Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

DUBITATUR ergo primo circa primam conclusionem: An fuerit simpliciter necessarium ad humanam salutem, quod doctrina revelata traderetur hominibus.

Arguitur primo pro parte negativa. Omnes creaturae viribus propriis suum finem consequi possunt; ergo homo ad proprium finem consequendum non indiget simpliciter aliquo supernaturali dono, alias videretur peioris conditionis esse, quam cetera creata.

Arguitur secundo. Quia Apostolus ad Romanos, 1. vehementer accusat Philosophos Gentiles, non quidem, quia Deum non cognoverint, sed quia cum naturaliter cognovissent non sicut Deum glorificaverunt aut gratias egerunt: ergo naturalis cognitio sufficit ad colendum Deum, ac per consequens ad finem beatitudinis. Et confirmatur. Nam Deum esse et remuneratorem esse, lumine naturali cognoscibilia sunt: sed testante Apostolo ad Hebraeos, 11.: Accedentem ad Deum oportet credere, quia est et quod inquirentibus se remunerator est; haec videntur sufficere ad iustificationem: ergo simpliciter non est necessaria doctrina revelata. Et confirmatur secundo. Quia cum primum homo pervenit ad usum rationis, si faciat quod in se est ex viribus naturae, ut convertatur in Deum, iustificatur a peccato; et tamen non habet aliquam supernaturalem cognitionem, ergo.

Arguitur tertio. Quia quamvis secundum legem ordinariam nemo salutem consequatur nisi mediante aliqua revelata doctrina; tamen absolute loquendo poterat Deus hominem perducere in vitam aeternam absque aliqua supernaturali revelatione, quam illi in hac vita conferret; ergo absolute loquendo non est necessaria revelata doctrina ad salutem, sicut oculus ad videndum.

Arguitur quarto. Esto sit necessaria ad salutem aliqua doctrina revelata, tamen nostra Theologia, non videtur simpliciter necessaria; ergo frustra D. Thomas de hac Sacra Theologia, ad cuius studium accedimus, asseruit esse necessariam Probatur minor ex illo Marci, ultimo: Qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit Et ratione probatur. Quia per fidem sufficienter cognoscitur finis noster et media ad illum necessaria.

Et denique arguitur. Nam esto sit necessaria cognitio Scripturarum sacrarum in Ecclesia Christi, videlicet, ut sint Doctores, qui Sacras litteras interpretentur; tamen superflua videtur nostra Scholastica Theologia, quae tam morose et tanto argumentorum numero hinc et inde iactato res divinas nimia curiositate discutiat atque pertractet; ergo tam subtilis disputatio superflua est. Minor probatur. Quia sancti Patres, qui Ecclesiae Dei Doctores idonei extiterunt, non fuere versati in huiusmodi subtilitatibus ventilandis. Et confirmatur ex Chrysostomo, Hom. 1. in Epist. ad Titum, ubi ait, quod sacrum Evangelium continet omnia, praesentia, futura, et omnia, quae ad pietatem sunt necessaria. Et D. Aug. tract. 49. in Ioan. ait: Non omnia, quae fecit Dominus Iesus, scripta sunt, ut Ioannes testatur, selecta tamen sunt, quae scriberentur, omnia quae generi humano sunt necessaria ad salutem. Item D. Basilius in Homilia de humana Christi generatione inquit: O absurdam et pravam ingratudinem! Magi adoratum veniunt et Christiani curiosius quaerunt, quomodo in carne Deus sit et quali carne et an assumptus homo perfectus sit, an imperfectus? Taceant curiosi: et in Ecclesia Dei supervacanea investigare desistant. Et tamen huiusmodi quaestiones disputant nostri scholastici et alias multo curiosiores, videlicet: An si Spiritus Sanctus non procederet a Filio, distingueretur ab illo? et utrum si Adam non peccasset, filius Dei assumeret humanam naturam? Et huius generis alias quam plurimas, ergo.

