Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

SUMMA ARTICULI.

CONCLUSIO est affirmativa. Ratio sic formatur: Deus est sua essentia, ut articulo tertio dictum est; sed Deus est suum esse, ergo esse Dei est sua essentia: consequentia videtur manifesta. Probatur minor triplici demonstratione, ut patet.

COMMENTARIUM.

CONCLUSIO huius artic. asseritur a Theologis certa secundum fidem. Et probant ex illo Exo. 3. Ego sum qui sum; et Qui est, missit me ad vos; ubi Deus substantiam suam significat per hoc quod dicit se esse: alias enim, et reliquae creaturae sunt, et nihil singulare et sibi proprium assereret Deus, cum inquit Ego sum. In cuius comparatione reliquae creaturae dicuntur non esse; v. g. Isai. 40. «Omnes gentes quasi non sint, sic sunt coram Eo» Hanc conclusionem unanimiter affirmant sancti Patres, quorum testimonia refert Magister Sentent. in loco citato, articulo praecedenti. Et denique, si non esset vera conclusio, sequeretur quod Essentia divina non esset infinita simpliciter. Probatur consequentia: quia divina Essentia non includeret intrinsece ipsum esse, quod est maxima perfectio. Vide plures alias demonstrationes apud D. Thom. 1. Cont. Gent., ca. 22., 23. Sed dicet aliquis: Si conclusio est de fide, quomodo demonstratur? Respondetur, quod eadem interrogatio potest fieri de omnibus conclusionibus praecedentium et sequentium articulorum, et ideo eadem erit solutio. Non enim intelligimus easdem conclusiones immediate pertinere ad fidem; sed sicut Deus est, dicitur ad fidem pertinere, quamvis demonstretur, propterea quod ex negatione eius sequitur evidenter negatio alicuius veritatis quae ad fidem immediate pertinet; ideo dicuntur huiusmodi conclusiones esse de fide. Nam ex negatione illarum sequitur, quod auctoritas Scripturae non sit infallibilis, vel etiam quod aliquis articulus fidei non sit verus: nam qui negaret esse Deum, negaret universos articulos fidei. Et idem dicimus de aliis divinis attributis, quae ratione naturali demonstrantur; quae si negentur, consequenter negatur esse Deus, quod est totius fidei fundamentum.

Hic articulus subtilem et metaphysicalem doctrinam continet, et (ut inquit Caiet.) a modernulis valde alienam, qui opinantur non solum in Deo, sed in omni re, essentiam identificari existentiae eiusdem. Quapropter quaestionem hanc diligenter examinare definireque institui. Ante omnia circa intelligentiam rationum D. Tho. et doctrinae huius art. quaedam sunt breviter advertenda.

Adverte primo circa primam rationem, quomodo, inquit, accidentia propria causari a principiis speciei. Quaeris enim merito, in quo genere causae dicantur causari ab huiusmodi principiis? Respondetur quod loquitur in praesenti de genere causae quodammodo efficientis, non per mutationem novam et distinctam ab illa, per quam substantia producitur, sed per quamdam emanationem simplicem; sicut lux, quae est in sole, causatur a principiis essentialibus substantiae solis: et sicut frigiditas dimanat a substantia aquae, quae licet impediri possit, sed tamen, ablato impedimento, statim iterum consequitur; quae reductio ad frigiditatem dicitur esse a generante: quo etiam pacto lapis dicitur habere causam quodammodo efficientem sui motus naturalis, quatenus per quamdam simplicem emanationem statim consequitur motus deorsum, ablato impedimento. Sic ergo propria passio et potentiae animae dimanant ab ipsa anima.

Adverte secundo, circa illam propositionem assumptam a D. Thom. in prima ratione, quod nulla res sufficit ut sit sibi causa essendi, si habeat esse causatum. Quaeris enim statim, quaenam sit ratio, quare nulla res sufficiat, ut sit sibi causa essendi, si habeat esse causatum? Et ratio dubitandi est, quoniam homo habet risibilitatem causatam, et tamen ipse est sibi causa sufficiens ut sit risibilis; siquidem diffinitio hominis est sufficiens principium demonstrandi quod sit risibilis; ergo non obstat, quod res habeat causam efficientem sui esse, et tamen ipsa sit sibi sufficiens causa essendi ex propriis principiis essentialibus. Ecce iam hoc argumento tangitur mysterium difficultatis, a nobis examinandae, circa esse et essentiam creaturarum. Interim, tamen, respondetur magnam esse differentiam inter propriam passionem respectu principiorum essentialium speciei, et inter ipsum esse existentiae respectu eorundem principiorum. Nam propria passio, ut v. g. risibile, iam praesupponit essentiam in actu, atque ita dimanat sicut accidens, quod est entis ens; at vero ipsum esse, quoniam est id quo formaliter essentia est, non potest praesupponere ipsam essentiam esse causam a qua dimanat; quoniam praesupponeret iam esse essentiam, quod implicat

contradictionem: sicut quod albedo, qua aliquid formaliter est album, praesupponat iam, ante ipsam, subiectum esse album: ergo nullatenus est intelligibile, quod aliqua res, quae habet esse causatum, sit sibi causa sufficiens essendi. Sed forte inquis, quod ex nostra ratione sequitur, quod nullo modo res quae habet esse causatum, sit sibi causa essendi; cum tamen D. Tho. insinuet in art. quod aliquo modo causetur ipsum esse ex propriis principiis essentialibus. Respondetur, quod principia essentialia sunt causa essendi materialiter: quia ex seipsis sunt receptiva ipsius esse, per quod primo actuantur. Immo et eatenus intelliguntur, quatenus habent ordinem ad esse, sicut diaphanum est causa lucis, quia est aptitudo ad recipiendam lucem. Et quamvis ipsum esse receptum in essentia composita ex principiis essentialibus specificetur ab illis, tamen in eo quod specificatur, nullam perfectionem recipit, sed potius deprimitur, et descendit ad esse secundum quid, eo quod esse hominem, esse se angelum, non est perfectio simpliciter. Et hoc est quod saepissime D. Tho. clamat, et Thomistae nolunt audire: quod esse est actualitas omnis formae vel naturae, sicut in hoc art. in ratione secunda dicit, et quod in nulla re invenitur sicut recipiens, et perfectibile, sed sicut receptum et perficiens id in quo recipitur: ipsum tamen, eo ipso quod recipitur, deprimitur, et ut ita dixerim, imperficitur. Sed de his in sequentibus plura dicemus.

Circa secundam rationem art. etiam est difficultas, quomodo intelligatur, quod inquit D. Tho., non enim bonitas, vel humanitas significatur in actu, nisi prout significamus eam esse. Videtur enim hoc falsum, quoniam cum cognosco rosam, et nomino illam, significo eam in actu, et tamen non significo illam esse, ut si v. g. dixerim, rosa est pulcherrimus flos; ergo etc. Ad hanc difficultatem posset quis respondere ex doctrina Caiet. circa secundam rationem D. Tho. ubi sic ait: Adverte hic, quod ista ratio fundatur super hoc, quod quaecumque quidditas vel natura quantumcumque secundum rationem quidditativam sit actualis, relata tamen ad esse habet rationem potentiae: sapientia namque et bonitas actuatur per hoc, quod dico est, et similiter humanitas, et equinitas. Et propterea dicitur, et quod esse est actualitas omnis formae, et quod nulla natura significatur in actu ultimato, nisi prout significatur esse in actu exercito. Hactenus Caiet. Cuius solutio non videtur plenae satisfacere. Nam quemadmodum rem intelligimus per proprium conceptum, ita et significamus: sed perfecte intelligimus rationem trianguli, etiam si actu non existat, ergo etiam perfecte significamus perfectam rationem trianguli. Deinde quod Caiet. dicit, D. Tho. intelligendum esse de actu ultimato, cum inquit, quod bonitas vel humanitas non significatur in actu, nisi prout significamus eam esse, non videtur proprie dictum: quoniam esse potius est primus actus cuiuslibet rei, quam ultimus. Id quod patet, quia ens est primum quod intelligitur, in quo includitur ipsum esse, sive ordo intrinsecus ad esse, tamquam ad actum primum. Quapropter videtur mihi D. Tho. sic explicandus, cum inquit, quod nulla forma significatur in actu, nisi prout significamus eam esse, id est, per respectum ad esse, sicut eam intelligimus, sive res illa actu et realiter existat, sive in potentia. Et haec doctrina fundatur in hoc, quod ens est obiectum intellectus. Fateor tamen, quod, cum res intelligitur actu existere, maiorem habet perfectionem, quam cum intelligitur esse in potentia. Ceterum quidditas aliarum rerum praeter Deum, abstrahit ab esse actu, vel non esse actu. Unde perfecte potest diffiniri secundum hanc abstractionem.

