Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

SUMMA ARTICULI.

PRIMA conclusio: Bonum et ens secundum rem sunt idem, sed differunt secundum rationem tantum. Ratio primae partis conclusionis ita colligitur a Caiet., quia bonum habet rationem appetibilis, ergo perfecti, ergo entis in actu, ergo entis: ergo bonum et ens sunt idem. Secunda pars probatur, quia bonum dicit rationem appetibilis, quam non dicit ens expresse, ergo.

Secunda conclusio, in solutione ad primum: Unumquodque dicitur ens simpliciter per suum esse substantiale: per actus autem superadditos dicitur aliquid esse secundum quid.

Tertia conclusio ibidem: Bonum e contrario se habet; dicitur enim bonum secundum quid secundum esse quod est substantiale; secundum vero ultimum actum dicitur bonum simpliciter.

COMMENTARIUM.

PRO intelligentia huius doctrinae, nota ex D. Tho., De Veritate, q. 1. art. 1. quod enti non potest addi aliquid quod sit velut extranea natura, sicut differentia additur generi, et accidens subiecto. Ratio huius est, quia quod primo intellectus concipit, quasi notissimum, est ens, ut dicit Avicen. lib. 2. suae Met., sed quaelibet natura essentialiter est ens; ex hoc enim probat Arist. 3. Meta. tex. 10. quod ens non potest esse genus: quia, scilicet, est intrinsecum essentialiter omni differentiae; ergo nulla natura, et nulla differentia potest addi enti tamquam extranea.

Nota secundo, quod nihilominus aliqua dicuntur addere supra ens inquantum exprimunt ipsius modum intrinsecum, qui non exprimitur nomine entis, et hoc contingit dupliciter. Uno modo ita ut modus ille expressus sit specialis modus entis non communis omni enti: et ita accipiuntur decem rerum genera, ut v. g. substantia exprimit specialem modum essendi, scilicet, ens per se, id est, non in subiecto. Alio modo ita ut expressus ille modus sit generaliter consequens ad omne ens, et sic distinguuntur sex transcendentia, scilicet: ens quod sumitur ab actu essendi; res exprimit quiditatem sive essentiam entis; unum exprimit negationem divisionis in se; aliquid vero exprimit divisionem ab alio; bonum exprimit convenientiam entis ad appetitum; verum exprimit convenientiam entis ad intellectum.

Nota tertio, quod distinctio rationis, altera est rationis ratiocinantis, sive ut alii dicunt, rationis significantis vel concipientis; altera est rationis ratiocinatae sive rationis significatae et conceptae. Prior distinctio est inter extrema quae non sunt, seclusa operatione intellectus: ut est distinctio rationis inter genus et speciem, si sumantur formaliter ut important secundas intentiones. Altera distinctio est inter ea quae sunt a parte rei idem, et sunt in rebus, seclusa operatione intellectus: hac distinctione distinguuntur sex praedicta transcendentia. Non enim sunt entia rationis, sed reales passiones entis, quamvis non distinguuntur realiter, sed in ordine ad rationem nostram. Alii doctores solent aliter explicare distinctiones istas rationis ratiocinantis, et ratiocinatae; ita sane ut distinctio rationis ratiocinantis conveniat etiam extremis realibus, sed non habentibus in se aliquam compositionem. Et sic dicunt quod attributa divina sola ratione ratiocinante distinguuntur; quia ex parte rei non invenitur fundamentum distinctionis, cum Deus sit unica simplicissima perfectio. At distinctionem rationis ratiocinatae dicunt esse inter illa, quae habent aliquam compositionem, saltem metaphysicam, ut homo et animal distinguuntur ratione ratiocinata; quia aliunde sumitur ratio animalis, aliunde vero ratio differentiae, quae est rationale. Etenim differentia non essentialiter includit genus, alias non contraheret illud ad speciem. Dicunt ergo isti doctores, quod bonum in creaturis distinguitur ratione ratiocinata ab ente; sed in divinis primo modo distinguitur, nempe ratione ratiocinante. Nobis tamen magis placet prior illa explicatio: puto enim attributa divina distingui ratione ratiocinata: sufficit namque ad hanc distinctionem fundamentum esse in re, quae propter sui infinitam perfectionem potest vere et realiter fundare distinctos conceptus in nostro intellectu.

DUBITATUR modo, utrum bonum distinguatur ab ente per hoc quod formaliter exprimit relationem appetibilis ad appetitum.

Arguitur primo, pro parte affirmativa, ex eo quod D. Tho. ait in art., rationem boni in hoc consistere, quod aliquid sit appetibile: sed appetibile formaliter dicit relationem ad appetitum; ergo bonum formaliter dicit relationem ad appetitum.

