Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

Secunda conclusio. Si loquamur de Theologia secundum quod in nobis viatoribus est, qui principia non evidenter cognoscimus, sed nihilominus eis certissime lumine fidei assentimus immediate; vere et proprie est scientia, quamvis sit imperfecta. Probatur primo conclusio haec. Quia huiusmodi habitus theologicus est virtus intellectualis, quoniam semper inclinat ad verum: sed ista virtus non est habitus primorum principiorum, cum versetur circa conclusiones, neque est prudentia, quia non versatur circa singularia agibilia hic et nunc, neque est ars, quia non versatur circa factibilia, ergo est sapientia vel scientia. Probo consequentiam. Quoniam Aristoteles, 6. Ethic. virtutes intellectuales in praedictum numerum distribuit.

Sed forte respondebit quis, quod Theologia est virtus theologalis, quae dicitur fides. Sed in oppositum est, quod fides non assentit veritatibus complexis per discursum, sed immediate innititur divinae revelationi, ut late disseruimus in 2. 2., quaestione 1., articulo 1. Et confirmatur ex prima canoni. Ioan, capite 5.: Qui credit in Filium Dei, habet testimonium Dei in se: ergo theologicus habitus merito et proprie scientia nuncupatur. Probatur secundo. Nam cum Aristot. docuit scientiam procedere ex evidentibus, vel intellexit ex evidentibus quoad nos vel evidentibus secundum se. Si primum, ergo Metaphysica non erit proprie scientia, quae saepe procedit ex evidentibus secundum se tantum et non quoad nos, ut v. g. cum demonstratur, quod substantiae separatae a materia sunt incorruptibiles: et quod Deus est aeternus, quia est immutabilis, et quod omnia movet, quia est primum ens; quae principia non sunt per se nota nobis, sicut quod Deus sit, vel quod angelus sit. At vero si intelligat de principiis per se notis secundum se; tunc sic argumentor. Principia theologica sunt certissima, et evidentissima secundum se, v. g. quod Pater generet Filium, ergo ex hac parte non desinet esse proprie scientia.

Sed dicet aliquis, quod principia aliarum scientiarum, quamvis non sint nobis evidentia immediate, tamen fiunt nobis evidentia a posteriori, ut v. g. ex motu rerum nobis evidenti colligimus, quod Deus est et quod est unus et similia, et quod natura sit principium motus et quietis: hoc autem non contingit in principiis theologicis. Semper enim manet in nobis illorum assensus obscurus. Fateor, ita res habet. Sed hinc ego fortius argumentum faciam. Si evidentia conclusionum, quae ex talibus principiis deducuntur, non necesse est, quod efficiatur in nobis ex evidentia principiorum secundum se, ergo non est per se necessarium, quod assensus scientificus conclusionis accipiat evidentiam ex principiis: siquidem conceditur, quod principia, ut principia sunt, non habent evidentiam, quoad nos, sed solum habent evidentiam ab extrinseco et ab effectu. Et confirmatur. Si ad rationem propriae scientiae sufficit, quod principia in nobis habeant quandam evidentiam, quasi mutuatam ab effectibus; et propter illam assensus principiorum habetur certus et necessarius, ut inde rursus demonstrentur effectus, ergo multo magis debet sufficere, quod principia nostrae Theologiae certudinem habeant ab ipso Deo infallibiliter lumine fidei revelante nobis ea principia verissima esse. Probatur tertio conclusio. Quando Aristoteles dixit, non sciet aliquis nisi praemissarum habuerit scientiam, aut aliquid maius scientia; non exclusit a ratione scientiae nostram Theologiam. Habemus enim Theologi praemissarum, vel scientiam, vel aliquid maius scientia, scilicet fidem divinam, quae superat omnem scientiam humanam, immo et ipsum naturale lumen. Et confirmatur. Quia evidentia eatenus requiritur in principiis, quatenus conducit, ut intellectus convincatur et firmiter adhaereat veritati: sed sola certitudo nostrae fidei fortius adhaerere facit intellectum ad assensum principiorum, quam omnis habitus naturalis, ergo potiore iure nostra Theologia dicetur proprie scientia quam aliae universae humanae disciplinae. Atque etiam iure optimo a D. Aug. lib. 14. de Trin. cap. 1. et lib. 12. de Trin. cap. 14., nostra Theologia appellatur scientia, qua fides saluberrima gignitur, nutritur, defenditur et roboratur. Dicit autem, quod gignitur fides per hanc scientiam, quia Theologi officium est ratiocinando auferre impedimenta, quibus infideles detinentur, ne recipiant fidem. D. etiam Hieron. in epist. ad Paulinum, tomo 4. inquit: Talem scientiam discamus in terris, quae nobiscum perseveret in caelis. Observandum tamen est quod in conclusione secunda diximus, nostram Theologiam esse scientiam imperfectam, dupliciter posse intelligi. Uno modo comparatione ad alias scientias. Et sic non est dicenda imperfecta, sed potius omnibus humanis scientiis simpliciter multo perfectior: siquidem certitudine incomparabiliter praestat. Erit autem secundum quid imperfectior propter inevidentiam. Altero modo potest dici imperfecta comparatione ad perfectionem, quam intra propriam speciem habere potest. Sicut infans est imperfectus homo: quia nondum potest actiones perfectas propriae speciei exercere. Et isto modo vere nostra Theologia imperfecta est, quia pro isto statu caret evidentia, quam intra propriam speciem habebit in Patria, quando venerit quod perfectum est. Tunc enim principia, quibus nunc per fidem assentimus, lumine gloriae videbimus. Interim tamen sub umbra illius, quem desideramus, sedebimus; quantumvis fructus eius dulcis sit gutturi nostro. Et oppositum fuit error quorundam, qui Illuminati dicti sunt in Hispania, qui gloriabantur, se mysteriorum fidei evidentiam habere.