Circa solutionem ad secundum argumentum litterale dubium movet Caiet. Nam videtur (inquit) responsio implicare duo contradictoria. Si enim scimus, quod haec propositio est vera, Deus est, per demonstrationes factas, ergo cognoscimus ita esse in re, quod Deus est: hoc autem est cognoscere esse, quod in ipso Deo est; ergo non solum scimus, quod propositio est vera, Deus est, sed etiam actum essendi ipsi Deo competere, praesertim cum ab eo quod res est vel non est, propositio dicitur vera vel falsa. De hac difficultate videndus est Caiet, 2. Post., c. 1. At vero in commen. super istum articulum optime et breviter respondet. Et notat, hanc esse differentiam inter esse Dei, et esse aliarum rerum, quod esse Dei est quod quid est ipsius Dei: haec enim propositio Deus est, est in primo modo dicendi per se: aliarum autem rerum esse non ita se habet, sed distinguitur a quidditatibus. Et ex hoc nascitur alia differentia: quod esse Dei simpliciter loquendo est proprius terminus quaestionis quid est, et secundum quid est terminus quaestionis an est, scilicet, ut fundat veritatem propositionis: esse autem aliarum rerum nullo modo pertinet ad quaestionem quid est, sed simpliciter et secundum rem ad quaestionem an est; ac propterea cum de aliis rebus scimus an est, non solum scimus esse, quod significat veritatem propositionis, sed ipsum esse rei, eo quod scitur secundum proprium modum quo scibile est. Cum autem de Deo scimus, an est, dicimur scire esse quod significat veritatem propositionis; non autem scimus absolute esse Dei ut scibile est, scilicet, ut pertinens ad quod quid est; sed scimus secundum quid, videlicet, quatenus sufficit fundare veritatem huius propositionis, Deus est. Et hoc pacto non solum est terminus cognitionis nostrae veritas propositionis, Deus est, sed ipsum esse Dei prout respondet veritati propositionis. Sed est adhuc replica, quia per demonstrationes non solum attingimus ad esse Dei prout fundat veritatem huius propositionis, Deus est, sed etiam scimus, quod est de quidditate Dei, et quod Deus est ipsum esse subsistens; ergo falsa est praedicta solutio. Respondetur, quod quamvis perveniamus per demonstrationes naturales ad cognoscendam hanc veritatem, quod esse pertineat ad quidditatem Dei, et quod sit ipsum esse subsistens et infinitum, immutabile et aeternum, et alia plurima attributa, quae pertinent ad ipsam quidditatem: tamen universa haec confuse cognoscimus, et per quamdam negationem vel similitudinem ad creaturas, et non per proprium conceptum exprimentem quidditatem sicut est. Et hoc est, quod D. Tho. intendit docere in solutione ad secundum argumentum. Etenim de aliis rebus possumus scire ipsum quod quid est. etiam si non cognoscamus actualem existentiam: quoniam haec est extrinseca quidditati; de Deo autem non possumus habere distinctam cognitionem quidditatis illius, nisi distincte et aperte cognoscamus ipsum esse Dei subsistens, quod est impossibile haberi ex cognitione creaturarum, quantumlibet distincta. Hactenus dictum sit de esse et essentia, quod attinet ad ipsum Deum. Verumtamen ut intelligamus. quam sit proprium Dei, quod suum esse sit sua essentia, et quomodo omnis creatura circa actum essendi se habeat ut aliquid potentiale, visum est mihi operae pretium, diligenter examinare, quid sit ipsa existentia in creaturis, et quibus rebus et quomodo conveniat, et quam habeat causam. Omnia enim haec saepenumero in considerationem theologicam veniunt, et a paucis distincte tractantur.

DUBITATUR ergo primo, quid sit existentia. Pro cuius rei intelligentia supponendum est, quid nominis existentiae. Est enim existentia id quo formaliter res extra suas causas actualiter esse intelligitur. Et fortassis existentia dicitur, quasi extra sistentia, hoc est, extra potentialitatem actualitas. Nunc ergo quaerimus non de ista vel illa existentia in particulari, sed in communi de existentia creaturarum, quaenam sit ratio eius; de qua re sunt variae sententiae.

Prima sententia est, quod existentia nihil est aliud, quam quoddam accidens receptum in creaturis, per quod extra nihil sistunt. Haec sententia probatur primo. Quia existentia non est materia neque forma rei naturalis, neque totum compositum; ergo est accidens. Antecedens videtur manifestum, praesertim in via D. Tho. Consequentia probatur: quoniam substantia non est aliud, quam materia vel forma, vel compositum ex utraque; ergo si existentia nihil illorum est, non erit sustantia. Secundo probatur: existentia informat et actuat totam essentiam substantiae, cuius dicitur existentia; ergo totaliter distinguitur a substantia, sicut actus distinguitur a potentia; ac per consequens si non est substantia, vel aliquid substantiae, erit accidens. Confirmatur: quia quidquid intelligitur advenire rei constitutae per formam et materiam, est accidens. Si autem dicatur, quod est actus substantiae non receptus in substantia, hoc profecto non videtur intelligibile Quomodo enim substantia poterit existere per existentiam quae non est in ipsa? Praeterea, quia non poterit assignari ratio, quare Petrus existat potius per hanc existentiam, quam per aliam, per quam existit Paulus, si neutra recipitur in Petro. Tertio probatur: existentia non distinguitur a duratione rei, sicut motus non distinguitur a tempore, quod est mensura motus; sed duratio rei est accidens pertinens ad praedicamentum quantitatis, vel ad praedicamentum, quando; ergo etiam existentia est accidens. Confirmatur: nam duratio nihil aliud videtur esse quam ipsius esse continuatio: sed continuatio rei non distinguitur ab illa, ergo. Confirmatur secundo: quoniam rerum durationes distinguuntur secundum diversos modos existentiae, ut v. g aevum est duratio existentiae invariabilis ab intrinseco, extrinsece tamen mutabilis: tempus vero est duratio existentiae rei mutabilis intrinsece cum successione et continuitate; aeternitas autem mensura dicitur rei omnino immutabilis, cuius existentia est sua essentia; ergo existentia et duratio ipsius idem est et ad idem praedicamentum pertinet.

Altera sententia est Capreoli, in 1., dist. 8., q. 1., art. 1. concl. 3. et eadem quaestione, art. 3. ad 3. Gerardi contra 1. concl. qui tenet existentiam esse actualitatem et veluti formam omnis rei creatae, qua formaliter dicitur existere. Et inquit, quod existentia secundum se neque est substantia, neque accidens, sed tamen existentia substantiae reducitur ad praedicamentum substantiae; existentia vero accidentium reducitur ad praedicamentum accidentium Itaque, secundum Capreol. existentia non pertinet directe ad aliquod praedicamentum. Caiet. etiam De ente et essentia, c. 5., q. 11., ad 8. argum. ait, existentiam substantiae esse substantiam, et existentiam accidentis esse accidens, et existentiam substantiae reduci ad genus

substantiae sicut principium formale ultimatum ipsius substantiae: quia (ut ille dicit) per hoc res ponitur in genere substantiae, quia est capax esse substantialis.

