam Hieronymus in prologo Danielis dicit: Danielem et Esdram scriptos fuisse litteris quidem hebraicis, sermone tamen Chaldaeo. Et quod dicit de Daniele, intelligendum est non de toto Daniele, sed ab illis verbis capite. 2: «Responderuntque Chaldaei Regi Syriace, Rex in aeternum vive». Idem dicit de Tobia in prologo eiusdem.

Sunt praeterea quidam libri, qui graeco tamen sermone inveniuntur, vel fuere scripti, ut Baruch, Machabaeorum, Sapientiae, et Ecclesiastici: sed Ecclesiasticum hebraice olim scriptum esse constat ex eius prologo.

Vetus Testamentum translatum est postea ex hebraea lingua in graecam a multis. Prima et omnium celeberrima translatio fuit Septuaginta interpretum. Vide historiam hanc in Aristeo, libro de Septuaginta interpretibus. et Iosep. lib. 12. antiqui. cap. 2. et Phylo. Iudaeum lib. 2. de vita Mosis.

Sequimur autem nunc receptiorem sanctorum sententiam, non solum libros legis Moysis, sed etiam ceteros libros translatos esse a Septuaginta. Quam confirmat erudite Leo Castrensis in praefatione comment. in Isaiam Prophetam cap. 15. et 26. Sed Ecclesiasticum, non est dubium, non fuisse conversum a Septuaginta, sed potius a nepote Iesu filii Syrach qui fuit illius auctor, ut patet in principio illius libri.

Libri etiam Machabaeorum non sunt conversi a Septuaginta. Nam continent historiam, quae contigit post aetatem ipsorum, quando quidem Septuaginta ediderunt illam translationem tempore Ptolomaei Philadelphi, qui fuit secundus illius nominis annis plusquam 250 ante nativitatem Domini, et anno 17 Ptolomaei, ut auctor est Epiphan. libro de numeris et ponderibus propre principium. Libri autem Machabaeorum incipiunt ab Antiocho illustri, qui fuit post 120 annis et amplius a Ptolomaeo Philadelpho et tempore Ptolomaei Philomectoris, qui fuit sextus Ptolomaeorum, ut auctor est Eusebius in chroni. ut patet ex. 1. libro Machabaeo. cap. 1.

Secunda translatio fuit Aquilae, qui abnegato Christianismo factus est Iudaeus. Et edidit hanc translationem anno 12. imperii Aelii Adriani, ut dicit Epiphanius supra, qui coepit imperare anno Domini 120. ut dicit Eusebius supra.

Tertia fuit Symachi Samaritani, qui postea factus est etiam Iudaeus.

Quarta fuit Theodotionis Ephesii.

Circa tempus tertiae et quartae translationis, Epiphanius loco citato sibi ipsi videtur contradicere. Nam tertiam dicit esse Symachi, tempore Severi Imperatoris, Theodotionis vero, tempore Commodi II Imperatoris. Et tamen cum enumerat paulo post seriem Romanorum Imperatorum prius commemorat Commodum II et postea Severum. Et revera ita sunt numerandi. Quia Commodus imperavit anno Domini 183. Severus anno 195. ut constat ex Eusebio in chronicis.

Quare Driedo lib. 2. de Eccles. dogmati. cap. 2. ponit triplicem translationem, et quartam Symachi, et nonnulli alii, sed ita ut diximus enumerantur, non solum ab Epiphanio, sed etiam ab Eutymio in prologo psalmorum, qui omnino sequitur Epiphanium, et ab Eusebio Caesariensi lib. 5. historiae, cap. 27. et a Hierony. in prologo chronicorum Eusebii, et eodem ordinae positae sunt ab Origene.

Postea autem inventa ab Origine quinta translatio occultata in doliis in Ierico; et sexta est ab eodem inventa Nicopoli, quae est urbs in littore Actiatico. Sic Eusebius supra. Cumque harum translationum auctores ignoraret, vocavit quintam et sextam editionem. De his translationibus vide Epiphanium, Euthymium, Eusebium, et Dried. supra, et Sixtum lib. 8. Bibli. haeres. 13. Postea. Origen, qui florere coepit tempore Decii Imperatoris, ut inquit Epiphanius, qui imperavit anno Domini 254. ut dicit Eusebius in chronicis, contulit has translationes inter se, et fecit tetrapla, et octopla, id est, quadruplicia, sexcuplicia, et octoplicia. Contulit enim primo tres translationes Aquilae, Symachi, et Theodotionis cum translatione Septuaginta in quatuor distinguens columnas: et ideo vocavit tetrapla. Postea adiecit in duabus columnis verba hebraica: et ideo vocavit hexapla. Postea vero in psalmis et aliis monnullis addidit quintam et sextam translationem, quas aliis duabus columnis annotavit, et vocavit octapla. Disponebantur vero columnae hoc ordine. In prima columna erant verba hebraica scripta hebraicis litteris. In secunda autem erant eadem verba scripta litteris graecis propter eos, qui hebraice nesciebant. In tertia Aquilae. In quarta Symachi. In quinta Septuaginta, ut quoniam illa omnium optima erat, ceteras hinc inde positas redargieret, ut dicit Epiphanius. In sexta posuit translationem Theodotionis. In septima quintam editionem. In octava sextam. In his usus est Origenes asteriscis et obellis. Nam si aliquid erat in hebraeo, quod non esset apud Septuaginta ex translatione aliorum apponebat, et ibi figebat asteriscum, id est, parvam stellam, ut significaret illud verbum fixum esse ex contextu hebraico sicut stellae in caelo, sed occultatum esse a Septuaginta sicut stellae a nubibus, ut dicit Epiphanius. Si quid vero erat apud Septuaginta, quod non esset in hebraeo nec apud alios, apponebat obellum sive obelliscum, id est iacentem virgulam in modum veru, ut illa, quae addita erant iugularet.

Praeter has fuit septima translatio, qua nonnihil usus est Origenes, et ut scribit Hieronymus in epist. ad Suniam et Fretelam, haec translatio vocata est ab Origene, et ab Eusebio Caesariensi, et ab aliis graecis, Communis seu Vulgata, et a quibusdam postea dicta est Lucianea. Opinor propter hoc dictam fuisse Luciani martyris, quia hic, ut auctor est Simon Metaphrastes in eius vita, et Suidas, correxit sacros libros ex hebraeo. Quod etiam refert Euthymius in prologo psalmorum. Hic Lucianus passus est anno Domini 280 sub Maximiano Imperatore, ut dicit Suidas et D. Hiero. in lib. de Ecclesiasticis scriptoribus, in eius vita. Vide Sixtum Senensem libro. 4. Bibliothecae, verbo, Lucianus. Haec eadem translatio erat Septuaginta, ut dicit Origenes supra. Sed hoc differebat ab ea, quae erat in hexaplis, quod haec erat iam depravata, ea autem, quae erat in hexaplis, erat castigatissima, et quae ab omnibus Ecclesiis recipiebatur. Quo loco adverte, Vulgatam editionem dici a Hierony. illam septimam, et etiam Vulgatam solet appellare hanc translationem Septuaginta in latinum versam, ut patet ex eius commentariis in Isai. cap. 66. in principio. Et haec de graecis translationibus.

