Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

SUMMA ARTICULI.

CONCLUSIO: Deus est infinitus et perfectus. Ratio est, quia omnium maxime formale est ipsum esse; sed Deus est ipsummet esse subsistens non receptum in aliquo; ergo.

COMMENTARIUM.

HAEC RATIO D. Tho. fundatur in hoc, quod quamvis materia et forma ad invicem finiantur, tamen materia perficitur dum finitur per formam: forma autem dum finitur per materiam non perficitur, quin potius eius amplitudo coarctatur. Unde sequitur quod infinitum ex parte formae habet rationem perfecti, infinitum autem ex parte materiae habet rationem imperfecti. Hinc ergo manifestatur vis rationis D. Thomae subsumendo sub praedicto fundamento sic: Infinitum ex parte ipsius esse est infinitum ex parte potissimae formae et actualitatis: ergo si Deus est ipsum esse non receptum nec limitatum, erit infinitus et perfectus. Caietanus, in explicatione huius articuli, aliqua subtiliter et obscure dicit; sed in definiendo dubio sequenti explicabuntur omnia.

DUBITATUR ergo, an conclusio Divi Thomae vera sit. Pro parte negativa arguitur primo: Infinitum accipitur privative, vel negative; sed neutro modo competit Deo; ergo falsa est conclusio. Minor probatur: quia infinitum privative dicit imperfectionem, scilicet, quod aliquid sit aptum finiri et non finiatur. Negative vero nulla dicit perfectionem; ergo non est divinum attributum.

Secundo. Si Deus est infinitus in perfectione essentialiter, sequitur, quod omnes creaturae sint aequales in perfectione: hoc autem est falsum, ergo. Sequela probatur: quia maior vel minor perfectio creaturarum attenditur per maiorem vel minorem distantiam a Deo: sed si Deus est infinite perfectus, omnis creatura distat magis, quam alia. Probatur consequentia: quia distantia infinita non est maior una, quam alia; ac per consequens omnes creaturae aequaliter distant et aequaliter sunt perfectae.

Tertio. Si qua ratione ostenderetur Deus infinitus, maxime ratione D. Thom.; sed ea est insufficiens, ergo. Probatur minor: quia illa ratio praesupponit quod forma finitur per materiam; sed hoc est falsum, ergo. Minor probatur: quia omnis forma est finita in se ipsa ut praeintelligitur ante comparationem ad materiam; ergo non finitur per materiam. Est argumentum Scoti in 1., d. 2., q. 1. Confirmatur, quia ex illo fundamento sequeretur, quod formae immateriales, quales sunt angelicae, essent infinitae. Probatur sequela: quia non recipiuntur in materia nec physica, nec metaphysica, eo quod essentia angeli potius est receptiva ipsius esse quam ipsa ut recepta.

Quarto, contra id, quod in fundamento rationis dicitur, quod forma non perficitur per hoc quod recipitur in materia, hoc videtur falsum, quia omnis forma, receptibilis in materia, appetit se conservare in materia; ergo perfectio eius est esse in materia. Et haec ratio etiam procedit de anima rationali, quae, cum sit extra corpus, desiderat reuniri corpori. Confirmatur: quia tales formae indigent materia ad exercendas proprias operationes suae speciei, et etiam anima rationalis, quae habet intelligere per abstractionem specierum a materia. Sit prima conclusio certa secundum fidem: Deus est infinitus secundum suam substantiam et essentiam perfectissimam. Probatur ex illo Baruc 3. cap.: «Magnus Dominus et non habet finem, excelsus et immensus». Et Psal. 144.: «Magnus Dominus et laudabilis nimis... etc.».

Secunda conclusio: Haec veritas ita pertinet ad fidem quod demonstrari potest per rationem naturalem. Haec est contra August. Nimphum in quaestione De infinitate primi motoris, ubi ait, quod rationibus probabilibus potest suaderi Deum esse infinitum: negat tamen posse efficaci ratione probari. Cuius sententia falsissima est, et contra omnes Theologos in 1., d. 23.; ac proinde nobis temeraria videtur.* Quia temerarium est in re gravi, absque conveniente ratione, discedere a communi sententia Scholasticorum. Et arguitur contra istam sententiam. Quia secundum fidem certum est posse demonstrari Deum esse, iuxta illud Roman. 1., «Invisibilia enim ipsius,» etc.; ergo potest etiam demonstrari, «Deum esse infinitum.» Consequentia patet: quia asserere Deum esse, et esse finitum, est repugnantia. Nam si finitus est, ab aliquo alio finitur, neque erit purus actus. Consequentia patet: quia quanto aliqua res plus habet potentialitatis, tanto imperfectior est, et quanto minus habet potentialitatis, tanto est perfectior, ut patet inductive ab infima creatura, usque ad supremum angelum discurrendo; ergo quod caret omni potentialitate, cum sit purus actus, ut sit infinite perfectum necesse est.

Secundo, Deus est extra omne genus, ergo est infinitus. Antecedens probatur, supra, q. 3. Consequentia probatur: quia id quod non clauditur terminis substantialibus alicuius generis necesse est esse infinitum secundum substantiam.