PRO decisione huius dubii sit prima conclusio certissima secundum fidem catholicam. Doctrina revelata necessaria est simpliciter secundum legem ordinariam Dei ad salutem singulorum hominum, qui ad usum rationis pervenerint. Dixerim secundum legem ordinariam Dei; nam secundum absolutam potentiam potuisset Deus homines per gratiam suam iustificare et ad beatitudinem transferre. Haec conclusio specialem locum habet, ubi a Theologis explicatur et comprobatur Sacrarum litterarum et Conciliorum testimoniis; videlicet, in 2. 2 quaestione 2. articulis 3. 4 5. et sequentibus. Nunc autem sufficiat nobis testimonium illud ad Hebrae. 11: Sine fide impossibile est placere Deo. Est autem fides sperandarum substantia rerum, argumentum non apparentium. Habemus ergo, quod si nomine doctrinae revelatae intelligamus etiam doctrinam fidei catholicae, ut re vera ipsa maxime sub tali nomine intelligenda est, simpliciter sit necessaria doctrina revelata ad salutem hominibus acquiremdam: et hoc certum esse secundum fidem catholicam.

Nihilominus quidam ex modernis Theologis hoc in loco plus nimio immorantur quaerentes: An naturali ratione probari possit, praeter physicas disciplinas aliam doctrinam revelatam esse homini necessariam ad recte vivendum, et felicitatem obtinendam. Et pro parte affirmativa multipliciter argumentantur. Primo quidem inductione facta. Est enim communis sensus hominum, talem doctrinam esse necessariam: ut v. g Iudaei infideles censent, se habere doctrinam revelatam, expectantes Messiam. Sarraceni etiam arbitrantur, Mahumetem fuisse prophetam Dei, qui legem salutarem attulit hominibus. Item haeretici putant se habere doctrinam revelatam: quin etiam et Gentiles idem arbitrantur. Quorum fundamentum est; Id credendum esse, quod ex genitoribus acceperunt: et ideo Gentiles appellati sunt. Refert enim Augustinus, 8. de Civitate, capite 5., ex Varrone, apud Gentiles fuisse triplicem Theologiam; Quandam naturalem, quam homines propriis viribus adinvenerunt: alteram fabularem, quam poetae confinxerunt: tertiam civilem, quae erat sacerdotum, per quam civitates ad cultum Dei ordinabantur. Et hanc censebant hominibus a Deo per revelationem traditam. Et denique Christiani hoc maxime affirmant necessarium esse. Hinc ergo argumentum moraliter evidens desumitur. Impossibile est, id in quo universae nationes conveniunt, esse falsum: sed universae nationes consentiunt in hoc, quod hominibus doctrina revelata sit necessaria, ergo hoc est verum. Mihi tamen hoc argumentum persuasorium magis, quam demonstratorium videtur. Nam ex philosophis, qui ab hominibus sapientes iudicabantur, quidam negaverunt esse Deum, ut Pytagoras et Protagoras: quidam negaverunt providentiam Dei, ut Epicureus et sequaces: et quod magis mirandum est, Aristoteles divinam providentiam negasse visus est. Nihil enim de providentia Dei asseruit: immo mundum ex necessitate naturae, non ex libera voluntate ab ipso Deo dimanasse putabat, id quod infra, quaestione 19., articulo 10., errorem contra lumen naturale fuisse ostendemus; et in quaestione 46., articulo 1. Constat etiam, quam dubius fuerit Aristoteles de immortalitate animae.

Item, 12. Metaph. capite 8. postquam demonstrasset quaedam, quae de ipso Deo demonstrari possunt, sic ait: Tradita sunt autem a maioribus nostris et admodum antiquis nonnulla etiam praeter haec: sed cetera omnia fabulose ad persuasionem multitudinis, aut ad legum, aut ad eius, quod conferat opportunitatem allata sunt. Ecce igitur quomodo praedictum argumentum, ab auctoritate et omnium consensu desumptum, labefactari potest.