Tertio notandum, tempore D. Hiero. et August. fuisse translationes latinas innumeras, ut dicit August. 2. de doctri. Christiana cap. 11. in hunc modum, qui ex hebraica lingua Scripturas verterunt in graecam linguam numerari possunt, latini vero interpretes nullo modo. Nam ut cuique primis fidei temporibus in manus venit graecus codex, et aliquantulum facultatis utriusque linguae sibi habere videbatur, statim interpretabatur. Sed omnes istae translationes erant ex graeca Septuaginta et nulla ex hebraeo, quousque Hieronymus voluntate B. Damasi Pontificis edidit novam translationem ex hebraeo, quod docet D. August. 4. de doctrina Christiana capite. 7. et intelligitur ex eius episto. 8. ad Hieronym. Atque ita non est dubium, nostram translationem vulgatam Veteris Testamenti, ese Hieronymi, quamvis nonnulla habeat mutata. Ratio est. Quoniam usque ad Hieronymum nulla erat translatio latina ex hebraeo, neque eius tempore neque postea fuit alia. Atque hinc est quod Augustinus et omnes graeci et latini, qui fuerunt ante Augustinum in citandis testimoniis Sacrae Scripturae interdum differunt a nostra translatione, quoniam nostra est ex hebraeo, ea autem, quam ipsi sequebantur erat ex graeco. Haec etiam est causa, quod cum ceteros libros Scripturae habeamus versos ex hebraeo, solum Psalterium habemus versum ex graeco. Quoniam translatio 70 canebatur in omnibus Ecclesiis, et ideo non potuit facile mutari. Praeterea Psalterium, quod nunc habemus, etiam si sit ex graeco, nonnihil differt a Psalterio Augustini, et aliorum patrum. Quoniam nostrum est versum ex graeco, aut saltem correctum a Hieronymo. Et haec est causa, quare in officiis Ecclesiasticis multa verba psalmorum diversa a nostris reperiantur.

Novum autem Testamentum Hieronymus non transtulit ex graeco, sed tantum correxit, ut ipse dicit in lib. de script. Eccles. in fine. Ubi dicit, «Novum Testamentum graecae fidei reddidi, vetus iuxta hebraicam transtuli». Quod etiam colligitur aperte ex epistola eius seu prologo in quatuor Evangelia ad Damasum. Adverte tamen in utroque Testamento loca esse non pauca aliter quam ab eo castigata sint, sive Hieronymus ipse mutata in melius sententia correxerit, et veriora nactus exemplaria, sive id fecerit Ecclesia, cuius est proprium de vero Sacrae Scripturae sensu iudicare. Et quidem magister Cano libr. 2. de locis cap. 14. inquit: Hieronymum nonnulla reprehendisse ab aliis versa, quae tamen postea recte versa esse iudicavit. Ut in quaestionibus hebraicis in Genesim reprehendit. 70. quod pro amico verterint opinione, et tamen ipse eodem modo vertit Genes. 38. Ipse, et Hiras opinio gregis. Et primo contra Iovinia. hanc lectionem, «mulier virgo et nupta», ait, «non esse Apostolicae veritatis», et tamen fatetur, se aliquando ita exposuisse. Et quod non casu factum fuerit, ut ista loca ita manerent, perspici potest ex commentariis Hieron. in Isai. cap. 29. Ubi cum prius transtulisset: «Et erit terra Iuda Aegypto in festivitatem», dicit se male transtulisse, et dicendum fuisse, «in timorem sive in pavorem». Quam correctionem recepit Ecclesia. Et paulo ante corrigit se quod male transtulerit «incurvantem et refrenantem», et dicendum fuisse, lascivientem. Quam correctionem Ecclesia adhuc non legit.

Praeter has translationes extat alia translatio ex hebraeo in Chaldaeum, quae appellatur Paraphrasis Chaldaica, propterea quod fusior sit et liberior. Auctores illius sunt: in Pentateuchum Moysis, Honchelus; in Prophetas, priores et posteriores; Ionathas, in Iob et in Psalmos et in Proverb. et in ceteris libris, qui dicuntur agiographi, Rabbi Ioseph. Et edita est haec translatio ante nativitatem Christi parum, et apud hebraeos est maxime auctoritatis, et vocatur ab ipsis Targum. Postremo memoria patrum nostrorum prodierunt multae translationes ab hebraeo in latinum, quaedam ab haereticis Luthero, scilicet, Munstero Castalione; quaedam a catholicis ut Pagnino, Vatablo, et aliis.

Haec omnia praedicta, quamvis fusius a me hoc in loco sint proposita quam ab scholasticis tractari soleant, tamen pro rei dignitate compendiose nimis dicta sunt. Sed mea intentio illa est ut scholastici mei non sint omnino ignorantes earum rerum, quae ad usum Sacrae Scripturae in scholastica disputatione pernecessaria sunt. Praeterea ad praesentem disputationem dissolvendam eo tendit animus ut contemplemur, quanta fuerit divinae providentiae solicitudo, ut Sacrarum Scripturarum libri latere non possint. Quo factum est, ut non solum pia fidelium doctorum diligentia, sed partim etiam infidelium iudaeorum opera et insuper impugnantium contradictione Scriptura Sacra in omnium ore versaretur, et tandem ex tot tempestatibus integra navi feliciter evaserit.

HIS ita constitutis, pro decisione veritatis ut more nostro procedamus, sub censura sacrosanctae matris Ecclesiae Romanae, quae sola catholica et Apostolica est, sequentes conclusiones profero.

Prima conclusio. Libri canonici, quos Apostoli, et Sacri Scriptores propriis manibus exaraverunt, non habentur in Ecclesia Christi. Haec conclusio usque adeo manifesta est, ut probatione non indigeat, nusquam enim illorum depositum designabitur. Hinc sequitur.

Secunda conclusio. Non fuit necessarium ut huiusmodi libri materiales (ut ita dicam) in Ecclesiae Christi deposito permanerent. Haec conclusio probatur. Quoniam Christus Dominus sufficienter providit Ecclesiae dilectae sponsae, ergo si necessarium fuisset ut ea quae Spiritu Sancto dictante semel scripta sunt permanerent in eisdem materialibus membranis, profecto Christus Dominus hoc providisset; non ergo fuit necessarium ad Ecclesiae gubernationem et auctoritatem, quod huiusmodi scripta in eisdem materialibus instrumentis permanerent.