PRO decisione huius difficultatis, sit prima conclusio: existentia non potest secundum propriam rationem esse accidens. Probatur primo: quia existentia secundum propriam rationem est perfectio simpliciter; ergo, ut sic, non est accidens. Patet conseq. Quia nulla ratio accidentis quantumlibet perfecta est simpliciter perfectio. Confirmatur: quoniam existentia formaliter reperitur in Deo: ergo formaliter non importat accidens.

Secunda conclusio: existentia creata vel rei creatae, etiam ut sic, non importat accidens. Probatur primo: quoniam ratio accidentis praesupponit ens cui inhaeret, sed existentia substantiae, ut actualiter existat, non praesupponit iam ens in actu, ergo non est accidens. Maior est manifesta, quoniam accidens est entis ens. Probatur minor: quia ipsa substantia non potest intelligi quod existat, antequam habeat existentiam; ergo existentia non advenit substantiae existenti, sed potius est id quo substantia formaliter existit. Probatur secundo: quia ipsamet substantia creata vel creabilis non est intelligibilis sine intrinseco ordine transcendentali ad esse sive existentiam; ergo existentia non potest esse accidens. Consequentia patet: quia substantia in sui intellectu non habet dependentiam ab accidenti. Antecedens vero probatur: quoniam substantia intelligitur inquantum ens, hoc est, inquantum habet, vel apta est habere, esse per se, hoc est, non in alio; ergo intelligi non potest nisi cum intrinseco ordine ad ipsum esse, quod quamvis non sit quidditas substantiae, quae propterea dicitur creata, est tamen id ratione cuius substantia intelligitur ens per se. Et denique probatur: quia si ipsum esse esset accidens, omnia praedicamenta essent accidentium. Patet sequela: quoniam praedicamenta distinguuntur per diversos modos essendi; ergo si ipsum esse est accidens, omnis modus essendi est accidens.

Tertia conclusio: existentia aliquid reale est, et intrinsecum rei existenti. Prior pars huius conclusionis probatur: quia existentia est id quo res constituitur extra nihil. Altera vero pars explicatur: non enim intelligo existentiam esse ita intrinsecam rei existenti ut sit pars eius, vel essentia eius, vel aliquid essentiale: de hoc enim dubio sequenti disputabimus; sed dico esse aliquid intrinsecum rei existenti, quatenus res dicitur existere non extrinseca denominatione, sicut dicitur esse in loco, sed dicitur et denominatur existere ab aliquo, quod in se ipsa intus habet: hoc enim modo etiam personalitas est intrinseca substantiae, immo et accidentia, ut albedo, dicitur intrinseca corpori. In hoc ergo sensu probatur conclusio: quoniam existentia est prima actualitas per quam res educitur extra nihil; ergo debet esse intima rei, alias inintelligibile est quomodo res sit extra nihil, per aliquam rationem quae sit extra rem. Confirmatur: quoniam si prima actualitas uniuscuiusque rei esset extrinseca, nulla alia actualitas posset esse intrinseca. Probatur sequela: quoniam prima actualitas est fundamentum aliarum. Et deinde, quoniam omnes aliae actualitates determinant ipsum esse ad aliquem modum vel speciem essendi; ergo implicat quod aliae actualitates sint intrinsecae, et ipsum esse sive existentia maneat extrinsecus. Et denique, si existentia non est intrinseca rei, non est recepta in aliquo; ac per consequens esset per se subsistens et infinita, qualis est divina existentia.

Quarta conclusio: ratio propria existentiae in communi considerata, quamvis habeat quod sit intrinseca, id est, intra rem existentem, non tamen requirit quod sit recepta tamquam in subiecto. Haec conclusio patet: quoniam alias existentia non competeret Deo formaliter, cum tamen sit illi maxime intrinseca, quoniam est eius quidditas. Quemadmodum etiam dicimus quod sapientia secundum propriam rationem formalem non importat quod sit recepta in subiecto: hoc enim imperfectio sapientiae est et competit sapientiae creatae, non quia formaliter est sapientia, sed quia creata est et participata.

Quinta conclusio: ratio existentiae creatae magis et principalius consistit in hoc quod sit terminus complens dependentiam substantiae quantum ad hoc quod fiat et sit extra nihil, quam in hoc quod ipsa existentia sit recepta in ipsa substantia tamquam in subiecto et ab illa limitata. Haec conclusio probatur theologice: quoniam secundum opinionem D. Tho. et magis probabilem, humanitas in Christo Domino non habet existentiam creatam et receptam tamquam in subiecto, sed existit extra nihil per existentiam Verbi Divini terminantem et complentem dependentiam humanitatis ut sit extra nihil; ergo ad rationem formalem existentiae, quae per se primo illi competit, hoc solum intelligimus pertinere, quod sit id quo res existit extra nihil. Quod autem illud rursus sit receptum et limitatum in re ipsa, potius spectat ad materialem et imperfectam rationem existentiae: nam si hoc per se primo pertineret ad formalem rationem per quam creatura existit, non posset suppleri per divinam existentiam quod creatura existeret, et non per illam existentiam limitatam. Sicut non posset Deus per se ipsum supplere vicem albedinis ut aliquid sit album. Vera est igitur praedicta conclusio. Confirmatur optimo exemplo: nam propterea dicunt Theologi, et nos infra, q. 12., art. 2. late explicabimus, quod divina Essentia potest suplere vicem speciei intelligibilis, quia ad propriam et formalem rationem speciei intelligibilis per se primo pertinet, ut faciat unionem obiecti cum potentia. Quod autem in nobis aliae species intelligibiles sint accidentia et inhaereant intellectui, provenit ex imperfectione sua. Ita etiam nunc asserimus, quod ad rationem existentiae per se et formaliter non pertinet aliqua dependentia ab eo quod per illam existit, sed solum hoc habet formalissime, terminare intime dependentiam quidditatis vel essentiae ad hoc ut illa sit extra nihil.

Sexta conclusio: existentia quae complet potentialitatem substantiae, non solum ut fiat extra nihil, sed ut per se existat, id est, non in subiecto, huiusmodi (inquam) existentia ad praedicamentum substantiae reducitur, non tamquam potentialitas, nec tamquam proprie differentia, sed tamquam prima actualitas complens modum intrinsecum substantiae, qui est esse per se, hoc est, quo substantia per se primo habet esse. Quo fit, ut proprius ego dicerem, quod ipsum esse sive existentia excellentius quid est, quam omnia genera: neque ad aliquod genus reducitur tamquam ad aliquid perfectius ipsa; sed eius reductio ad genus magis est limitatio existentiae, et imperfectio, quam extensio ad aliquid perfectius. Hoc enim modo partes substantiae reducuntur ad substantiam tamquam ad aliquid melius, et differentiae ponuntur ad latus praedicamenti. Existentia vero completivum est generis et differentiae et omnium, quae sunt in praedicamento. Quapropter, iudicio meo, ipsum esse non proprie dicitur reduci ad praedicamentum, sed potius participari et limitari ab omni praedicamento, et ab omni genere et differentia praedicamentali; ipsum autem esse non participat aliquid, sed ab omnibus participatur, ut docet D. Tho. saepenumero, praesertim in q. unica De anima, art. 6. ad 2. Et confirmatur hoc: quoniam nemo dixerit, quod ens reducitur ad praedicamentum: sed potius dicimus quod ens finitum dividitur in praedicamenta per diversos modos quibus limitatur, tamquam aliquid intimum omni generi et omni differentiae praedicamentali. Cum igitur ens importet, quod habet esse, sicut potentia habet actum, quomodo verificabitur, quod ipsa potentia non reducatur ad praedicamentum, et ipse actus reducatur? Haec dicta sint pro ingeniosis et metaphysicis, non pro iis qui rudi Minerva cuncta considerant. Ex dictis sequitur ultima conclusio:

Existentia accidentis eo pacto proportionabiliter pertinet ad accidens, sicut existentia substantiae ad substantiam. Procedimus enim modo secundum communem opinionem, quae etiam videtur esse D. Tho. et quam optime explicat Caiet. infra, q. 28. art. 2. in responsione ad 2., videlicet, quod inesse cuiuscumque formae accidentalis distinguitur realiter ab essentia accidentis, et ab esse subiecti; quamvis mihi non videatur improbabile, quod ipsamet existentia substantiae, quae per se primo substantiam actuat, secundario terminet dependentiam formae accidentalis. Probatur ergo conclusio; quoniam ita se habet esse formae accidentalis ad esse accidentis, sicut esse substantiae ad substantiam: ergo existentia accidentis eo pacto pertinebit ad accidens, sicut existentia substantiae ad substantiam.