Alterum argumentum adducitur ex Divo Thoma, 1. contra Gent., capite 3, videlicet Quia homines naturaliter desideramus scire quidditatem cuiuscumque rei, quae quomodolibet in nostram notitiam venit, ergo naturaliter desideramus scire quidditatem primae Causae. Rursus: Sed per physicas disciplinas non possumus cognoscere Deum quidditative, ut patet ex Aristotel. 2. Metaph. capite 1. ubi ait, ita se habere nostrum intellectum ad manifestissima naturae, sicut oculum noctuae ad lucem solis. Et Plato in Parmenide cum multa de primo ente dixisset, conclusit: Hominem non posse cognoscere quid est, sed quid non est; ergo efficitur necessarium esse scientiam revelatam. Sed haec ratio et aliae similes, quae desumuntur ex doctrina Divi Thomae, ubi supra, ad hoc conferunt (ut Divus Thomas in fine praedicti capitis inquit) ut ostendatur, non esse abiiciendum quasi falsum id, quod de Deo dicitur, quamvis ratione investigari non possit: immo etiam ostenditur quomodo doctrina revelata non destruat, sed perficiat potius naturam, dum imperfecta sed naturalia desideria, quae potius dicuntur velleitates, perficiat atque compleat Numquam enim concedam seclusa revelatione, esse homini vel angelo naturale desiderium simpliciter et absolutum cognoscendi Deum quidditative: immo si angelus crearetur in puris naturalibus, nulla via tenderet ad huiusmodi cognitionem Dei, aut eam desideraret, quam sibi impossibilem esse evidenter indicaret. Nos igitur concludamus in confirmationem primae conclusionis fundamentalis asserentes, quod Sapient. 13. dicitur: Vani sunt omnes homines, quibus non subest scientia Dei. Non igitur alia via potest haberi certa praedicta conclusio, quam ex fide catholica. Ceterum, quod haec revelata doctrina multis rationibus fiat evidenter credibilis: non est praesentis loci ostendere. Sed id fecimus in 2. 2. quaestione 1. articulo 5.

Secunda conclusio. Si nomine doctrinae revelatae intelligamus prophetiam, necessaria est in Ecclesia, non quidem singulis hominibus necesse est fieri revelationem propheticam, sed eis quos elegit Deus, ut per illorum ministerium fideles de futuris instrueret. Haec conclusio intelligenda est secundum legem ordinatam a Deo, qui pro diversitate temporum mentes quorundam hominum prophetice illuminavit, ut ex parte Dei reliquos instruerent et consolarentur, iuxta illud Amos, 3. capite: Quia non faciet Dominus Deus verbum, nisi revelaverit secretum suum ad servos suos Prophetas. Unde primus Propheta fuit Adam, cum dixit Genes. 2. capite: Hoc nunc os ex ossibus meis et caro de carne mea: propter hanc relinquet homo patrem et matrem et adhaerebit uxori suae. Cuius prophetiae mysterium explicat Apostolus ad Ephes. 5.: Sacramentum hoc magnum est; ego autem dico in Christo et in Ecclesia. Ceterum quantum utilitatis attulerit prophetica doctrina ad Evangelicae doctrinae confirmationem, satis docet Apostolus, ad Romanos 1. dum inquit: Segregatus in Evangelium, quod ante promiserat per prophetas suos in Scripturis sanctis de Filio suo. Vide de hac re Chrysostom. super Isaiae, capite 6., Homil. 2., ubi inquit; Prophetica oracula non in hoc promulgantur, ut homines futura utcumque cognoscant; sed ut inde magnas utilitates reportent. Prima est, ut reddantur homines modestiores metu poenae et propheticae comminationis. Secunda est, ut efficiantur homines alacriores ad obeundam virtutem ex promissione bonorum. Tertia est, ut ex utraque parte cognoscant potentiam Dei et providentiam erga homines. Quarta, ut existiment futura, quae praedicuntur, non fortuito eventu, sed Dei firmisimo decreto provenire. Quinta, ut cognoscant homines, se peccatores esse et recurrant ad Christum.