Tertia conclusio. Etiam si huiusmodi libri in Ecclesiae deposito permansissent, nihil amplius commoditatis nobis afferrent quam ipsarum Sacrarum Litterarum editiones et translationes usu doctorum Ecclesiae et ipsiusmet Ecclesiae auctoritate comprobatae conferunt. Haec conclusio potissime probatur quoniam etiam ipsimet codices materiales nullam apud nos haberent auctoritatem nisi Ecclesiae testimonium accederet, testantis eosdem esse libros, et illibatos atque incorruptos ibidem contineri. Sed modo eadem Ecclesia suo testimonio editiones et translationes Sacrae Scripturae comprobat, ergo nihil minus utilitatis habemus, atque si iidem libri materiales permansissent. Vide August. lib. 28. contra Faustum per totum, ubi docet, Scripturas Sacras opus habere auctoritate Ecclesiae, ut credantur. Probatur secundo. Quia Ecclesiae doctores non possent omnes ad eos libros legendos accedere, sed oportebat alios codices ab illis translatos vel in eodem idiomate, vel in alio esse in promptu ut inde argumenta ad res fidei comprobandas desumerent. Cum autem huiusmodi libri trasumpti, interpretum et scriptorum diligentia possent in dubium vocari, an essent recte translati et incorrupti, easdem profecto difficultates pateremur atque nunc patimur in lectione translationum, et editionum Sacrarum Litterarum. Ergo cum in universis huiusmodi difficultatibus oporteat ad Ecclesiae auctoritatem, et testimonium tamquam ad sacram anchoram recurrere, nihil minus utilitatis habemus quam si illi materiales libri sacri et originales in Ecclesiae deposito servarentur.

Sed fortassis obiicit aliquis, quod si originales libri haberentur in Ecclesia, non esset tanta opinionum varietas inter catholicos doctores circa varias lectiones in editionibus Sacrarum Litterarum. Respondetur quod humilibus doctoribus et piis non est haec magna difficultas, cum in omnibus necessariis, tum ad fidem, tum ad Ecclesiae aedificationem, Sanctorum Patrum vestigia sequuntur, et Ecclesiae auctoritatem venerantur. Immo si attente consideres in huiusmodi difficultatibus vincendis pie exercentur catholici doctores, licet superbis nonnulla, sit occasio ruinae. Neque mirum, cum ipsemet Christus positus sit in ruinam et resurrectionem multorum, et in signum, cui contradicetur. Ad hunc ergo modum voluit Christus ut Sacrae Scripturae, quae de ipso testimonium perhibent, similem paterentur contradictionem variisque tempestatibus ac ventis humanorum iudiciorum hinc inde quaterentur, sed non periclitarentur, sicut neque ipsa Christi navicula, in qua Christi Vicarius et Petri successor praesidet, umquam periclitabitur, licet variis tempestatibus interim perturbetur. Collige ergo ex dictis, catholice Theologe, quod divina providentia, quae iam olim Scripturas Sacras prophetarum in tot saeculorum varietatibus et Israelitici populi captivitatibus servavit etiam inimicorum manibus translatas, et Ecclesiae novae tradidit, ea (inquam) ipsa divina providentia et Veteris et Novi Testamenti scripta, quibusdam quantum videtur humanis mediis ac diligentiis pro Ecclesiae suae utilitate servat, atque usque in diem iudicii servabit. Memini D. Augustinum lib. 18. de civit. Dei. cap. 38. asserere, se existimare, quaedam olim Prophetas scripsisse sicut homines, historica diligentia, alia vero sicut Prophetas, inspiratione divina. Atque haec ita fuisse distincta, ut illa tamquam ipsis, ista vero tamquam Deo per ipsos loquenti iudicaretur esse tribuenda. Haec ille. Ecce igitur divinae providentiae testimonium certum. Quoniam illa scripta a Prophetis spiritu prophetico permanserunt, quamvis quaedam ad tempus occultata fuerint. Illa vero que humano spiritu ab eisdem conscripta sunt, vel perierunt, vel Ecclesiae auctoritate a Canonicorum Librorum cathalogo reiecta sunt.

Quarta conclusio. Absolute et simpliciter loquendo asserendum nobis necessario est, Sacram Scripturam esse in Ecclesia Christi. Probatur primo ex illo Paul. 2. ad Timot. 3. «Omnis scriptura divinitus inspirata utilis est» etc. Ubi Paulus Timotheum laudat, quod ab infantia Sacras Litteras novit, quae illum possent instruere ad salutem; et tamen certum est, Timotheum non legisse originales codices Prophetarum. Item probatur ex eo, quod Christus dixit Pharisaeis et Scribis Ioan. 5. «Scrutamini scripturas, quoniam illae sunt, quae testimonium perhibent de me». Saepe etiam Christus Dominus Sacrarum Scripturarum testimonia citabat. Id quod Apostoli saepe fecerunt, et tamen certum est tunc temporis Scripturarum originalia primitiva non haberi. Sufficit ergo, ut exemplaria authentica habeantur, ut simpliciter et absolute loquendo asseramus Sacram Scripturam esse in Ecclesia. Et ratione confirmatur. Nam simpliciter loquendo nos asserimus habere scripta Virgilii, Ciceronis, et Sanctorum Patrum, ergo non opus est, ut Sacram Scripturam nos habere fateamur, quod in Ecclesia primitiva originalia serventur. Haec dixerim, quoniam non defuerunt nostris temporibus, qui auderent simpliciter negare, nos habere Evangelium Ioannis, sed solum instrumentum, in quo esse Evangelium tamquam in trasumpto; non attendentes huiusmodi translationes Sacrarum Litterarum Ecclesiae catholicae usu, et traditione comprobari. Unde sit.

Quinta conclusio. Sacra Scriptura praecipue est in corde Ecclesiae, secundario vero in libris, et editionibus. Probatur primo. Quoniam ut inquit Hiero. ad Gala. 1. circa illa verba: «Notum vobis facio fratres Evangelium». Non putemus in verbis Scripturarum esse Evangelium sed in sensu, non in superficie, sed in medulla, non in sermonum foliis, sed in radice rationis. Deinde probatur. Quoniam omnis quaestio quae oritur circa translationum sive editionum varietatem ad Ecclesiae auctoritatem definienda defertur, ergo Sacra Scriptura debet esse in corde Ecclesiae; alias non esset nobis certa regula dignoscendi quaenam sit Sacra Scriptura. Et confirmatur. Quoniam Ecclesia secundum fidem catholicam habet auctoritatem definiendi qui libri sint canonici; sed huiusmodi auctoritas frustra esset, nisi in corde Ecclesiae esse Sacra Scriptura, ut possit discernere in quibus instrumentis recte translata contineatur, ergo. Secunda autem pars conclusionis manifesta est. Primo quidem quia si in libris et editionibus non traderetur nobis Sacra Scriptura, frustra olim fuisset conscripta: siquidem non esset ubi legeretur a nobis. Quod autem secundario contineatur in ipsis libris et editionibus, patet ex dictis. Quoniam editiones et libri, Ecclesiae auctoritate proponuntur et approbantur.