Tertio Deus produxit res ex nihilo, ergo est infinitus. Antecedens, est de fide, ut patet ex cap. Firmiter. Consequentia ostenditur infra a D. Tho. q. 45., artic. 5., quia quanto minor potentia est in passo ad recipiendam formam agentis, tanto maior virtus requiritur in agente; sed in creatione nulla prorsus potentia praesupponitur esse in passo; ergo creatio requirit infinitatem virtutem in creante. Patet consequentia: quia nulla proportio est inter nullam potentiam et aliquam potentiam, quam praesupponit finita virtus agentis in passo; ergo nulla proportio erit inter agentem ex nulla potentia, et agentem ex aliqua potentia passi.

Quarto, quacumque specie rerum producta, potest Deus adhuc perfectiorem producere; ergo ipse est infinitus in perfectione essentialiter. Probatur consequentia: quia non est intelligibile quod agens finitae perfectionis in se ipso possit in infinitum producere perfectiorem et perfectiorem effectum. Quinta ratio, et potissima est, quam D. Tho. facit in hoc articulo, quae procedit ex illo fundamento, quod Deus est per essentiam suum esse non receptum in aliquo. Sed quia haec ratio non ab omnibus penetratur, oportet respondere ad argumenta in oppositum.

Ad primum dicitur, quod infinitum secundum quod attribuitur Deo, sumitur negative, et quamvis negatio, formaliter et absolute loquendo, non sit perfectio; tamen quaedam negationes dicuntur, de Deo quae praesupponunt fundamentaliter maximam perfectionem in ipso, ut quod sit immutabilis, incomprehensibilis ab intellectu creato, etc. Et isto modo Deum esse infinitum est maxima perfectio.

Ad secundum respondet Gregor. in 1. Sent., d. 45., q. 2. quod perfectio rerum creatarum non attenditur penes accessum ad summum, quando illud est infinite perfectum, sed attenditur penes maiorem et minorem participationem ab illo summo derivatam. Respondetur secundo ex Caiet. in tractatu De infinitate Dei, quod si aliquid est infinitum ex omni parte, tunc non datur unum infinitum maius alio. Si autem detur infinitum ex una parte, et ex alia sit finitum, bene poterit ex ea parte qua est finitum, esse maius vel minus. Distantia enim inter Deum et creaturam est infinita ex una parte, scilicet, ex parte Dei, ex parte vero creaturae finita distantia est: unde poterit esse maior vel minor. Quapropter una creatura est propinquior Deo, quam alia. Quemadmodum, si tempus fuisset ab aeterno, dies hodiernus magis distaret ab aeternitate quam hesternus.

Tertio respondetur, et melius, quod perfectio creaturarum attenditur penes aliquod intrinsecum per quod assimilantur Deo, non autem attenditur formaliter per elongationem et dissimilitudinem ab ipso Deo. Haec enim infinita distantia est, sed assimilatio non est infinita. Unde potest esse maior vel minor. Ratio huius esse potest: quia quamvis eadem creatura sit similis et dissimilis Deo, tamen similitudo attenditur penes actum essendi, receptum et limitatum in tali forma; at dissimilitudo et distantia considerantur penes hoc quod creatura est ex nihilo, in quo non est magis et minus.

Ad tertium respondetur, nego minorem. Ad probationem dicitur, quod forma receptibilis in materia non potest intelligi secundum propriam rationem finita, sine intrinseco ordine ad materiam, quamvis possit intelligi finita, antequam intelligatur unita materiae. Ad confirmationem respondetur, quod forma angelica eo quod nullum ordinem dicit ad materiam, consequenter nullam habet limitationem quae coarctet aliquo modo amplitudinem speciei angelicae: et ita quilibet angelus habet absque limite omnem perfectionem possibilem suae speciei. Et hinc est quod intra unam speciem non possit intelligi, nec esse nisi unum suppositum. Ad argumentum ergo in forma, negatur sequela, si intelligatur de infinito simpliciter; si autem de infinito secundum quid, transeat, ut patebit articulo sequenti. Etenim forma angelica intra propriam speciem, eo quod habet omnem perfectionem possibilem etiam individualem quae per se ipsam est indivisibilis, dicitur infinita. Ceterum D. Thomas in suo fundamento, non intendit, quod omnis forma sit finita simpliciter per hoc solum quod recipitur in materia; sed ex eo quod forma receptibilis in materia finitur quia recipitur in materia, intendit colligere quod id quod est maxime formale, scilicet, ipsum esse, sit simpliciter infinitum, siquidem non fuerit receptibile in aliquo, quale est esse divinum.

Ad quartum respondetur, quod aliud est loqui de forma et actu quatenus est forma et actus, et aliud est loqui de tali forma quatenus talis est. Primo modo, nullus actus perficitur per hoc quod recipitur in aliquo: at vero secundo modo non est inconveniens quod forma perficiatur dum unitur materiae, non quia unitur, sed quia ex tali unione resultat quoddam totum perfectum in specie, quodque potest operari proprias naturalesque operationes. Et hoc pacto, anima rationalis perfectius est in corpore, quam extra illud. Priori vero modo anima rationalis perfectiori modo est extra corpus quam intra, quia operatur iuxta modum operandi substantiarum separatarum a materia. De hoc vide D. Tho., 1. 2., q. 4. art. 5. ad 1. et 2. et ad 5.; et in additionibus ad 3. p., q. 75. art. 1. ad 5. Et per hoc patet ad confirmationem. Concedimus enim quod secundo illo modo perficitur talis forma dum unitur materiae, quia coaptatur ad propriam operationem suae speciei.