Secundo. Malum importat formaliter disconvenientiam, vel privationem convenientiae ad appetitum; ergo bonum formaliter dicit convenientiam ad appetitum, et per consequens relationem. Consequentia probatur, quia bonum et malum sunt opposita; ergo si unum est relativum formaliter, vel dicit privationem relationis, necesse est, quod alterum sit relativum.

Arguitur tertio. Eadem res dicitur bona et mala respectu diversorum; ergo bonum et malum relative dicuntur. Antecedens patet in motu calefactionis aquae: nam calor est malus respectu formae aquae, et bonus respectu formae generandae. Consequentia probatur, quia hoc est proprium relative oppositorum ut respectu diversorum possint de eadem re verificari.

De hac difficultate vide Duran. in 2. distinct. 34., q. 1., ubi tenet specialem sententiam contra Thomistas. Ait enim, quod bonitas est formaliter ipsa convenientia ad appetitum, ita ut bonitas contrahat entitatem ad partem subiectivam, quae est relatio, immo ad talem relationem, quae est convenientia. Unde infert primo, quod non omnis entitas est bonitas, quamvis omnis bonitas sit quaedam entitas, quae est respectiva. Secundo infert, quod bonum in concreto convertitur cum ente non essentialiter, sed denominative, quia omne ens est subiectum seu fundamentum talis relationis. Sed opposita sententia est communis et vera quae consistit in duabus conclusionibus.

Prima conclusio: Bonum non significat formaliter relationem ad appetitum. Probatur primo. Bonum formaliter importat perfectionem, sed relatio, quatenus relatio est, non est perfectio, ergo. Secundo probatur. Deus est maxime bonus; sed non est bonus formaliter per relationem, ergo. Minor probatur, quia non est bonus per relationem realem, neque rationis; ergo per nullam. Probatur antecedens, quia in Deo nulla relatio realis ponitur nisi constitutiva vel distinguens personas; sed bonitas Dei non est huiusmodi; ergo non est in Deo relatio realis bonitatis. Quod autem non sit relatio rationis patet: quia alias, bonitas Dei non esset realis; cum tamen sit ipse Deus. Tertio probatur. Quia omnis motus et propensio rerum omnium est per se ad bonum; sed ad relationem non est per se motus; ergo bonum non est relatio formaliter. Quarto probatur. Bonum transcendentaliter est commune omnibus praedicamentis; sed relatio formaliter non est communis omnibus praedicamentis; ergo bonum non dicit formaliter relationem. Denique probatur: omnis relatio obiecti ad potentiam, cuius actus mensuratur ab obiecto, est relatio rationis; ergo si bonum formaliter dicit relationem ad appetitum, sequitur quod ratio boni sit relatio rationis universaliter loquendo. Antecedens probatur inductivo in omnibus obiectis sensuum, et est eadem ratio sicut de scientia et scibili: nam quia scibile est mensura scientiae, non refertur relatione reali ad ipsam; sed e contra scientia realiter refertur ad scibile; ergo si bonum, quod est obiectum appetitus, est mensura ipsius, non dicit relationem realem ad appetitum.

Secunda conclusio: Bonum formaliter importat perfectionem absolutam ad quam tamen sequitur ratio appetibilis et ordo ad appetitum, sicut risibile sequitur ex rationali. Prima pars probatur ex praecedenti conclusione: nam si bonum non importat formaliter relationem, ergo aliquid absolutum. Secunda pars probatur ex modo loquendi sapientum: quia propterea dicitur aliquid appetibile esse, quia bonum est, et non ideo bonum, quia appetibile. Secundo probatur: bonum est formale obiectum per se appetitus, movens et terminans ipsum; sed appetibile importat extrinsecam denominationem quae sequitur ex ordine appetitus ad ipsum bonum; ergo ratio boni absoluta est et prior quam ratio appetibilis. Confirmatur, quia ita se habent coloratum et visibile respectu visus, sicut bonum et appetibile respectu appetitus: sed coloratum est obiectum per se et absolutum respectu visus, visibile autem est denominatio extrinseca colorati, quae sequitur ex ordine visus ad coloratum; ergo appetibile proportionabiliter se habet cum bono, sicut visibile cum colorato. Tertio probatur: omnia obiecta potentiarum sunt prius quam potentiae; ergo denominatio obiectorum, quae sumitur a potentiis, posterior est, quam ratio obiectorum. Antecedens patet inductivo in sensuum obiectis: item quia obiecta sunt mensura potentiarum et finis, mensura autem prior est mensurato, et finis prior est quam id quod est ad finem; ergo.