Iam vero ad punctum difficultatis huius accedamus, quid dicendum sit de editione vulgata latina, quae Ecclesiae auctoritate in oecumenica Tridentina Synodo sessione. 4. pro authentica et nullo praetextu reiicienda nobis traditur sub hisce verbis: «Statuit et declarat Sacrosancta Synodus, ut haec ipsa vetus et vulgata editio, quae longo tot saeculorum usu in ipsa Ecclesia approbata est in publicis lectionibus, disputationibus, praedicationibus, et expositionibus, pro authentica habeatur, et ut nemo illam reiicere quovis praetextu audeat, vel praesumat». Post hanc sacri concilii definitionem tam expressam non desunt, qui in Ecclesia catholica variis praetextibus hanc editionem vulgatam plurimis in locis corrigere velint. An vero audeant et praesumant, Ecclesiae iudicio relinquo. Ego quidem in praesenti tractatu solum referam varias catholicorum sententias, quae post illam sacram definitionem adhuc in Ecclesia publice referuntur, atque vulgo docentur.

Prima sententia est eorum, qui pio humilique animo affecti definitionem sacri Concilii sic intelligunt.

In primis aiunt, editionem latinam vulgatam nullo in loco prorsus interpretis ignorantia aut vitio esse depravatam, sed omnino per omnia etiam minima recte fuisse interpretatam

Dicunt secundo, editionis vulgatae nomine eam intelligendam esse nostris temporibus, quae a tempore Divi Hieronymi apud Sanctos Patres latinos fuerit in usu. Ex quo infertur, quod latinae editionis vulgatae in plurimis locis varia potest esse lectio iuxta varietatem lectionis Sanctorum Patrum.

Dicunt tertio, libros ipsos, in quibus editio vulgata continetur, in quibusdam locis librariorum vitio, vel quorundam malitia corruptos esse. Quem tamen errorem nullatenus in interpretem refundere licet.

Primum istius sententiae dictum ex ipsa forma definitionis Concilii confirmant, primo in eo quod dicitur, nemo illam reiicere quovis praetextu audeat, vel praesumat; at vero si culpa interpretis in aliquo loco erratum fuisse quis asserat, iam aliquo praetextu vulgatam editionem reiicit, ac proinde audet et praesumit. Probant secundo. Nam sacrum Concilium iudicans plurimum utilitatis Ecclesiae Dei accedere posset si ex omnibus latinis editionibus, quae circumferuntur Sacrorum Librorum, quaenam pro authentica habenda esset, innotesceret, praedictam definitionem statuit et declaravit, ut haec ipsa vetus et vulgata editio etc. Ecce argumentum illorum. Si Vulgata editio in quibusdam locis errata est, frustra videtur Concilium statuisse atque declarasse, illam pro authentica habendam esse.

Quod si quis respondeat, satis esse intentioni Concilii, ut in rebus gravioribus ad fidem et mores pertinentibus ita pro authentica habeatur editio Vulgata, ut nullatenus eam reiicere ficeat: Adversus hanc solutionem sic replicant. Principio sancta Synodus absolute loquitur, cum tamen huiusmodi limitationem facile posset adiicere. Deinde in publicis disputationibus non solum de rebus ad fidem et mores pertinentibus inter doctores controversatur, ergo etiam ubi non fuerit disputatio de fide et moribus, editio vulgata pro authentica habenda est. Praeterea quaenam res sit ad fidem et mores pertinens in Sacris Litteris, non erit cuiusvis iudicare: at vero si semel haec ianua aperiatur, facile quis audax dicere poterit, plurima esse errata ab interprete, quoniam plurima iudicabit non pertinere ad fidem, atque adeo historiarum narrationem, et illarum circumstantias, quae in Scripturis habentur commutabit ad libitum huiusmodi praetextu, quod non pertinent ad fidem et mores. Amplius nihil videtur esse in Sacra Scriptura, quod ad fidem non pertineat, ergo si ab interprete editionis vulgatae in aliquo loco erratum est, error hic circa rem ad fidem pertinentem accidisse iudicandus est.

Argumentantur tertio principaliter. Quoniam haereticorum studium est suas Sacrarum Litterarum editiones populis tradere eo praetextu, quod editio latina Vulgata plurimis erroribus interpretum ignorantia scateat. Quod si nos catholici semel aliquos in illa errores esse fateamur, facile imperitum vulgus haereticorum dogmati consentiet, quos in linguarum peritia peritissimos esse iudicat, ac proinde Sacrarum Litterarum illibatam veritatem in illorum translationibus quaeret.

Quarto sic argumentantur. Experientia compertum est, quod aliqua loca, quae a quibusdam catholicis, interpretis ignorantia errata esse proferuntur, ab aliis catholicis facile componuntur, et cum Hebraica sive Graeca lectione concinere ostenduntur, ergo si alia loca proferantur, quae catholici doctores studio atque; diligentia nondum cum Hebraicis atque Graecis exemplaribus componere noverunt, non ideo statim Vulgata editio in huiusmodi locis condemnanda est: sed tutius erit non praecipitare sententiam, et propriam ignorantiam confiteri, venerari tamen vulgatam editionem.

Quinto. Exemplaria graeca nostra aetate in plurimis esse vitiata etiam ipsi graecae linguae peritissimi Theologi fatentur, ergo ex graecis exemplaribus iam nunc certum argumentum fieri non potest, ut vulgatam editionem erroris damnemus. Et confirmatur. Nam etsi Hebraica exemplaria minus corrupta sint quam graeca, tamen in quibusdam locis esse vitiata, etiam ipsi Hebraicae linguae deditissimi non renuunt, ergo certum argumentum ab Hebraicis codicibus non fiet, ut ostendatur editio Vulgata latina errorem aliquem continere: tametsi quaedam rationes probabiles ad hoc ipsum efficiendum possint proferri. At in re dubia tutius est editioni Vulgatae favere, quam pro authentica habendam esse sacra Synodus statuit. Et confirmatur. Si quis affirmaret, graeca et hebraea exemplaria iam nostra aetate in plurimis locis esse vitiata, etiam ad fidem et mores pertinentibus, nisi in eis locis, in quibus consonant cum editione latina Vulgata, hic sane nullatenus ab Ecclesia puniretur. At vero qui viceversa diceret, editionem latinam Vulgatam in omnibus erratam esse nisi in illis, in quibus cum hebraica (ut aiunt) veritate consonat, vel cum graecis exemplaribus, hic profecto non solum ut audax et temerarius, sed etiam ut de haeresi suspectus puniretur. Quoniam sacrae Synodi decretum de Vulgata editione pro authentica habenda parvipenderet, et aliam firmiorem regulam quaereret ad sacrarum litterarum intelligentiam, quam Ecclesiae auctoritatem, quae nobis Sacram Scripturam in hac vulgata editione contineri proponit.