Tertia conclusio. Si nomine doctrinae revelatae intelligatur scientia, quae versatur circa intelligentiam et explicationem Sacrarum litterarum et eorum, quae ad fidem pertinent, non est necessaria simpliciter singulis hominibus ad salutem. Haec patet. Quia multi sunt Christiani simplices, qui simpliciter credentes fidei articulos ex dilectione Dei mandata eius observant et salvi fiunt.

Quarta conclusio. Est nihilominus huiusmodi doctrina revelata, quae a nobis scientia Theologica dicitur in Ecclesia Dei ad salutem hominum et conservationem fidelium necessaria. Haec conclusio intelligitur de necessitate finis simpliciter, supposita divina ordinatione. Pro intelligentia et confirmatione huius conclusionis advertendum est, ut antea insinuabamus, quod scientia Theologica dupliciter versatur circa ea, quae revelata sunt a Deo. Primo, interpretando Sacras litteras ex antecedentibus et subsequentibus, ex traditionibus Ecclesiae, ex peritia linguarum et aliis similibus. Altero modo, ex testimoniis Scripturarum vel ex veritatibus fidei colligendo conclusiones per bonam vel probabilem consequentiam ad aedificationem fidelium vel fidei defensionem. Nota secundo, quod quamvis haec duo officia diligentia et studio Theologus exerceat; tamen quia ipse ex fide procedit et donis Spiritus sancti, interdum etiam speciali Dei gratia gratis data, merito huiusmodi scientia sacra dicitur et revelata. Quod enim in ea nostrum est, minimum est. Nunc ergo in utroque sensu probatur conclusio; et prius in priore sensu ex illo ad Ephesos, 4.: Ipse dedit quosdam quidem Apostolos, quosdam autem Prophetas, alios vero Evangelistas, alios autem pastores et doctores ad consummationem sanctorum, in opus ministerii, in aedificationem corporis Christi. Ecce finem horum officiorum, scilicet, aedificationem fidelium. Item, 1. Corinthiorum, 12., referens Paulus dona, quibus Christus Ecclesiam suam exornavit, inquit: Alii per Spiritum datur sermo sapientiae, alii sermo scientiae, alii interpretatio sermonum. Quid est, rogo, sermo sapientiae, et scientiae, nisi spiritus docenti et declarandi omnia, quae sunt necessaria ad salutem? Et cap. 14. loquitur eleganter de interpretatione revelationum, quam vocat prophetiam: cuius usus est, ut exponit Divus Thomas, exponere verbum exhortationis ad plebem, exponendo Sacras scripturas. Et idem Apostolus eosdem quos vocat prophetas, appellat interpretes; et prophetare vocat interpretari. Et Divus Petrus in secunda epistol., capite 1. sic inquit: Hoc scientes, quod omnis prophetia scripturae propria interpretatione non fit. Hoc est, non est humani ingenii, nec privatae auctoritatis, sed ex divino lumine proficiscitur. Et capite 3. ait: In epistolis Pauli sunt quaedam difficilia intellectu, quae homines indocti et instabiles depravant in suam perditionem; ergo necessaria est doctrina revelata, quae dubia exponat et difficilia interpretetur. Praeterea idem efficaciter comprobatur. Nam Deus numquam deficit in necessariis, multo minus quam natura: sed non solum est necessaria traditio Scripturarum, verum etiam intellectus earum; ergo Deus Ecclesiam non dereliquit sine doctoribus sufficientibus ad explicandas Sacras Scripturas. Praeterea, si sancta Scriptura sit obscura et ambigua, habeatque diversas et contrarias expositiones; ad quem recurrendum est pro vero intellectu Scripturae? v. g. de his quatuor verbis, Hoc est corpus meum, magnopere controvertitur in Ecclesia Christi. Ecolampadius enim dicit, legitimam eorum interpretationem esse, hoc est signum corporis mei. Calvinus declarat, hoc in virtute est corpus meum. Ecclesia dicit, hoc veraciter est corpus meum. In re ergo tanti momenti ad quem recurrendum est? Certe non ad alios quam ad doctores Ecclesiae. Quemadmodum Antiocheni in re admodum dificili non ad alios confugerunt, quam ad Apostolos, et seniores, qui erant Hierosolymis.