AD argumenta facta pro prima sententia respondetur. Ad primum negatur consequentia: quoniam accidens praesupponit in sui intellectu esse substantiae, ut vere dicatur entis ens. Et ad probationem consequentiae conceditur quod existentia non sit materia vel forma substantialis vel compositum substantiale, sed est prima actualitas complens et terminans modum intrinsecum substantiae. Atque ita, sicut diximus, quodammodo reducitur ad substantiam non tamquam participans substantiam, sed tamquam aliquid primo participatum ab illa.

Ad secundum conceditur antecedens et consequentia principalis; sed negatur accessoria, cum dicitur, ac per consequens si non est substantia vel aliquid substantiae, erit accidens. Negatur enim ista consequentia. Ipsa enim existentia secundum propriam rationem considerata, etiam in rebus creatis, neque est substantia, neque accidens, sed est prima actualitas et complementum substantiae, vel accidentis. Quod autem vulgo dicitur non dari medium inter substantiam et accidens, verum est si intelligatur quod dicitur; non enim dabitur ens, scilicet quod habet esse, quod non sit substantia vel accidens. Ceterum ipsum esse vel existentia non est ens quod habet esse, sed est id quo, vel per ordinem ad quod, aliquid habet esse. Et ideo non mirum est si ipsa existentia neque sit substantia neque pars substantiae, neque accidens neque de essentia accidentis. Ceterum reductione impropria fatemur quod interdum reducitur ad substantiam, interdum ad accidens, prout actuat substantiam, et actuat accidens. Ad confirmationem respondetur, quod quotiescumque intelligitur aliquid advenire rei constitutae per formam et materiam, intelligitur etiam advenire enti in actu, aut secundum rem, aut secundum rationem; et ideo iam praesupponitur existentia secundum rem, aut secundum rationem. Atque idcirco erit accidens quod ita supervenerit. At vero ante existentiam, vel secundum rem, vel secundum rationem nihil est, vel nihil intelligitur: siquidem ens est obiectum intellectus. Ac propterea numquam existentia intelligitur supervenire iam composito ex materia et forma: quoniam talis compositio, secluso ordine intrinseco ad existentiam, nihil est. Ad replicam patet ex dictis in tertia et quarta et quinta et sexta conclusionibus.

Ad tertium respondetur primo, nego minorem: quoniam durare intrinsece et formaliter est permanere in esse et quid absolutum non importans habitudinem ad aliquid extrinsecum, et quamvis explicetur et cognoscatur per ordinem ad tempus; tamen iste ordo non pertinet ad eius rationem formalem. Est enim prius ordine naturae quasi fundamentaliter rem permanere in suo esse, quam quod ita permanens sit in tempore; quemadmodum prius est, rem habere modum essendi quantitativum, quam mensurari loco. Respondetur secundo, nego maiorem: quoniam duratio supra existentiam addit permanentiam et continuationem. Unde existere per horam, non est simpliciter existere, simpliciter (inquam) et absolute; hoc enim nihil aliud est, quam habere esse actu extra causas. At vero quod tanto tempore aut tanta duratione habeat esse, non includitur in ratione absoluta existentiae; et idcirco existentia absolute distinguitur a duratione rei. Et per hoc patet ad confirmationem priorem. Quamvis enim continuatio rei et ipsa res, non distinguantur tamquam res a re, distinguuntur tamen sicut res et modus rei. Ad ultimam confirmationem respondetur, solum probare quod duratio habeat aliquam dependentiam ab existentia rei, non tamen quod sit idem formaliter cum illa. Ceterum, de sententia Capreoli et Caietani duo dicenda occurrunt. Alterum est, quomodo sit intelligendum quod Capreol. et Caiet. ait, esse sive existentiam, prout actuat substantiam, ad substantiam reduci. Reductio enim haec, ut diximus, non est imperfecti ad perfectius, sed potius perfectissimae actualitas ad optimam potentiam receptivam ipsius esse per se. Alterum est, quod ipsum esse vel existentiam, aiunt esse ultimam actualitatem rei. Hoc explicatione opus habet. Cum enim esse sive existentia sit prima actualitas, non solum in intentione generantis, sed etiam in ratione formalitatis, cum nihil intelligatur nisi ut habet esse, vel cum intrinseco ordine ad esse, falsum videtur dicere, quod ipsum esse est ultimum in intentione generantis; et quod, propterea, ipsum esse dicatur ultima actualitas rei. Et confirmatur: quia via generationis dum generatur homo, non potest prius esse embrio, quam existentia. Iam enim in eo quod dicimus, est embrio, praeintelligitur existentia. Neque aliqua forma via generationis potest esse prius quam sua existentia. Immo vero neque intelligi potest res aliqua esse in potentia prius quam intelligatur ipsum etiam esse possibiliter actuare potentiam. Et idcirco non placet mihi explicatio Caietani ubi supra, videlicet, quod propterea dicatur existentia ultima actualitas rei quia est ultimum in generatione. Certe hic modus loquendi, quod ipsum esse sit ultima actualitas rei, raro invenitur apud D. Thomam. Invenies in quaestione unica De anima, art. 6., ad 2. ubi inquit, quod ipsum esse est actus ultimus, qui participabilis est ab omnibus. In quo loco, si sequentia legeris, intelliges quomodo ipsum esse sit actus ultimus, nimirum, supremus excellentissimus, qui omnes etiam alios actus perficit. Quia omnes aliae formae comparantur ad ipsum ut potentiae ad actum. Aut si aliter placet, dicito, quod ipsum esse est prima actualitas et ultima cuiuslibet rei. Prima quidem ordine compositionis intellectualis, ultima vero ordine resolutionis intellectualis. Ut si v. g. intellectus ex cognitione entis, quod est proprium obiectum, descendat usque ad hominem, primo intelligit esse per se, quod competit substantiae, deinde esse corporeum, esse vivens, esse rationale. In quibus omnibus ipsum esse consideratur ut actus primus. Et rursus, si resolutorie velit ascendere ad id quod simplicius est, perveniet usque ad ipsum esse, et ultra non ascendet. Ecce igitur quomodo ipsum esse sit prima et ultima actualitas, et usque adeo simplex ut nulla prorsus compositio in illo reperiatur, sed universae res, praeter Deum, sint compositae ex esse et essentia, tamquam ex actu et potentia. Hactenus de quidditate ipsius esse dictum sit.

DUBITATUR secundo circa distinctionem ipsius esse ab essentia in rebus creatis, utrum distinguatur ab essentia?