AD argumenta in oppositum respondetur. Ad primum optime respondet Divus Thomas, sufficere ad proprietatem scientiae, quod eius principia sint per se nota lumine superioris scientiae. Sed ad replicam respondetur, quod in illo casu homo ille non haberet scientiam, sed fidem humanam respectu principiorum immediate, conclusionum vero mediate, quarum assensus dicetur opinio fundata in fide humana. Et tunc nego consequentiam. Quoniam simile adductum a D. Thoma non sic intelligendum est, ut unus homo habeat Perspectivam solam, et alius Geometriam. Nam isto pacto Perspectiva non esset scientia, iuxta doctrinam aristotelicam: Non sciet nisi praemissarum habuerit scientiam, vel aliquid maius scientia. At vero homo ille non habet scientiam praemissarum, sed meram fidem humanam; ergo non potest habere scientiam perspectivae. Intelligendum ergo est simile quantum ad hoc, quod sicut scientia perspectivae accipit sua principia ab alia scientia; et hoc non obstat, quominus sit scientia: ita nostra Theologia accipit sua principia a scientia beata, quae est scientia Dei et Beatorum. Ceterum magna differentia est. Etenim nostra Theologia potest esse scientia, etiam si non sit simul cum scientia beata; at Perspectiva non potest esse scientia, nisi coniuncta fuerit cum scientia Geometriae in eodem intellectu. Et ratio huius differentiae est. Quia principia Theologiae communicantur nobis a scientia beata Dei mediante lumine ordinis supernaturalis, quod est lumen fidei, quae firmior est omni humana scientia, quamvis evidentia scientiae Beatorum non communicetur nobis. At vero principia perspectivae in eo, qui caret geometria, non communicantur ei nisi per fidem humanam, quae ratio assentiendi infirma est, ac proinde neque conclusionum scientiam habebit. Et per hunc modum intelligatur exemplum, quod affert D. Tho., De Veritate, q. 14. art. 10., ubi comparat nostram Theologiam disciplinae alicuius discipuli credentis principia propter auctoritatem magistri. Sed profecto differentia est, quod magister noster est ipse Deus, qui aperit aures nostras, ut audiamus eum quasi magistrum et vere simus docibiles Dei, ut dicitur Ioan. 6. cap. Et quia huius magistri auctoritas est omnino infallibilis, nostra Theologia inde discurrens ad conclusiones proprie scientiae rationem habet. Ad confirmationem negatur sequela. Quoniam assensus conclusionis illius, Christus est risibilis, ex assensu praemissarum coniunctim efficitur. Atque adeo ex lumine antecedentis applicato per bonam consequentiam causatur lumen acquisitum superioris ordinis, quam sit naturale. Et illud causat certitudinem in assensu conclusionis. Id quod magis constat, quando utraque praemissa est de fide.