Sed hic advertenda sunt duo. Alterum est, quod haec doctrina non est necessaria omnibus Christianis, verum necesse est, quod sit in republica Christiana. Quemadmodum non est necesse, quod omnes Christiani sint episcopi, at necesse est, quod in Ecclesia sint episcopi. Alterum est, quod haec doctrina non est necessaria ad novas revelationes, neque ad novam fidem depromendam, sed ad educendas veras expositiones sacrae Scripturae iam nobis traditae. Unde doctores huius disciplinae non habent novas revelationes; habent tamen adiutorium divinum speciale et asistentiam Spiritus sancti, ut in expositione sacrae Scripturae convenienter procedant, prout expedit ad utilitatem Ecclesiae.

Deinde probatur conclusio, in altero sensu, videlicet, quatenus sacra Theologia ex divinis revelationibus et articulis fidei, quae sunt veluti prima principia, colligit conclusiones convenientes ad aedificationem fidelium et defensionem Ecclesiae ab impugnatione haereticorum. De qua scientia loquitur Apostolus 1. ad Corinth. 12. cum inquit: Alii datur sermo scientiae in eodem spiritu. Quem locum enarrans Augustinus lib. 14. de Trinita. capit. 1. ait: Haec scientia est, qua fides saluberrima gignitur, nutritur, roboratur et defenditur. Qua quidem scientia non pollent fideles plurimi, quamvis fide polleant. Aliud enim est scire tantummodo, quid credere debeat homo propter adipiscendam beatitudinem; et aliud est scire, quomodo hoc ipsum piis opituletur, et contra impios defendatur. Haec ille. Huius etiam scientiae meminit Apostolus ad Titum, 1. cum inquit: Oportet Episcopum sine crimine esse, etc. amplectentem eum, qui secundum doctrinam est, fidelem sermonem, ut potens sit exhortari in doctrina sana et eos, qui contradicunt, arguere; hoc est, argumentis convincere et contradicentium errores refellere. Huc etiam pertinet, quod Apostolus Petrus in prima canonica, cap. 3. admonet fideles, ut sint parati semper ad satisfactionem omni poscenti vos rationem de ea, quae in vobis est, spe. Et quamvis hoc officium quodam modo ad singulos fideles pertineat; tamen specialiter ad Ecclesiae doctores spectat, qui Sacrae Theologiae continuam dant operam. Praeterea huius sacrae Theologiae exempla etiam in Sacrarum litterarum auctoribus invenimus, qui saepe ex quibusdam revelatis argumentantur et ratiocinantur ad persuadendum hominibus veritatem. Sed est differentia maxima inter illos canonicos scriptores et alios Ecclesiae doctores. Quoniam illi eodem Spiritu Dei infallibiliter argumentantur: reliqui vero doctores in suis argumentationibus non habent infallibiliter Spiritus sancti assistentiam. Verumtamen canonici scriptores exempla nobis reliquerunt firmissima, quae in nostris Theologicis discursibus imitaremur. Immo vero et ipse Christus Dominus doctorum omnium supremus Doctor saepe ad legisperitos et pharisaeos convincendos argumentatus est. Ut exempli causa, Ioannis, 10: Nonne scriptum est in lege vestra; Ego dixi, dii estis? Si illos dixit deos, ad ad quos sermo Dei factus est et non potest solvi Scriptura, quem Pater sanctificavit et misit in mundum; vos dicitis, quia blasphemas, quia dixi, filius Dei sum? Si non facio opera Patris mei, nolite credere mihi. Si autem facio, si mihi non vultis credere, operibus credite, ut cognoscatis et credatis, quia Pater in me est et ego in Patre. Praeterea Lucae, 11. inquit: Si ergo vos, cum sitis mali, nostis bona dare filiis vestris; quanto magis Pater vester caelestis dabit spiritum bonum petentibus se? Et in eodem capite adversus blasphemantes, quod in Beelzebub principe daemoniorum eiiceret daemonia, mirabiliter argumentatur. Ipsi etiam Apostoli magistrum imitati saepissime Theologica argumenta faciebant, inter quos Apostolus doctor gentium excelluisse videtur. In cuius epistolis tot sunt frequentissima exempla, ut nullum prae aliis referre libeat. Iam vero reliqui doctores haec exempla imitati plurima nobis scripta Theologicis argumentis referta reliquerunt. Huic etiam doctrinae consonat quod in Concilio Lateranensi sub Innocen. III., cap. 11. instituuntur in omnibus Ecclesiis cathedralibus lectores Scripturae sacrae, et praesertim eorum, quae pertinent ad reformationem morum. Id quod in Concilio Tridentino, sessione 22. de Reformatione, cap. 2. confirmatum est. Plurimi etiam summi Pontifices studiorum universitates, in quibus sacrae Theologiae divina scientia doceretur, constituerunt et divitiis, honoribusque, ac privilegiis exornaverunt. Quantum vero utilitatis scholastica Theologia Ecclesiae Dei attulerit; unius Divi Thomae doctrina manifestat. Etenim in omnibus Conciliis celebratis post Divum Thomam omnia fere dogmata ab illis decreta desumpta sunt ex doctrina sancti doctoris. Id quod patet in concilio Vienensi sub Clemente V, in Florentino sub Eugenio IV, in Lateranensi sub Leone X, et Tridentino sub Paulo III et Iulio IV et Pio IV. Quamobrem non sine causa haeretici scholasticam Theologiam odio summo prosequuntur: quoniam Theologorum solertia ipsorum argumenta pestifera dissolvuntur.