Arguitur primo pro parte negativa. Nam si distinguitur realiter ab essentia, sequitur quod Deus possit separare esse ab essentia, et utrumque conservare. Probatur: nam cum duae res sunt realiter distinctae nihil vetat quominus possit Deus unam sine alia conservare Falsitas vero consequentis statim apparet. Nam si essentia conservatur et existit, ergo habet esse, et ex alia parte supponimus quod Deus separet esse ab essentia, ergo erunt duae contradictoriae verae, habet esse et non habet esse. Simili ratione D. Thomas, in 1. par., quaest. 66., art. 1. ait, quod materia non potest esse sine forma, quoniam alias materia existeret actu sine actu, quod est impossibile.

Secundo arguitur. Si esse distinguitur ab essentia realiter, sequitur, quod sit actus purus, ac proinde esset Deus. Probatur sequela. Nam si realiter distinguitur ab essentia, est actus non in- cludens aliquid potentialitatis, ergo actus purus. Antecedens probatur. Quia ipsum esse non habet unde competat sibi poten- tialitas, nisi ex eo quod identificatur cum essentia: alioquin si ipsum esse compone- retur ex actu et potentia, daretur pro- cessus in infinitum.

Tertio. Si esse distinguitur realiter ab essentia, sequitur quod per se ipsum existit. Probatur seque- la: quoniam actus essendi cum nihil po- tentialitatis includat, non potest per alium actum existere, ac proinde per semetip- sum existet, quod soli deo proprium est.

Quarto. Si esse distinguitur ab essentia, sequitur quod substantiae immate- riales sunt compositae ex esse et essentia; consequens est falsum, ergo. Probatur se- quela: quia quidquid includit res distinctas, compositum est ex illis. Minor vero pro- batur: quoniam impossibile est quod ex duobus componentibus resultet unum per se, nisi alterum illorum componentium se habeat ut potentia respectu alterius ha- bentis se ut actus. Quoniam ex duobus existentibus in actu non fit unum per se, ut docet Arist. lib. 2. De anima, et lib. 7. Metaph. text. 49. Sed in substantiis imma- terialibus neque ipsum esse se habet ut potentia, ut patet, neque ipsa essentia; quoniam vel esset potentia simpliciter, vel secundum quid: non simpliciter, alias esset pura potentia, ut materia prima: ne- que secundum quid, quia quidquid est in potentia secundum quid debet esse simpli- citer in actu; atque ita essentia angeli secluso esse et prout ab illo distinguitur, esset simpliciter in actu: ergo.

Quinto. Si inter esse et essentiam est distinctio realis, sequitur quod sit distinctio inter duo extrema realia et realiter existentia; con- sequens est falsum, ergo. Sequela proba- tur: quia distinctio realis est relatio realis, quae necessario debet esse inter duo ex- trema realia realiter existentia. Minor vero probatur: quoniam essentia ut distincta ab existentia non est actu a parte rei; ergo non potest esse alterum extremum distinc- tionis realis ab altero extremo, quod est existentia.

Sexto. Si esse distinguitur realiter ab essentia, sequitur quod in com- positis materialibus sit duplex compositio realis substantialis, altera ex materia et forma, altera ex esse et essentia; ac per con- sequens esset compositum per accidens. Sed in oppositum est, quod D. Tho. in hoc artic. expresse docet quod solus Deus est suum esse.

In hac difficultate sunt tres sententiae principales. Prima sententia asserit, essentiam et esse a parte rei nullo modo distingui, sed solum distingui nostris conceptibus, fundamentum tamen habentibus in re. Quae distinctio solet dici rationis ratirocinatae. Hanc sententiam tenet Herveus, Quodlib. 7., q. 9.; et Gabriel in 3. d. 6. q. 2. Aureolus apud Capreolum in 1., d. 8., q. 1. et Durand. in 1. Senten. d. 8., in 1. parte distinctionis, q. 2.; et universi nominales. Putant enim essentiam et esse non aliter differre, quam cursum et currere.

Secunda sententia est Scoti in 3. Sent., d. 6. q. 1. Alexand. Alensis. 7. Metaphy. tex. 22. et August. Niphi in 4. Metaph., disputatione 5.; quam etiam sequitur Magister Soto in 2. Physic. q. 2. Aiunt ergo praedicti doctores existentiam distingui ab essentia non solum rationis distinctione, sed ex natura rei formaliter, vel realiter formaliter, et non tamquam res a re, ut inquit Soto supra. Ratio huius sententiae potissima est. Quoniam hac via videntur sibi auctores huius sententiae melius satisfacere argumentis, quae fiunt contra sententias extremas.

Tertia sententia tenet quod essentia distinguitur ab esse, tamquam res a re, ita ut non solum haec propositio sit falsa in sensu formali, essentia est esse, sed etiam haec, essentia est res quae est esse. Hanc sententiam tenet Capreol. in 1., d. 8. q. 1.; Caiet. in opuscul. De ente et essentia, c. 5. q. 10. Ferrariensis, 2. Cont. Gent., c. 52.|summa-contra-gentiles-liber-secundus:liber.2/capitulum.52 Soncin. 4. Metaph. q. 12., Iavellus in tractatu De transcendentalibus, c. 4.; et videtur esse sententia D. Hilarii lib. 6. De Trinit. qui est locus citatus a D. Thom. in argumento Sed contra.

PRO decisione veritatis sit nobis prima conclusio: Essentia et esse non sola ratione distinguuntur. Haec sententia videtur recepta apud auctores gravissimos tam Philosophos, quam Theologos, et eam tenet D. Tho. in opusc. De ente et essentia, c. 5. et 2; Contra Gent. c. 52. et 53.|summa-contra-gentiles-liber-secundus:liber.2/capitulum.52 Et probatur haec conclusio. Sancta Scriptura et sancti Patres in locis supra citatis in hoc articulo et praecedenti, tribuunt Deo, tamquam quid peculiare et proprium ipsius Dei, quod eius essentia et suum esse sola ratione distinguuntur; ergo non debet hoc concedi rebus creatis. Secundo probatur. Ista propositio, essentia est esse, in rebus creatis negatur communiter ab omnibus Theologis, et Philosophis, et non videtur posse concedi. Nam hoc est peculiare divinae Essentiae, ut in sensu formali praedicetur de illa esse; sed si sola ratione esse creatum distinguitur ab essentia, citra dubium illa propositio esset vera, sicut ista Divina Essentia est suum esse, quamvis differant ratione divina Essentia, et Esse divinum. Tertio probatur: nam ex opposita sententia sequitur, quod esse conveniat creaturis per se; ita ut haec propositio, homo est, sit per se; consequens est falsum, ergo. Falsitas consequentis probatur: nam haec propositio non est perpetuae veritatis, quoniam ante mundi creationem erat falsa. Sequela vero probatur: quoniam non poterit afferri instantia, quod aliquis actus realis sit idem realiter et formaliter cum aliqua re, et quod non sit illi intrinsecus et conveniat illi per se. Item probatur ratione. Quoniam si ratio formalis unius rei est formaliter eadem cum ratione formali alterius, impossibile est, quod illae res non habeant intrinsecam connexionem et per se, ergo etc. Ultimo probatur. Si essentia est idem realiter cum existentia, difficile intelligitur, quomodo Verbum divinum assumpsit humanitatem sine existentia creata, communicando illi immediate non solum personalitatem, sed etiam Divinam existentiam. Quam opinionem expresse tenet D. Thom., 3. par., q. 17., art. 2. ubi probat quod in Christo Domino sit tantum unum Esse divinum.