Ad secundum argumentum negatur, quod haereticus possit esse verus theologus, etiam si antea fuerit catholicus. Et ratio est. Quia iam sola fide humana vel opinione universa principia credit. Et ad confirmationem respondetur, quod aliae scientiae non amittuntur propter unum errorem circa conclusionem. At vero si error esset circa rationem formalem principiorum; tunc tota scientia corrumperetur: quamvis maneret quaedam habilitas quasi cadaver scientiae. Et quia haereticus errat circa rationem formalem principiorum, quae est divina revelatio ad credendum ea, quae proponit Ecclesia; idcirco consequenter tota Theologia, quae illis principiis innititur, statim destruitur sicut et tota fides perit.

Ad tertium argumentum doctissimus Magister Frater Dominicus de Soto, lib. 1. Poster. q. 2. ad confirmationem argumenti septimi ait, quod quando per consequentiam evidentem deducitur conclusio ex principio fidei, tunc etiam ipsa conclusio similiter est certa secundum fidem. Quamobrem eas solas conclusiones censet ad theologicam scientiam pertinere, quae ex principiis fidei per consequentias probabiles deducuntur. Verumtamen haec sententia falsa est. Probatur primo. Quia sequeretur, quod nostra Theologia esset mera opinio. Patet sequela. Quoniam ex principiis quantumlibet certis et evidentibus per consequentiam probabilem non potest generari nisi opinio; ut patet in argumentatione, quae sumitur ab exemplis evidentibus, v. g. Petrus in aliqua negotiatione factus est dives; et Paulus similiter, ergo si tu ita negotiatus fueris; dives eris. Hic non generatur nisi opinio consequentis. Item falsum est, quod ait, similiter est de fide, Christus est homo, et Christus est risibilis. Quoniam si quis confiteretur, Christum esse perfectum hominem, negaret autem esse risibilem; quia opinatur, risibilitatem non pertinere ad perfectionem hominis, hic esset malus philosophus, sed nondum haereticus. Quoniam ab Ecclesia non est hactenus definitum, quod Christus sit risibilis. At vero si ab Ecclesia definiretur, risibilitatem pertinere ad perfectionem humanae naturae, quemadmodum definitum est, Christum habere duplicem voluntatem, scilicet, humanam et divinam; iam qui negaret Christum esse risibilem, esset haereticus. Quia repugnaret doctrinae Ecclesiae, quae columna est et firmamentum veritatis.

Respondetur ergo ad argumentum, quod conclusiones, quae ex principiis fidei, vel ex uno principio fidei et altero naturaliter evidenti per bonam consequentiam deducuntur, sunt proprie theologicae scientiae conclusiones. Et nihilominus dicuntur esse conclusiones de fide non immediate, sed mediate: et oppositum illarum dicitur error circa fidem mediate: et qui contrarium sentit, venit in suspicionem haeresis, praesertim si philosophus est: quia ille non est credendus negare, quae sunt nota lumine naturali, ac per consequens creditur, negare principium fidei. Hanc sententiam tenet praeceptor meus Cano in libro 12. De Locis Theologicis, capit. 2.

Ad quartum argumentum respondetur, quod quaedam principia Theologiae prima sunt maxime necessaria, ut v. g. quod Deus est trinus et unus, quod Pater generat Filium. Alia vero sunt, quae ex propriis terminis considerata videntur esse contingentia, ut v. g. quod Christus est spinis coronatus. At vero si haec ipsa considerentur, ut subsunt divinae revelationi, sunt omnino necessaria: sicut est necessarium, quod Deus sit verax, ita ut falli aut fallere non possit. Et hoc sufficit ad certitudinem scientiae theologicae.