AD argumenta in oppositum.

Ad primum argumentum quidam ex modernis Theologis, ut respondeant, disputant in praesenti non satis opportune quaestionem illam celebrem: An videre Deum sicuti est, sit naturalis finis hominis. Quae tamen quaestio locum proprium sibi vendicat in 1. 2., quaestione 3., articulo 8. Nos autem de hac difficultate aliqua ex parte dicemus infra in quaestione 12. articulo. 1, ubi etiam ab aliis opportune disputatur. Interim tamen, ut argumento satisfaciamus, supponimus, hominem in statu naturae lapsae per nullius finis assecutionem posse beatum fieri, nisi prius gratia Salvatoris salutem obtineat. Ceterum si in puris naturalibus crearetur homo; opus erat ei aliquo dono Creatoris, ut naturalem beatitudinem propriis actionibus acquireret. Quod quidem donum multo abundantius supplevit Deus creans hominem cum gratia naturam sanante et illum ad supernaturalem finem ordinante. Post peccatum vero nullum remedium superest, nisi gratia Dei per Iesum Christum.

Ad secundum argumentum respondetur, ex testimonio Apostoli non colligi, naturalem cognitionem sufficientem esse ad colendum Deum sicut oportebat ad finem beatitudinis. Sed solum colligitur, quod naturalis cognitio sufficiens causa est ad condemnationem eorum, qui cum cognovissent Deum, non sicut Deum glorificaverunt, sed conversi sunt ad idololatriam. Ad confirmationem primam respondetur, non sufficere ad iustificationem, quantum est ex parte intellectus, ut credat homo Deum esse ut auctorem naturae et remuneratorem esse remuneratione naturali: sed requiritur, ut credatur Deus ut auctor gratiae iustifficantis impium et remunerator promittens supernaturalem beatitudinem; iuxta illud Apostoli ad Roman. 4.: Ei autem, qui non operatur, credenti autem in eum, qui iustificat impium, reputatur fides eius ad iustitiam secundum propositum gratiae Dei. De hac autem difficultate; Utrum ad iustificationem requiratur fides supernaturalis etiam ex parte obiecti crediti: latius disputavi in 2. 2, quaestione 2. articulo 8., dubio 2., ubi ostendimus, non satis esse ut aliquis habeat fidem implicitam Christi, sine qua nemo iustificatur, quod credat aliquod naturale principium. Quoniam profecto in illo non potest implicite quod supernaturale est, contineri. Ad secundam confirmationem respondetur, quod cum primum homo pervenit ad usum rationis ex viribus quidem naturae peccare poterit, si non convertatur ad bonum. At vero ex viribus naturae non poterit sufficienter disponi, ut convertatur in Deum et iustificetur a peccato; nisi praeventus fuerit auxilio divinae misericordiae. Et sic verificabitur, quod facienti quod in se est, Deus non denegat gratiam Ceterum ad quid teneatur homo, dum venit ad usum rationis, disputari solet in 1. 2., quaestione 89., articulo 6. Ego tamen non importunam occasionem nactus eam disputavi late in 2. 2., quaest. 10., artic. 1., dubio. 2.

Ad tertium argumentum conceditur intentum illius, sicut in prima conclusione explicavimus.

Ad quartum argumentum respondetur, quod probat tertiam conclusionem.

Ad quintum argumentum ubi obiicitur contra scholasticae Theologiae necessitatem, immo intenditur, quod illa sit superflua et inutilis et pernitiosa; respondendum est diligenter contra quosdam etiam nostri temporis humanarum potius quam divinarum scripturarum studiosos, qui propter scholasticae Theologiae difficultatem et illorum socordiam aut naturalem hebetudinem, adversus scholasticos Theologos continue oblatrare non desistunt. Hi sane similes mihi videntur leporinis canibus pigris, qui cum leporem insectari cursus velocitate non possunt, contra reliquos velociter insectantes ac praecurrentes, vehementer latrant. Ego quidem non sum de illorum numero, qui linguarum peritiam, historiarumque diligentem lectionem vilipendunt; quin potius memor Apostolicae doctrinae: Unusquisque sicut accepit gratiam in alterutrum illam communicantes, sicut boni dispensatores multiformis gratiae Dei; semper veneratus sum huiusmodi viros, qui linguarum peritiam profitentur, ac praesertim illos, qui sacrarum Scripturarum phrasibus elucidandis student. Verum aliquorum supercilium et perniciosam ignorantiam ferre non possum. Putant enim, nos inutilibus quaestionibus occupatos, oleum et operam perdere. Contra quos statuatur certa conclusio.

