Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

SUMMA ARTICULI.

PRIMA conclusio: Bonum rationem finis importat. Ratio est, quia bonum est quod omnia appetunt. Secunda conclusio: Ratio boni praesupponit rationem causae efficientis, et rationem causae formalis. Ratio, quia quod est primum in causando, est ultimum in causato.

COMMENTARIUM.

DUBITATUR circa primam conclusionem, an sit vera? Pro parte negativa arguitur primo: Deus ab aeterno erat maxime bonus, etiam si nihil fuisset creaturus; et tamen non habebat rationem finis: ergo bonum non importat formaliter rationem finis. Minor probatur, quia nihil erat vel movebatur propter finem; ergo non erat ratio formalis finis. Patet consequentia, quia finis est cuius gratia aliquid fit, ut dicitur 2. Physic., tex. 75., et sequentibus.

Secundo. Ratio finis est ratio appetibilis formaliter: sed ratio boni non est formaliter sed fundamentaliter ratio appetibilis; ergo non est eadem ratio boni et finis.

Tertio. Finis non praesupponit rationem causae efficientis aut formalis: sed bonum praesupponit rationem utriusque causae, ut dicit secunda conclusio; ergo non est eadem ratio boni et finis formaliter loquendo. Maior probatur: quia finis formaliter dicit primam omnium causarum; ergo nullam causam praesupponit.

Propter haec argumenta, aliqui intelligunt D. Tho. quod loquatur identice, et non formaliter, de ratione boni et finis. Argumenta autem probant, quod differunt secundum rationem. Sed haec intelligentia non consonat cum solutione ad primum, ubi D. Tho. concedit, quod bonum et pulchrum sunt idem secundum rem, differunt autem secundum rationem: et propter hanc causam negat bonum dicere rationem causae formalis, quam tamen dicit pulchrum. Ergo satis insinuat D. Thomas quod bonum formaliter dicit rationem causae finalis: alias, nulla esset differentia assignata inter bonum et pulchrum ex una parte, et bonum et finem ex altera. Unde aliter dicendum est. Et nota quod ratio cuiuslibet causae, sive formalis, sive efficientis, sive finalis, dupliciter potest considerari et dici: uno modo prout explicatur illa ratio per definitionem ipsius causae ut causans est; v. g. finis est, id cuius gratia aliquid fit, et causa efficiens est unde incipit motus realiter. Altero modo consideratur et sumitur ratio causae pro principio per quod ipsa causa habet potestatem causandi, ut v. g. ratio causae efficientis dicitur esse forma per quam est in actu, ut sit potens efficere: sic etiam bonitas rei est ratio causae finalis: quia per eam constituitur res in esse finalizato, etiamsi nihil fiat actu propter finem. Haec distinctio ponitur hic a Caietano satis obscure; videtur enim appellare rationem finis priori modo acceptam a nobis, rationem in actu exercito; cuius ratio nominis est, quia per talem rationem causa finalis exercet actum finalizandi. Secundam vero rationem videtur appellare rationem finis in actu signato, quia certe ita significatur ratio finis, quod non est necesse ut actu finalizet cum intelligitur habere illam rationem. At vero postea Caietanus videtur contrario sensu. Nobis tamen magis placet prior modus loquendi de fine in actu signato et actu exercito.

Hoc supposito, ad argumenta respondetur, quod D. Tho. loquitur in priori conclusione de ratione finis secundo modo, quae potest dici ratio finis in actu signato. Unde ad primum argumentum respondetur, quod Deus ab aeterno habuit rationem finis per suam bonitatem; quamvis priori modo non haberet rationem finis actualiter finalizando motum vel inclinationem naturae.

Ad secundum respondetur, quod si appetibile sumatur pro fundamento proximo appetibilitatis, eadem est ratio formalis appetibilis et boni et finis.