Et denique arguitur in favorem huius sententiae. Esto ita olim latinus interpres in quibusdam erraverit, tamen editio Vulgata iam tam longo saeculorum usu Sanctorum Patrum a tempore D. Hieronymi correcta est, et ut correcta et authentica iam tandem ab Ecclesia nobis tradita. Habet igitur editio Vulgata maius testimonium quam interpretis, videlicet, Ecclesiae testimonium, quae sicut in definiendo, quinam libri sint Canonici errare non potest, ita neque in definiendo in qua editione Libri Canonici authentice contineantur: alioquin frustra videretur auctoritas definiendi quinam libri sint Canonici, nisi nobis illos in aliquo authentico instrumento legendos traderet. Haec sunt argumenta, quae pro hac prima sententia afferri possunt.

Nihilominus est altera sententia etiam piorum et catholicorum Theologorum, quae quidem in secundo et tertio dicto praedictae sententiae facile convenit. Differt tamen quantum ad primum dictum. Asserit enim haec sententia, quod interpres latinae editionis Vulgatae in quibusdam, quae neque ad fidem aut mores pertinebant, hallucinatus est. Atque ita intelligunt sacrae Synodi decretum de Vulgata editione, quae nimirum pro authentica habenda sit in rebus ad fidem et mores pertinentibus. Sed inter huius sententiae assertores illud discrimen invenietur, quod quidam plura, quidam pauciora loca proferunt, in quibus latinum interpretem errasse comprobare se putant. Quae loca longum esset in praesentia recensere. Proferam exempli gratia unum aut alterum. Isai. 19. legimus: «Et non erit Aegypto opus, quod faciat caput et caudam incurvantem et refrenantem». Et iterum Isai. 9. cap. legimus: «Disperdet Dominus ab Israel caput et caudam incurvantem et depravantem». In quibus locis in Hebraico textu, ubi in latina editione legitur cap. 19. refrenantem, et ubi legitur depravantem, eadem dictio habetur, scilicet, agmon, quod nulla ratione refrenantem significare potest. Id quod ipsemet D. Hieronymus (qui latinam Isaiae translationem, ante an- nos plures fecerat) advertit in commentariis super Isaiam, cap. 19. et fatetur se in hoc loco errasse, dum transtulit refrenantem. Ait enim in hunc modum: «In eo quod nos transtulimus incurvantem et refrenantem, possumus dicere incurvum et lascivientem, ut intelligamus senem et puerum. Nos autem verbum Hebraicum agmon, dum celeriter quae scripta sunt vertimus, ambiguitate decepti refrenantem diximus». Haec Hieronymus Ecce igitur in editione Vulgata locum negligentia interpretis erratum: siquidem ipsemet interpres fatetur se errasse. Simili ergo ratione poterunt esse et alia loca simili negligentia interpretis errata. Scio quosdam hoc argumentum solvere dicentes, quod D. Hiero. erravit in commentariis, dum dixit se interpretando errasse. Sic ait Leo Castren. in prologo Isai. c. 10. Et confirmatur ex D. Augustino lib. 11. contra Faustum ca. 5. ubi inquit, quod in Sacra Scriptura non licet dicere, auctor huius libri non tenuit veritatem, sed aut codex mendosus est, aut interpres erravit, aut tu non intelligis. Et idem Augustinus in Epist. 19. ad Hieronymum inquit: Solis Scripturarum libris, qui canonici appellantur, didici hunc timorem honoremque deferre, ut nullum eorum auctorem aliquid errare scribendo firmissime credam. At si quid in eis offendero litteris, quod videatur contrarium veritati, nihil aliud quam vel mendosum esse codicem, vel interpretem non esse assecutum quod dictum est, vel me minime intellexisse non ambigam Haec Augustinus. Sensit igitur, interpretem Sacrarum Litterarum errare potuisse. Praeterea D. Hieronymus saepe testatur, Septuaginta interpretum editionem correxisse, ut ipse ait in Apologia contra Ruffinum, et in Commentariis in 2. et 8. caput Isaiae, et in 17. Ieremiae; et tamen olim in Ecclesia Septuaginta interpretum editio in magno honore habita est. Ergo Sacrarum Litterarum integritatem aliunde, quam ex interpretum infallibili auctoritate petendam esse constat: nisi velis dicere, olim Ecclesiam Sacrarum Litterarum integritate caruisse. Praeterea confirmant ex Ioanne Driedone, De scripturis Ecclesiasticis et dogmatibus lib. 1. cap. 1. ubi inquit, editionem Scripturae Sacrae Ecclesiae usu approbari, non esse Ecclesiam decernere, tam accommodate ab interprete omnia fuisse conversa, ut nihil desiderari, aut possit, aut debeat: sed religionis mysteria, divinaeque voluntatis consilia, in quibus totius Scripturae Sacrae cardo vertitur, ita fuisse reddita, ut nihil quoad fidem constituendam, religionem firmandam, pietatem alendam, moresque informandos pertineat, interpretis fuerit fraude abditum, aut inscitia praetermissum.