Scholastica Theologia prout in Ecclesia Dei a tempore Magistri Sententiarum usque in praesentem diem addiscitur et tenetur, necessaria est ea necessitate, quam in quarta conclusione explicavimus. Probatur haec conclusio eisdem argumentis, quibus et quarta confirmata est Deinde probatur. Quoniam scholastica Theologia non differt a Theologia sanctorum Patrum, quantum ad substantiam, sed solum differt quantum ad modum compendiosum et ad disciplinae artem magis redactum, ut iam Theologus quasi in numerato habere possit omnia rerum capita et argumenta, quibus Catholica doctrina et explicari et ab haereticis defendi possit. Cuius rei argumentum magnum est, quod fecimus supra in meditatione secundi documenti super prologum D. Thomae. Supposita itaque novissimorum temporum haeresum varietate, haereticorumque vulpina vafritie, necesse est, ut in Ecclesia Christi praesto sint doctores, qui subtiliter et erudite ac breviter respondeant haereticorum argutiis, eosque fortiter revincant. Hoc enim ad Christi providentiam pertinet, ut tales in Ecclesia sua doctores faciat, quales pro temporum diversitate necessarios esse cognoscit. Ceterum in hac scholastica Theologia multa quae ad ornatum et perfectionem potius, quam ad utilitatem pertinent continentur. Et nihilominus interdum utilitate non carent. Docet enim August., libro 2. De doctrina Christiana, cap. 4. quod assumere humanas disciplinas ad doctrinae Christianae ornamentum, nihil aliud est, quam filios Israel imitari, qui Pharaonem fugientes vasa aurea et omnem supellectilem Aegyptiorum secum abstulerunt, ut postea ad ornamentum Tabernaculi pretiosa quaeque impenderent. Ita et D. Hieronym. in epistola ad Magnum oratorem; et ad Damasum Papam, De filio prodigo, inquit: Assumere philosophiam humanam et omnes humanas disciplinas ad ornamentum doctrinae Christianae, est pulcherrimam mulierem in fidelem captivam inducere ad populum Dei. Iuxta illud Deuteronom. 21., ubi precipiebatur, quod si quis bello caperet mulierem, quae sibi placeret, induceret eam in domum suam et caesariem raderet et circumcideret ungues, deponeretque vestem, in qua capta est. Sic ergo decet Theologum humanas disciplinas addiscere, ut illarum quaeque superflua circumcidat, easque sanctae doctrinae deservire faciat. Quid enim nocuit Danieli, quod Chaldaeorum litteras didicerit? Quid Moysi, quod eruditus in omni sapientia Aegyptiorum fuerit? De qua re vide egregium tractatum Ruperti abbatis, De operibus Spiritus sancti, lib. 7. sive quod idem est, De scientia, libro unico, praesertim a cap. 10. usque in finem. Ubi liberalium artium utilitatem ad sacrarum litterarum tractationem eleganter et erudite nimis ostendit.

Ad testimonia vero Sanctorum in ultimo argumento citata respondetur. Ad D. Crysosto. quod loquitur de continentia tamquam in principio et fonte: sed necesse est, quod ea quae in Evangelio continentur, a doctoribus explicentur et defendantur. Et similiter dicendum est ad Augustinum. Sed ad B. Basilium respondetur, quod ille invehitur contra quosdam imprudentes, qui in Ecclesiis ad populum tales quaestiones disputabant. De quo vitio etiam quidam nostri temporis praedicatores merito sunt reprehendendi, qui quaestiones scholasticas et subtiles, de quibus fortassis ipsi in scholis non auderent loqui, coram populo disputant et definiunt. Ceterum in Ecclesia Christi valde utiles esse huiusmodi scholasticas disputationes quantumlibet subtiles, dummodo cum debita modestia fiat, disputare, sanctorum exempla confirmant. Nam talia disputavit Doctor sanctus, qui interdum prae nimio Christi amore in extasim rapiebatur; talia disputavit et qui dicitur Seraphicus doctor D. Bonaventura. At inter sanctos Patres non pauca huius rei exempla invenimus, quotiescumque haereticorum perversa et subtilia dogmata eos compulit pie quidem, sed subtiliter disputare. Lege obsecro D. Hilarium, lib. 2. De Trini. ubi inter alia sic ait: Compellimur haereticorum et blasphemantium vitiis illicita agere, ardua scandere, ineffabilia eloqui, inconcessa praesumere et sermonis nostri humilitatem ad ea, quae inenarrabilia sunt extendere et in vitium vitio coarctamur alieno. Haec ille. Non tamen arbitreris, quod vitiose quicquam agendum putaverit Hilarius, sed loquitur ad eum modum, quo vulgo dicitur: Vim vi repellere licet. Cum tamen defensio non proprie vis nuncupanda sit. Iam vero prudens lector veniam dabit, quod in hac prima dubitatione scholasticam disputandi methodum non omnino servaverim. Neque mirum, quoniam haec prima quaestio Divi Thomae, et praesertim primus hic articulus adhuc cum prologi ratione affinitatem habet.