Ad tertium respondetur per distinctionem: si enim intelligatur maior de fine in causando in actu exercito, vera est: quia prima omnium causarum est finis; si autem intelligatur quod habere rationem finis in ipsomet causato non praesupponit rationem formae et causae effective, falsa est. Immo vero in unoquoque causato prius est ipsa forma, per quam est ens; deinde consideratur ut virtus effectiva secundum quod est perfectum in suo esse, quia potest generare sibi simile. Tertio consequitur ratio boni et finis propter quem alia moveri possunt et appetere assimilationem ad ipsum, quin potius etiam in ipso Deo iste ordo verificatur, nostro modo intelligendi, qui fundatur in ipsa re: primo enim intelligimus de Deo ipsum esse, deinde perfectionem, et tandem bonitatem et rationem finis.

Alterum dubium solet hic disputari, an finis habeat causare et movere secundum quod est in intentione, an secundum quod est in re? Hanc tamen quaestionem late disputat Caiet. in 1. 2., q. 1., art. 1. et ibidem Scholastici. Vide Soto de hoc, in 2. Physic., q. 5. At vero in hoc articulo brevissime dissolvit quaestionem Caietanus. Ait enim, quod sicut forma est ratio causandi effectiva, existere autem est conditio formae efficientis; ita esse realiter, est ratio causandi finaliter; esse autem in intentione est conditio causae finalis; esse autem in executione non est ratio finis, sed terminus et effectus tam efficientis, quam etiam ipsius finis. Aliqui vero tenent quod finis habet rationem causae prout est in intentione, ita ut esse in intentione sit ratio formalis finalizandi. Sed profecto cum ex doctrina D. Thomae in hoc articulo habeamus, quod bonum habet rationem finis formaliter, necesse est, ut eadem sit ratio qua res sit bona et qua sit finis, virtutem habens finalizandi: sed non est bona prout est in intentione formaliter; ergo neque habet rationem finis formaliter, prout est in intentione.

Circa solutionem ad primum nota ex Platone in Phedro et in Symposio et in Hypia maiori, quod pulchritudo est quaedam gratia et splendor rei, quae percepta per mentem vel auditum vel visum allicit animam. Est autem triplex pulchritudo, quaedam quae reperitur in rebus corporalibus, quam definit August., lib. 22. De Civit. c. 19. quod sit membrorum debita congruitas cum quadam coloris suavitate. Eodem modo definit Cicer. in 3. Tuscul. Et Arist. 4. Ethic. c. 3. ait, insuper necessariam esse quamdam magnitudinem et proceritatem corporis et membrorum, ut aliquis sit pulcher simpliciter: qui enim sunt pusilli corpore, quamvis sint bene proportionati, non appellantur pulchri, sed dicuntur formosi. Altera pulchritudo est in vocibus, quae consistit in quadam harmonia vocum, quae consurgit ex proportione numerorum et quibusdam intervallis. Tertia pulchritudo est in spiritualibus, quae consurgit ex debita proportione potentiarum spiritualis creaturae in ordine ad perfectionem suae speciei et ad finem proprium, v. g. in homine studioso sunt potentiae intellectus et voluntatis bene proportionatae et consonantes cum ipsa natura rationali et cum fine ipsius: quae pulchritudo amittitur per peccatum mortale, per quod avertitur homo ab ultimo fine. Ceterum in ipso Deo, qui simplicissimus est, dicitur esse pulchritudo propter infinitam perfectionem Deitatis, in qua est divinus intellectus et divina voluntas, quae nostro modo intelligendi maxime proportionantur. Sed insuper videtur singularis pulchritudo Deo esse attribuenda, quatenus in eo sunt tres Personae realiter distinctae cum maxima unitate Essentiae, ubi est maxima proportio aequalitatis distinctarum personarum convenientium in una essentia, quin potius in omnibus creaturis est quoddam vestigium huiusmodi pulchritudinis divinae, quatenus in omnibus invenitur differentia cum unitate. Et hoc est quod in ipsis rebus nobis maxime placet et delectat, ut ratio boni consistat in modo, specie et ordine.