Est aliud exemplum in Psalm. 131. ubi in Vulgata editione habetur: Viduam eius benedicens benedicam, aiunt viri doctissimi et diligentisimi, erratum ese ab interprete latino propter graeci exemplaris corruptionem. Ubi habebatur γήραμ giran, hoc est, viduam, cum legendum esset θήραμ thiran, scilicet, venationem sive cibum. Quod autem hoc ita se habeat, probant ex voce Hebraea, tcedah, quae viduam plane nullatenus significat. Neque quisquam potest respondere, errorem hunc fuisse scriptoris vel impressoris libri latini. Quia iam olim hic error deprehensus est a D. Hierony. ut patet in commentario super eundem Psalmum, et in libello quaestionum sive traditionum Hebraicarum in Genesim paulo ante finem: id quod etiam observabit Faber Stapulensis super eundem versum in Pentaplon. Iansenius etiam qui Concilio Tridentino interfuit, vir doctissimus atque piissimus, in Commentariis super Psalmos idipsum observat, et Genebrardus, qui post Concilium Tridentinum scripsit. Possent etiam adduci plurima testimonia ex Psalmis, quale est illud in Psal. 109. Tecum principium. In quo loco advertitur, quod vox Graeca ἀρχή archi aequivoca est: significat enim principium et principatum. Sed in eo loco Septuaginta vocem Hebraeam, Nedabot, optime transtulerunt, quia nedabot, idem est atque principatus: sed rursus interpres Latinus vocem Graecam ἀρχή archi aequivocam transtulit in altera significatione, et dixit: Tecum principium. Quae significatio non congruebat cum Hebraica veritate. Idem olim error accidit interpreti, dum interpres latinus in Psal. 16. interpretatus est. Saturati sunt porcis, etc. et ita canebatur in Ecclesia, donec Divus Hierony, correxit: Saturati sunt filiis. Id quod accidit propter aequivocationem genitivi graeci, yon, quod filiis et porcis commune est. Hoc ipsum Iansenius et Ginebrardus accidisse iudicant in Psalm. 33. ubi in editione vulgata: Immittet Angelus Domini, cum tamen dicendum esset, castrametabitur Angelus Domini. Vox enim graeca παριμβαλοι Parembali aequivoca est. Sed tamen illic in ea significatione accipitur, quae consonat cum verbo hebraeo, quod eo loco positum castrametari significat. Est etiam insignis locus Genes. 47. ubi in fine capitis dicitur: Adoravit Israel Dominum conversus ad lectuli caput. Septuaginta interpretes legunt. Adoravit Israel super summitatem virgae eius. Et certum nobis est, melius haberi in editione Vulgata, conversus ad lectuli caput. Sed quando in Apostolo ad Hebraeos. 11. legimus. Fide Iacob moriens singulos filiorum Ioseph benedixit, et adoravit fastigium virgae eius, iam perturbamur. Quia utraque editio Vulgata Latina est, et cogimur in altero loco asserere, interpretem latinum non recte transtulisse. Supponimus enim, Apostolum epistolam illam hebraice scripsisse. Quamobrem viri catholici piissimi et diligentissimi aiunt, in loco Genesis optime translatum esse, in loco vero epistolae ad Hebraeos erratum fuisse ab interprete graeco, deinde a latino. Cuius erroris ratio esse potuit, quoniam vox hebraea, Hamitah, sive Mitah, quod idem est, eisdem litteris variatis apicibus lectulum et virgam significat, ut patet in Psal. 109, ubi legimus: Virgam virtutis tuae, et habetur: Mateh, quod est virga. Haec ita se habere egregie ostendit Aloysius Lyppomanus super eundem locum Genesis.

Legatur etiam Sixtus Senensis in fine libri octavi Bibliothecae Sanctae. Ubi postquam latinae editionis Vulgatae defensionem egregie susceperat, tandem in fine libri haec ait: De erroribus vero, quos Hieronymus in veteri translatione annotavit, et recentiores in hac nova editione pariter adnotarunt, ingenue fatemur, et nos multos errores ab Hieronymo emendatos in veteri traductione, et similiter in hac nostra nova editione nonnullas inveniri mendas, solecismos, barbarismos, hyperbata, et multa parum accommodate versa, et minus latine expressa, obscure et ambigue interpretata, itemque nonnulla superaddita, aliqua omissa, quaedam transposita, immutata, ac vitio scriptorum depravata, quae Sanctes Pagninus, Thomas Caietanus, Franciscus Forerius, et Hieronymus Oleastrius, viri ex Dominicano ordine eruditissimi interpretationibus et explanationibus suis indicarunt. Non tamen ex his sequitur Ecclesiam usque in hanc diem non habuisse veram, synceram, integram, ac fidelem Novi Testamenti editionem; quia etsi in ea eiusmodi errata inveniantur, certum est tamen neque in veteri, neque in nova editione aliquid umquam inventum esse, quod fuerit vel a veritate Christianae fidei devium falsumve ac mendax, vel contrarium dogmatibus ac regulis orthodoxis, vel praeter veritatem additum, vel contra veritatem mutatum, vel in praeiudicium veritatis ommissum, vel adeo depravatum, ut occasionem pernitiose errandi attulerit, vel haeresibus ac pravis dogmatibus materiam et fomenta praestiterit, vel ita obscure et ambigue versum, ut mysteria nostrae fidei occultaverit, aut non ad sufficientiam et quantum satis est ad salutem explicaverit. Quos tamen errores, mendas, ac depravationes, D. Hierony. in veteri editione Novi Testamenti se consulto reliquisse testatus est, et Ecclesia similiter in nova editione ex professo reliquit; non quia tot eruditissimi, ac sanctissimi Ecclesiae Patres ea errata vel non agnoverint, vel approbaverint: sed quia ad ea dissimulan- </content> da iustis se causis impelli viderint. Primo, quod adverterint nihil periculi in fide ac moribus ex his tam levibus erratis immine­re. Deinde ne fideles importunae, ac nimium exactae correctionis novitate offenderentur, quorum aures usque ab infantia vetus illa editio occupaverat. Postremo, ut vetustam illam editionem venerarentur, quae nascentis Ecclesiae fidem educaverat, et crescentis roboraverat et evexerat, utque sanctam, ac venerandam illam simplicitatem antiqui interpretis, qui non sermonis ornatum, sed historiae veritatem quaesivit, sua ipsorum approbatione honorarent, et vestigia maiorum suorum sequerentur, qui eosdem errores sacra quadam pietate ducti tolerarunt, exemplo sanctorum Apostolorum, qui quamquam scirent editionem Septuaginta interpretum in multis redundare, et in multis deficere, eam tamen non contempserunt, sed ubique eam praedicaverunt, et ex ea prima nostrae fidei fundamenta iecerunt. Temerarium igitur est, immo plane haereticum, propter leves quosdam defectus qui in nostra Vulgata editione citra ullum fidei ac morum detrimentum reperiuntur, eam spernere et abiicere, novasque et prophanas in locum eius haereticorum translationes introducere, praesertim post oecumenici Concilii Tridentini decretum. Haec Sixtus Senensis.

Accedunt praeterea ad hanc sententiam multi alii ex recentioribus Theologis. Et ut omittam eos, qui scripta sua nondum praelo mandaverunt, mentionem faciam quorundam ex nostris, qui in hanc partem quodam modo inclinant. De quorum numero est M. Cano editionis Vulgatae insignis propugnator, qui tamen lib. 2. de Locis. cap. 1., statim in principio asserit in prima conclusione, editionem Vulgatam fidelibus esse retinendam in iis omnibus, quae ad fidem et mores spectabant. Et in quarta conclusione inquit: latina exemplaria in iis, quae ad fidem et mores spectabant, non esse per Hebraica et Graeca corrigenda. Insinuans certe, quod in aliis id interdum fieri licitum sit. Deinceps vero in c. 15. quantum utilitatis hebraici, graecique sermonis peritia Theologis possit afferre ostendens, inter alias hanc rationem assignat: Quoniam quaedam loca obscure habentur in editione Latina, et quae sine linguarum cognitione nequeunt explicari, quorum exempla quaedam affert in sexta et septima utilitate. Deinceps vero, c. 18. tandem fatetur, interpretem latinum falsum fuisse, dum apud Marcum. c. 13. transtulit; «Erat autem hora tertia»; Propterea quod exemplar Graecum habuit vitiatum, quamvis librariorum oscitantia, qui notam ternarii numeri scripserunt loco senarii. Iam ergo interpretem Latinum (quamvis inculpabiliter) hac in parte erras- se sentit. Et paulo post in eodem cap. inquit: «Nec vero quis tragedias nobis excitare debet, quod editionem nostram in quibusdam locis imperfectam esse dixerimus. Possunt enim verba hebraica nonnulla in medium adduci, quae Hieronymus ipse in commentariis fatetur, significantius et melius potuisse transferri». Immo ibidem refert testimonium illud Isaiae c. 19., cuius nos supra mentionem fecimus, ubi legitur: Incurvatem et refrenantem. Et inquit, quod neque, sensus neque verba hebraica patiuntur, ut refrenantem admittamus. Iam ergo admittit, Vulgatam editionem Latinam negligentia interpretis in aliquo loco esse vitiatam.