Unde sit secunda conclusio. Multo probabilior sententia est et ad rem theologicam magis accommodata, quod esse realiter tamquam res a re distinguitur ab essentia. Haec conclusio videtur esse D. Tho. in locis citatis. Et probatur. Quia modus constitutivus suppositi realiter distinguitur tamquam res a re ab ipso supposito, sicut dictum est articulo praecedenti, ergo multo magis esse distinguitur ab essentia. Probatur consequentia: tum, quia esse non competit essentiae nisi mediante suppositalitate, est enim ipsum esse actus proprius suppositi, ut docet D. Tho ,3. p., q. 17. art. 2.; tum etiam quia modus constitutivus suppositi magis intrinsecus est supposito, quam esse. Nam ille ponitur in suppositione suppositi, esse autem non ponitur, sed solum ordo ad esse est intrinsecus omni rei. Probatur secundo. Esse est receptum a causa efficiente, et ab ea pendet in fieri et conservari, essentia vero per se primo competit creaturae absque dependentia a causa efficienti: est enim perpetuae veritatis, quod Petro conveniat esse hominem. Quod autem Petrus existat, habet precedente a causa efficienti, ergo non potest esse eadem res cum essentia. Probatur tertio. Vera potentia, et verus actus realiter distinguuntur, sicut materia et forma: sed essentia est vera potentia respectu actus essendi, ergo realiter tamquam res a re distinguuntur. Probatur quarto. Si esse creaturae esset eadem res cum essentia creaturae, sequitur quod esse non sit realiter receptum in essentia: quoniam eadem res non recipitur in seipsa. Si autem re vera non sit in essentia, ipsum esse receptum erit illimitatum et infinitum simpliciter, sicut et ipse Deus: non enim potest limitari esse per aliquem alium actum, ut patet ex dictis dubio praecedenti. Profecto haec ratio probat efficaciter contra Durand. in 1. Sent. d. 8. quod essentia distinguitur saltem realiter et formaliter ab esse. Et confirmatur: quia Essentia divina propterea est infinita, quia est suum esse realiter et formaliter; ergo si essentia creaturae esset suum esse, non haberet esse limitatum, siquidem neque receptum. Et denique probatur conclusio: quoniam si ita dicamus, melius intelligimus Mysterium Incarnationis, quomodo humanitas trahitur non solum ad personalitatem Verbi, sed etiam ad existentiam, iuxta probabiliorem opinionem: esset enim inconveniens dicere, quod humanitas Christi terminatur Divina existentia, et alia existentia creata.

Nihilominus sit ultima conclusio. Sententia tamen Scoti secundo loco posita, et sententia M. Soto, quae parum differt ab illa, potest probabiliter sustineri, et argumenta quae contra illam fiunt ab assertoribus tertiae sententiae, poterunt hoc exemplo dissolvi, videlicet, quod quemadmodum figura actuat quantitatem, et terminat illam, et quantitas se habet ut potentia ad figuram; et nihilominus figura et quantitas non distinguuntur realiter tamquam res a re, sed distinguuntur formaliter ex natura rei, vel realiter formaliter, ut alii dicunt, vel distinguuntur sicut res et modus rei, quemadmodum si aliquis virgam torqueat in circulum, non videtur rem aliquam omnino distinctam a quantitate virgae produxisse, sed quantitatem alio modo se habere fecisse. Nos tamen sententiam D. Thomae, ut intelligit Capreolus et Caietan. sequimur.

AD argumenta in principio posita respondetur. Ad primum negatur sequela: nam pari ratione probaretur quod materia prima possit esse sine forma, vel quod actus vitalis possit esse sine principio vitali: quod nos contradictionem implicare existimamus. Dicimus ergo quod etiam si aliqua duo distinguantur tamquam res a re, si tamen alterum iliorum intrinsece dependentiae ordinem habeat ab altero quantum ad rationem essendi, non potest sine illo conservari; et quia essentia in ratione essendi dependet ab esse recepto in illa, implicat contradictionem quod existat sine existentia.

Ad secundum respondetur, nego sequelam. Ad obiectionem respondetur quod ipsum esse quamvis realiter distinguatur ab essentia, limitatur tamen ex eo quod recipitur in essentia. Unde non est actus purus, sed imperfectionem potentialitatis habet non ex propria ratione existentiae, sed quia receptibile est. Et in hoc differt ab esse increato, quod non distinguitur ab essentia.

Ad tertium similiter negatur sequela propter eamdem rationem.

Ad quartum concedo sequelam, sed nego minorem. Ad probationem concedo maiorem, sed nego minorem. Immo vero essentia in rebus immaterialibus, praeter Deum, se habet ut potentia respectu ipsius esse, et tunc ad replicam, videlicet, quoniam vel se habet essentia ut potentia simpliciter, vel secundum quid; respondetur, quod essentia substantiae non se habet ut pura potentia sicut materia prima respectu formae substantialis: sed nihilominus ipsamet essentia rei comparata ad actum essendi habet se simpliciter ut potentia respectu illius. Neque inconvenit, quod simul ipsa essentia intrinsece habet suam formalitatem specificam. Quoniam haec ipsa habet intrinsecum ordinem ad esse tamquam ad primam et ultimam actualitatem. Est exemplum, quod affert D. Tho. in q. unica De anima, art. 6. ad 3. ubi ait, quod nihil prohibet unam formam comparari ad alteram ut potentiam ad actum. Sicut diaphaneitas comparatur ad lumen sicut potentia ad actum, et nihilominus ipsa diaphaneitas est forma corporis diaphani. Sic etiam essentia angeli quantumlibet sit forma subsistens, tamen respectu ipsius esse habet se simpliciter ut potentia, quamvis in seipsa formalitatem habeat, qua mediante determinet ipsum esse perfectiori modo quam res materiales.

Ad quintum concedo sequelam, et nego minorem. Ad probationem respondetur, quod ipsamet essentia actualiter est a parte rei; actuata tamen per existentiam a se realiter distinctam, eo pacto quo materia et forma realiter distinguuntur, et inter illas est relatio realis.

Ad sextum concedo sequela. Neque est inconveniens quod in rebus materialibus sit una compositio physica ex materia et forma, et altera metaphysica ex esse et essentia. Neque inde sequitur quod ipsum compositum sit unum per accidens. Quoniam tota compositio physica ex materia et forma habet se ut potentia in altera compositione metaphysica ex esse et essentia. Quoniam ipsum esse actuat totam substantiam compositam ex materia et forma. Ceterum est maxima differentia inter has duas compositiones, quod prior compositio est ex partibus intrinsecis et essentialibus, altera vero compositio est ex tota essentia et actu ab extrinseco superveniente tamquam termino replente dependentiam totius essentiae creabilis ex nihilo. Atque ita non est pars essentiae, sed recipitur in essentia.

DUBITATUR tertio. Utrum existentia, sit perfectior quam essentia, cuius est existentia.

Arguitur primo pro parte negativa Perfectior est homo in eo quod est animal rationale, quam in eo quod existit; ergo essentia hominis perfectior est quam existentia illius. Consequentia patet, et probatur antecedens. Quia hominem esse animal rationale, est necessarium et intrinsecum et aeternum: at vero hominem esse, est aliquid contingens, ergo.

Secundo. Lapis convenit cum homine in ratione existendi univoca, et non convenit cum homine in ratione perfectissima hominis, scilicet, in differentia sensibilis, viventis, et rationalis; ergo ipsum esse non est perfectius quam essentia specifica hominis.

Tertio. Vivere et intelligere maiores perfectiones sunt quam esse: addunt enim aliquid supra esse, ergo in homine non est maxima perfectio ipsum esse. Et confirmatur: quoniam id quod communius est et magis determinabile, est imperfectius; sed esse est omnium communissimum et maxime determinabile: siquidem determinatur omnibus aliis perfectionibus, vita, sapientia, etc. ergo. Et confirmatur secundo: quoniam ut docet D. Thom., De Verit. q. 7., art., 6. ad 7, id quod communius est secundum praedicationem, est imperfectius: sed esse est communius secundum praedicationem, ergo est imperfectissimum.

Quarto. Esse est magis vel minus perfectum propter maiorem vel minorem perfectionem essentiae in qua recipitur, v. g. perfectius est esse, quod recipitur in essentia hominis, quam quod recipitur in essentia equi; ergo ipsa essentia est perfectior quam esse. Probatur consequentia ex illa maxima aristotelica, propter quod unumquodque tale et illud magis.