AD argumenta in oppositum respondetur. Ad primum dicimus cum Caietano, quod appetibile dupliciter potest accipi: uno modo ut formaliter dicit rationem appetibilis; alio modo ut fundamentaliter et radicaliter importat illam, quasi proximum fundamentum appetibilitatis; (dixi proximum, quoniam etiam ens importat fundamentum et radicem appetibilitatis, sed quasi remote et non expresse; bonum autem proxime et expresse importat tale fundamentum appetibilitatis). Hoc ergo secundo modo verificatur, quod ratio boni intrinseca est ratio appetibilis. Cum enim differentiae rerum nobis lateant, saepe utimur nominibus propriarum passionum ad significandas differentias ut fundamenta talium passionum: sicut dicimus, equus est animal hinnibile.

Ad secundum respondetur, quod malum in communi importat privationem fundamenti appetibilitatis et non dicit formaliter relationem, neque privationem relationis.

Ad tertium respondetur: concedo antecedens, et nego consequentiam. Ad probationem: nego proprium esse oppositorum relativorum, ut ea sola dicantur de eodem respectu diversorum; sed etiam convenit contrariis suo modo, v. g. aliquod corpus est calidum respectu unius, et frigidum respectu alterius. Similiter aliquid est magnum respectu unius, et parvum respectu alterius. Verum est tamen, quod quotienscumque inveniuntur huiusmodi proprietates in oppositis, aut sunt relativa opposita, aut certe adiungitur eis aliqua relatio, saltem respectus ille ad diversa. Circa secundam et tertiam conclusionem, in solutione ad primum, observandum est valde, quantae differentiae causa sit sola distinctio rationis inter aliqua extrema, quando intervenit aliqua compositio alterius extremi adiuncti cum illis, quae sola ratione differunt: v. g. in divinis, Pater et Essentia sola ratione differunt; et tamen de Patre verificatur quod generat, de Essentia vero hoc asserere est haereticum. Immo etiam contingit, quod quae sola ratione differunt, de se invicem non praedicentur: v. g. in exemplo posito, Essentia generat, falsa est; et tamen praedicatum et subiectum sola ratione differunt. Item haec est falsa, generatio est spiratio seu generare est spirare; et tamen extrema, sola ratione differunt: et tamen haec est vera, Generator est Spirator. Ratio huius est, non sola distinctio rationis inter extrema (quae numquam sola sufficit falsificare propositionem affirmativam, alioquin illa esset falsa, Generator est Spirator, et haec, homo est animal rationale); sed quia contingit compositionem esse talem, unde consurgit nova significatio totius enunciationis propter aliquam proprietatem logicalem, aut etiam grammaticalem, quae varium sensum facit in compositione quorumdam terminorum: ut v. g. illa est falsa, generatio est spiratio, quia efficitur sensus formalis propter modum significandi extremorum; significant enim actionem in abstracto, et fit talis sensus aequivalenter, quod generatio terminatur ad eumdem terminum ad quem spiratio; et per consequens, generatum esset spiratum, quod est haereticum. Similiter etiam, quia Essentia non significat suppositum, haec est falsa, Essentia generat, eo quod adiectivum applicat significationem formalem ad significatum formale et immediatum substantivi, quod reddit suppositum Verbo, et fit sensus, quod Essentia generat aliquid a se distinctum in natura: sed de hoc in materia de Trinitate latius dicemus. Interim, tamen, in proposita et praesenti materia nota, quod quamvis bonum et ens differant sola ratione: tamen cum huiusmodi addito, scilicet secundum quid, vel simpliciter, non eodem modo se habent bonum et ens propter rationem D. Tho. in solutione ad primum. Denique pro intelligentia doctrinae Divi Thomae, in solutione ad primum, ubi ait, quod ens dicit aliquid proprie esse in actu, nota quod ens accipitur dupliciter. Uno modo, ut est participium verbi sum, es, fui, et tunc tantum valet sicut existens. Alio modo accipitur nominaliter, ut significat essentias rerum cum ordine intrinseco ad ipsum esse, sive actu sint, sive in potentia existant; et hoc modo ens dividitur in decem praedicamenta, et est essentialissimum praedicatum transcendentale conveniens unicuique rei intime. Nihilominus quia ens particulariter sumptum importat actum essendi: propterea D. Tho., ex significatione entis particulariter accepti, explicat quomodo ens, nominaliter sumptum, dicatur simpliciter ens id quod habet immediatum ordinem ad esse, per quod res educitur de potentia in actum primum, qui dicitur esse substantiale, quia recipitur in substantia, quae non est in subiecto, sed per se subsistens.