Adduco etiam in medium assertionem doctissimi M. Fratris Bartholomaei de Medina, meique olim condiscipuli. Is quidem cum ante annos duodecim priorem sententiam circa editionis Vulgatae omnimodam incorruptionem amplecteretur, oppositumque opinantes pio quodam zelo plus nimio fortassis reprehenderet; tamen postea difficultatem hanc attentius meditatus scripsit in Commentariis super tertiam partem D. Tho. q. 10. art. 2., circa solutionem ad primum referens expositionem Ambrosii lib. 5. De fide. c. 8. et D. Hiero. super Matth. cap. 24., asserentium, quod Marci, 13. dum dicitur: «De die autem illa nemo scit neque Angeli, neque filius», illa particula, neque filius, addita fuerit ab Arianis. Referens etiam sententiam M. Soto in 4. d. 43. q. 2. art. 2. prope finem, asserentis, haeresim esse affirmare, quod illa particula non sit de textu, adiecit: Verum haec censura acerba est; nam editio Vulgata approbatur in Conc. Triden. in locis qui ex sententia Patrum vitiati non sunt; hic vero locus ex sententia Patrum est vitiatus. Haec ille.

Accedit praeterea auctoritas cuiusdam viri moderni insignis sacrae Theologiae Doctoris D. Didaci Payua Dandrada, lusitani, in libro, cui titulus est, «Defensio Tridentinae fidei Catholicae». Is in lib. 4. huius operis cum editionis Vulgatae defensionem suscepisset, tamen non negat, in quibusdam locis Vulgatam editionem Latinam errores aliquot continere.

Lyndanus etiam qui merito plurimum auctoritatis editioni Vulgatae tribuit, tamen aperte in lib. 2. de optimo genere interpret. c. 12. et lib. 3. c. 1., et 10. 11. et 12. plurima loca editionis Vulgatae refert, et corrigit.

Plurimos autem alios commemorare possem viros catholicos, ac doctissimos, mihique de facie notos, qui in hanc sententiam summa cum modestia Ecclesiae Catholicae iudicium expectantes, tamen vehementer inclinant. Immo vero si res haec sola ratione definienda esset, persuasum habent in hac nostra Latina editione vulgata quaedam loca esse errata interpretis inadvertentia. Nam librariorum vitio, qui </content> Latinam editionem prelis excusserunt, nemo ambigit, quaedam esse errata. Ceterum ipsius editionis Vulgatae varias lectiones non minus quam triginta unam supra sexcentas collegit diligenter modernus quidam ac diligens Theologus nomine Franciscus Luca Brugensis. Cuius notationes habentur in magna Biblia diligentissimi Plantini ad finem libri.

Neque vero huic secundae sententiae sua ratio satis probabilis deficit. Non enim se haereticis favere, sed potius vere et fortiter contradicere arbitrantur. Idque prudentius et efficacius se efficere putant, quam prioris sententiae sectatores. Et ratio est. Quoniam cum fiant argumenta ad solvendum difficillima, et quae more humano videntur convincere, quaedam esse errata in Vulgata editione, quae non sunt magni ponderis; si haec ipsa negaverimus, fortassis haeretici nos ignorantiae, aut proterviae redarguent, atque apud suos infamabunt, et reliqua magni ponderis, et quae ad fidem, aut mores pertinent, quae ipsi in Vulgata editione errata esse contendunt, putabunt, nos simili protervia clausis oculis defendere. Et haec eorum ratio a simili confirmari potest. Quoniam inter theologos communior, et probabilior sententia est, quod summus Pontifex ut persona particularis errare possit in fide. Tametsi quidam, ut est Albertus Pyghius Campensis, lib. 4. Ecclesiasticae hierar. c. 6. et 8., pietate quadam (nescio an secundum scientiam) susceperit hanc causam defendendam, nullum summum Pontificem hactenus errasse, vel errare posse. Ratio autem, quare prior sententia probabilior et tutior existimatur, ea est: Quoniam Apostolicae Sedis infallibilitatem nolumus dependere ab alicuius personae particularis fide: praesertim cum experientia testata fuerit, unum aut alterum summum Pontificem, ut personam particularem circa fidem defecisse. Id quod tam magnis argumentis probatur, ut oppositum sine aliqua temeritate defendi non possit. Ad hunc ergo modum editionis Vulgatae auctoritatem pius et tutius se defendere arbitrantur, qui leviculos quosdam errores in ea deprehensos ingenue fatentur, corrigibiles tamen Apostolicae Sedis auctoritate. Et quemadmodum eiusdem Apostolicae Sedis infallibilis auctoritas non pendet ex fide particularis hominis, quem contingit esse summum Pontificem, sed pendet ab assistentia Spiritus Sancti, qui illum in rebus fidei summi Pontificis officio fungentem errare numquam permittet: sit etiam Sacrae Scripturae infallibilis per omnia auctoritas, et integerrima in omnibus veritas non pendet ex omnimoda incorruptibilitate alicuius editionis, sed eius incorruptibilitas omnimoda in corde Ecclesiae ita conservatur, ut cum opus fuerit opportune provideat, ipsosque codices corrigat, et emendet.

Sed iam tandem circa gravissimam difficultatem dicendi finem faciamus. Si ergo quaeris quaenam istarum opinionum mihi probabilior videatur?

Sit sexta conclusio. In re tam gravi expectanda est Ecclesiae Catholicae censura. Unde neque audeo, neque debeo Ecclesiae iudicium mea sententia praevenire. Scio quidem si ab Ecclesia interrogarer, quid viva voce responderem: interim tamen pio iustoque silentio me contineo. Hoc unum dumtaxat dixerim, vehementer me desiderare, ut contentio haec inter pios theologos summi Pontificis auctoritate decideretur ac componeretur: alioquin si Ecclesia prudente et sciente haec inter Theologos varietas permittitur: proinde est, ac si Ecclesia diceret, unusquisque in suo sensu abundet, dummodo fidei veritas, Ecclesiaeque Catholicae auctoritas defendatur.