Quinto. Essentia cuiuslibet rei per se et directe ponitur in praedicamento; esse autem indirecte et reductive ratione essentiae, in qua recipitur; ergo essentia est perfectior.

Sexto. Existentia comparatur ad essentiam sicut terminus illius, ut punctus ad lineam: sed punctus non est perfectior quam linea; ergo neque existentia est perfectior quam essentia.

Septimo. Perfectissimum est in homine id in quo factus est ad imaginem et similitudinem Dei: sed homo factus est ad imaginem et similitudinem Dei in eo quod est intellectivus, aut liberi arbitrii, et capax beatitudinis, quae omnia competunt homini ratione essentiae specificae; ergo haec est perfectissima omnium, quae sunt in homine.

Octavo. Christus Dominus assumpsit naturam humanam perfectissimam et tamen non assumpsit existentiam illius; ergo existentia non pertinet ad perfectionem naturae humanae. Tantum abest ut sit perfectior quam essentia hominis.

Denique arguitur. Primarius effectus formae substantialis est ipsa essentia specifica, secundarius autem effectus est ipsum esse; ergo essentia specifica formalior est atque perfectior.

In hoc dubio Scot. in 4. Sent. dist 1., q. 1. docet quod esse est imperfectissima omnium perfectionum. Cuius sententiam sequitur Soncin. 4. Metaph. q. 13. et Ferrar. 1. Contra Gent., cap. 28.|summa-contra-gentiles-liber-primus:liber.1/capitulum.28 Alii vero ex Thomistis modernis medio quodam intendunt procedere asserentes, quod esse, simpliciter loquendo, est minima omnium perfectionum, sed secundum quid excedit omnes alias perfectiones, scilicet, in eo quod est prima actualitas omnium aliarum perfectionum, quatenus per existentiam ceterae perfectiones sunt extra nihil. Et contendunt aliqualiter hoc probare ex D. Tho., 1. Contra Gent., c. 28.|summa-contra-gentiles-liber-primus:liber.1/capitulum.28

PRO decisione veritatis sit prima conclusio. Simpliciter loquendo, esse est maior perfectio quam essentia, cuius est esse. Probatur primo, auctoritate D. Dionysii c. 5. De divin. nomin., asserentis, quod inter omnes perfectiones quas a Deo suscepimus, esse est quid maius. Item Arist. 8. Ethic. c. 11. ait, quod maximum beneficium praestitum nobis a Deo est quod simus. Et D. Thom. 1. p., q. 4., art. 1. ad 3. ait, Esse est perfectissimum omnium: ubi aperte loquitur de esse existentiae creaturarum. Probatur secundo. Esse est actualitas omnium perfectionum et omnium formarum, et comparatur ad essentiam sicut actus ad potentiam. Quae doctrina frequentissima est in D. Thoma. Vide in particulari, in quaestione 4. huius primae partis., art. 1. ad tertium, ubi expresse dicit, quod ipsum esse est perfectissimum omnium, et quod comparatur ad omnia sicut actus, et quod non comparatur ad alia sicut recipiens ad receptum, sed magis est receptum ad recipiens: ergo nullam perfectionem recipit ex coniunctione ad essentiam. Vide etiam Divus Thom. De Verit., quaest 8. art. 4. Probatur tertio. Essentia quamdiu non habet esse non est ens simpliciter, sed est ens in potentia; quando autem habet esse iam est ens simpliciter; ergo esse perfectius est quam essentia. Probatur quarto. In ipso Deo potissimum quod intelligimus non est quod sit vita, sapientia, aut potentia, sed quod sit ipsum esse subsistens, in quo intelliguntur omnes aliae perfectiones, eo quod est esse non receptum, et per consequens non limitatum; ergo esse non perficitur ex eo quod recipitur in essentia. Probatur consequentia: quia eius maxima formalitas deprimitur et limitatur ex hoc quod recipitur in essentia. Et denique probatur: perfectissimae causae perfectissimus effectus tamquam proprius respondet: sed proprius effectus Dei est esse creaturarum, cuius terminus a quo est non esse; ergo ille effectus est perfectissimus. Et confirmatur: quia omnia maxime appetunt esse; ergo illud est optimum omnium.

Secunda conclusio. Secundum quid essentia quae recipit esse potest dici perfectior illo, inquantum limitat ad determinatam speciem. Haec conclusio poterit probari argumentis pro parte negativa factis. Sed tamen haec conclusio valde secundum quid verificari potest. Et ratio est, quoniam ipsi esse melius erat non recipi nec limitari: quoniam si non reciperetur, contineret omnem formalitatem specierum omnium. Quapropter sicut forma non simpliciter perficitur ex eo quod recipitur in materia, ita neque ipsum esse perfectionem acquirit ex eo quod recipitur in essentia. Verum est tamen quod supposito quod ipsum esse debeat esse limitabile et receptibile, aliqualiter perficitur ex eo quod recipitur in essentia magis perfecta, quam in alia minus perfecta. Quod proprius diceremus, minus deprimitur, et (ut ita dicam) minus imperficitur ex eo quod recipitur in vivente, quam in non vivente, et in angelo, quam in homine.

AD argumenta in oppositum respondetur.

Ad primum dicitur, quod nulla perfectio competit homini, etiam quod sit animal rationale, nisi intelligatur intrinsecus ordo ad esse, sicut potentiae ad actum. Unde nego antecedens. Nam in eo quod dicimus, hominem existere, intelligimus, animal rationale perfici per existentiam: non autem existentiam perfici per animal rationale. Ad probationem antecedentis respondetur, quod omnis illa necessitas et aeternitas veritatis competit homini ut est in Deo, et non ut est aliquid creatum. Nunc autem comparamus essentiam creatam cum esse creato, et dicimus, quod ipsum esse est perfectius, quoniam est ratio qua essentia sit extra nihil. Etenim antequam sit homo, nihil est actualiter in se ipso, sed solum est in sua causa tamquam in principio effectivo et exemplari.

Ad secundum respondetur, quod quamvis secundum rationem genericam substantiae lapis aequaliter existat atque homo, tamen ipsum esse hominis multo perfectius est, quam esse lapidis, non quia perficiatur ab essentia hominis, sed quia minus deprimitur ab essentia hominis, quam ab essentia lapidis.

Ad tertium respondetur, quod si vivere et intelligere non includerent esse, non essent maiores perfectiones quam esse; sed tamen quia includunt et recipiunt ipsum esse, sunt maiores perfectiones, quam esse quod caret vita et intelligentia: non autem essent maiores perfectiones, quam esse si non reciperetur in eis esse. Ad primam confirmationem respondetur, quod id quod est communius et magis determinabile, est imperfectius, quando eius communitas et indifferentia se habet ut materia et ut potentia recipiens aliud; at vero ipsum esse est communissimum formalitate, neque est determinabile quasi recipiens aliquid, sed quasi receptum in omnibus: et propterea nihil valet consequentia. Respondetur secundo cum D. Tho. De Verit., q. 20. art. 2., ad 3. et cum D. Dionys. c. 5. De divin. nomin. quod si vivere et esse considerentur seorsum, ita ut unum non intret rationem alterius, tunc esse est maior perfectio quam vivere. At si vivere includat esse, nihil mirum quod sit maior perfectio quam esse quod recipitur in non vivente. Ad secundam confirmationem respondetur, quod commune secundum praedicationem, quod est determinabile sicut potentia per actum, est imperfectum; at vero ipsum esse iam diximus, quod non determinatur sicut potentia per actum.