Septima conclusio. Temerarium est velle propria auctoritate atque privata, editionem vulgatam corrigere, non solum in locis, in quibus interpretis inadvertentia aliquis error esse putatur, sed etiam in locis, ubi scriptorum Latinae editionis vitio erratum esse creditur, dummodo ii sint antiqui, et qui in Ecclesia communiter ita leguntur atque cantantur, ut exempli gratia, quod legitur in Psal. 41.: Sitivit anima mea ad Deum fontem vivum, existimatur a viris doctis Graecae Hebraicaeque linguae peritis legendum esse. «Sitivit anima mea ad Deum fortem vivum». Et quidem iudicio meo merito, fortem, legendum esset. Tamen si quis privata auctoritate libros emendaret, ac repente audiremus in cantu Ecclesiae: Sitivit anima mea ad Deum fortem, profecto merito omnes offenderemur, et huiusmodi correctorem temerarium iudicaremus, eique diceretur; Tu quis es qui iudicas alienum servum? domino suo stat, aut cadit. Quamvis enim licitum sit sentire cum paucis, tamen interdum necessum est loqui ut multi. Huiusmodi itaque audacia non dissimilis mihi videtur, ac si quis curialis aulicus ad reginae caput in curia forte familiarium virginum minus bene compositum atque ornatum, componendum, ornandumque, propria manu accederet. Hic sane, nisi ipse insanus esset, non minus quam poena capitis plecteretur. Deinde si cuilibet liceret quantumlibet docto, huiusmodi errata corrigere, profecto brevi tempore, ut est hominum ingenium tanta lectionum esset varietas, ut Babylonica linguarum confusio videretur. Necesse est igitur, ut omnes uno ore et uno corde honorificemus Deum et Patrem: idipsumque dicamus omnes, et non sint in nobis schismata, quod Ecclesiae expectemus iudicium, atque man- </content> datum, ut Vulgata editio, quae unitatis instrumentum est, sicubi errata fuerit corrigatur: atque ita verificetur quod in quinta conclusione diximus, Sacram Scripturam esse in Ecclesia per se primo et principaliter in corde ipsius, secundario vero et instrumentaliter in editionibus. In quibus diligenter perscrutandis Doctores humiles pie se exercent; difficultatesque summo estudio devincere contendunt: superbi vero et vaniloqui iusto Dei iudicio offendere, atque impingere permittantur.

IAM tandem ad argumenta prioris sententiae, quibus haec posterior sententia plus nimio videtur urgeri atque damnari, non est difficile sectatoribus huius posterioris sententiae respondere.

Ad primum ex forma definitionis Concilii respondent, quod editio Vulgata probata est authentica ab Ecclesia, in ratione tamen editionis, ita ut non excludantur Sanctorum ac Doctorum Ecclesiae lucubrationes, et circa ipsam observationes. Quibus factum est, ut iam non tot tempestatibus et turbinibus concutiatur et perturbetur, quot olim circa tempora D. Hieron. passa est. Iam vero nostra aetate maxima tranquillitate fruimur, etiamsi leviculi quidam venti interdum insurgant, ut Doctores Ecclesiae non omnino sint oscitantes circa Sacrarum Litterarum studium. Et per hoc patet ad secundum argumentum.

Ad replicam vero ibidem factam respondent quod ubi fuerit differentia, quaenam res pertineat ad mores, quae vero non, Ecclesiae iudicium expectandum est. Interim tamen pie et humiliter se exerceant Doctores Ecclesiae.

Ad tertium argumentum iam dictum est, quod hac via potius haereticorum argumenta pernitiosa dissolvuntur.

Ad quartum argumentum respondetur, non esse licitum sine magna auctoritate et ratione, etiam in rebus levissimis editionem Vulgatam erratam esse dicere.

Ad quintum argumentum etiam si fateantur, graeca exemplaria in plurimis locis esse vitiata, tamen in aliis integra esse, certa ratione constat, et Patrum auctoritate confirmatur. Quapropter ex eis locis incorruptis quaedam in nostra editione Vulgata melius intelliguntur, aut certe ab Ecclesia corrigi possunt.

Ad confirmationem multi sunt viri doctissimi, qui hebraicorum exemplarium magnis rationibus et testimoniis integritatem defendendam suscipiunt, tametsi ingenue fateantur paucula quaedam loca errata, non tam iudaeorum malitia, quam humana incuria fuisse. Videatur de hac re dominus Payua Daudrada, ubi supra. Et quidem ego (postquam ab hinc annos octo hebraicae linguae operam dedi quantum satis est, ut Rabbinorum sectatores non me fallant, aut quasi ignorantem spernant) quamvis olim opinatus fuerim, hebraica exemplaria non minus quam graeca esse corrupta: iam tamen experientia ipsa convictus, ea incorrupta esse, nisi in locis quibusdam paucis, negligentia potius quam iudaeorum malitia, iudico. Cuius rei facile mihi esset plurima argumenta adducere, nisi Scholastici Doctoris officium timerem excedere.

Videatur tamen Sixtus Senensis supra citatus, et Didacus Payua Dandrada supra.

Ad secundam confirmationem respondetur, quod qui assereret hebraica exemplaria usque adeo esse corrupta, ut nullius sint utilitatis, hic non multum piam operam Ecclesiae praestaret ad conversionem iudaeorum, quos ab illorum libris erroris convincimus. Ceterum si hebraica exemplaria in omnibus, in quibus cum Latina editione Vulgata concordant incorrupta sunt, profecto in paucis erunt vitiata, nisi forte in Psalmis, in quibus editio Latina Septuaginta interpretum translationem sequitur, iam tamen D. Hieron. castigationibus correcta, et fortassis in aliis ab Ecclesia corrigibilis.

Ad ultimum argumentum ego quidem mea ex parte respondeo, quod Latina editio Vulgata maioris auctoritatis est, propterea quod ab Ecclesia, ut authentica approbatur, quam propterea quod Latinus interpres spiritum (ut aiunt) quasi propheticum habuerit. Atque hactenus de gravissima quaestione sub censura sacrosanctae Matris Ecclesiae dicta sufficiant.

Ad argumenta vero quae initio huius dubii proposita sunt, ex dictis iam patet solutio.

Poterat tandem hic disputari, quinam libri sint canonici. Sed de hac re videatur magister ac praeceptor meus Cano lib. 2. de Locis, c. 9., et Driedo lib. 1. de Ecclesiasticis dogmatibus, a principio; et Sixtus Senensis lib. 1. Bibliothecae Sanctae per totum. Nobis tamen sufficiat nunc sacri Concil. Trid. decretum amplecti, quod habetur in Decreto tertiae sessionis. De qua tamen re in Commentariis nostris super 2. 2. q. 1. artic. 10. iterum redibit sermo, dum disputatum a nobis fuerit, an in Ecclesia sit potestas definiendi, quinam libri sint canonici.