Ad quartum respondetur, quod esse est magis vel minus perfectum propter maiorem vel minorem perfectionem essentiae in qua recipitur, non tamquam propter causam formalem, sed potius propter materialem, magis vel minus imperfectam. Sicut si diceres quod aurum est magis vel minus perfectum propter maiorem, vel minorem mixtionem alterius metalli; esset autem perfectissimum et purissimum si nullius metalli mixtionem haberet. Ad maximam autem aristotelicam respondetur, quod ad verificationem illius requiritur quod positivum verificetur de utroque extremo, et rursus, quod quia unum est tale, aliud sit tale, quod in praesenti locum non habet. Haec enim causalis falsa est, esse est perfectum et essentia est perfecta, et quia essentia est perfecta, ipsum esse est perfectum: immo vero esse non perficitur ab essentia, nisi secundum quid, ut explicuimus in secunda conclusione.

Ad quintum patet ex dictis primo dubio praecenti in sexta conclusione, ubi diximus, quod reductio ipsius esse quod actuat substantiam ad praedicamentum substantiae non est sicut imperfecti ad perfectum, sed sicut actualitatis ad potentiam.

Ad sextum respondetur, quod existentia non comparatur ad essentiam sicut punctus ad lineam quantum ad omnia, sed quantum ad hoc quod punctus complet lineam et non est pars lineae. Ceterum existentia ita terminat essentiam, quod in ratione entis est perfectior, punctus vero in ratione quantitatis non est perfectior.

Ad septimum dicitur quod ita res habet, quod perfectissimum est in homine id in quo factus est ad imaginem Dei. Sed obsecro, quomodo factus est, nisi recipiendo ese minus limitatum quam bestiae, sed receptum in natura rationali? Alioquin nihil esset homo. Negamus ergo consequentiam argumenti, quoniam non comparatur essentia hominis ut condistinguitur contra esse.

Ad octavum conceditur maior et minor. Ad consequentiam vero, distinguo consequens, dum infertur, ergo existentia non pertinet ad perfectionem naturae humanae. Ad perfectionem, in quam, quidditativam, concedo consequentiam. Ad perfectionem vero completivam primo et per se naturae humanae per quam formaliter educitur extra nihil, sic nego consequentiam. Hanc tamen perfectionem natura humana in Christo Domino habet aliunde, quam ab existentia sibi propria, eo quod humana natura in Christo Domino tracta est ad existentiam Verbi infinitam, quae supplet vicem existentiae propriae, quantum ad rationem terminandi. Quam rationem in dubio primo, diximus esse formalissimam.

Ad ultimum dicemus dubio sequenti. Interim, tamen, nego omnino quod esse existentiae sit effectus formalis neque primarius neque secundarius ipsius formae substantialis, ita quod ab ipsa dimanet in se ipsam; sed omnis forma comparatur ad esse sicut diaphaneitas ad lucem. Sed de his omnibus latius in sequenti dubio.

DUBITATUR quarto, utrum esse existentiae, quod est in omnibus creaturis, a Deo causetur. Hanc quaestionem propter eius maximam difficultatem et varias doctorum sententias libet in utramque partem disputare. Et prius advertendum est, nos in praesentia loqui de esse rerum generabilium et corruptibilium. Nam esse rerum ingenerabilium et incorruptibilium, ut esse angeli, esse animae rationalis, esse caeli, a solo Deo produci, est certum secundum fidem. Praeterea in hac quaestione explicare intendimus dependentiam existentiae a causis particularibus et a forma suppositi, cuius est esse. Est enim dissidens philosophantium opinio: nam quidam concedunt, simpliciter causas particulares producere esse in effectu, non tamen id tribuunt formae ipsius effectus. Alii autem e contra fatentur, esse dimanare a forma, tamquam a causa efficienti et formali, non vero a causis secundis. Ut ergo explicemus quid in hac parte sentiendum sit, agemus de omnibus causis a quibus esse dependet.

Arguitur ergo primo pro parte negativa, et probatur quod esse existentiae non sit effectus solius Dei. Nam D. Tho. illud saepissime tribuit creaturis. De potentia., q. 7., art. 2., in corpore, ubi dicit, omnes causas convenire in hoc, quod causant esse. Et in 1. p., q. 42. art. 1. ad 1. ait, Primus effectus formae est esse, et q. 50., arti. 5., et q. 90., art. 2. ad. 1. De Verita., q. 21. art. 6. In quibus locis dicit, quod esse sequitur formam. Est insignis locus, 2. Contra Gent., cap. 54.|summa-contra-gentiles-liber-secundus:liber.2/capitulum.54 ubi dicit, quod sicut se habet lux ad lucidum, et albedo ad album, ita forma ad esse. Solent etiam aliqui argumentari ex Divo Tho., 1. p., q. 3. art. 4., in corpore, ubi ait, quod impossibile est quod esse sit causatum tantum ex principiis essentialibus rei. Ex quo loco exponendo illam exclusivam, videtur D. Thomas supponere, quod esse aliquo modo causetur a forma. Sic enim resolvitur: Esse causatur ex principiis intrinsecis, et ab aliquo alio.

Secundo arguitur ratione. Quando equus producit equum, vere generat illum, ergo producit effective esse illius. Antecedens patet, et consequentia probatur: nam generare est dare esse. Et sic ab Aristotele, et Doctoribus communiter definitur generatio, quod sit mutatio qua esse rei acquiritur in subiecto disposito. Immo vero omnes fatentur, quod terminus formalis generationis est esse rei. Confirmatur. Equus effective dat equo genito, et vivere, et sentire; ergo etiam effective causat esse illius. Antecedens est notum, et probatur consequentia a paritate rationis. Nam qui effective causat gradus inferiores, puta vivere et sentire, causabit etiam gradum superiorem, quale est ens. Quod si forte dicas hoc argumentum solum probare, quod sicut equus generans producit hoc vivens, hoc sensibile, ita etiam producat hoc ens, ex quo non sequitur, quod producat existentiam, contra hoc est: nam ens formaliter dicit esse, ergo si effective dat gradum entis, effective etiam producet esse; sicut quod effective causat vivens, effective causat vitam.

Tertio. Creaturae conservant esse aliarum creaturarum simul cum Deo; ergo etiam id ipsum efficiunt. Antecedens est certum, de quo vide Divum Thomam 1. p., q. 104., art. 1., ad 2. Consequentia vero probatur: nam non magis requiritur ad productionem, quam ad conservationem. Immo D. Thomas multoties eamdem reputat actionem qua res conservatur et qua creatur, et eiusdem esse conservare, cuius est producere.

Quarto. Causa particularis constituitur in ratione agentis per existentiam; ergo per eamdem producit existentiam in effectu. Antecedens probatur: nam causa efficiens operatur secundum quod est in actu, ut ex Aristot. et philosophis patet. Sed causa est in actu formaliter per existentiam, nam essentia causae comparatur ad existentiam sicut potentia ad actum ultimum. Consequentia vero probatur: nam quod est actus et forma causae, est ei principium operandi. Et confirmatur: nam agens producit sibi simile; ergo si est agens secundum quod est actu per existentiam, producit effectum secundum quod ipse effectus est existens, ac per consequens producit etiam esse.

Quinto. Gradus essendi est prior aliis, qui reperiuntur in effectu producto; ergo quod primo causa particularis attingit est esse. Antecedens patet: quia gradus essendi est prior et communior; quod vero universalius et communius est, prius est. Consequentia vero probatur: nam causa non potest attingere gradum inferiorem aut posteriorem, nisi prius attingendo gradum superiorem, maxime cum ista sint subordinata essentialiter.

Sexto specialiter arguitur de forma, quod sit principium essendi. Nam fere omnium Metaphysicorum est proloquium, quod existentia sit effectus secundarius formae. Quod Theologi admittunt dicentes, Deum posse supplere vicem formae in causando existentiam. Idque ponunt factum fuisse in Mysterio Incarnationis: immo asserunt, quod si Christus relinqueret humanitatem, statim a forma naturali proprium esse efflueret; ergo esse est effectus formae.

Septimo. Existentia est actus substantialis suppositi; ergo causatur a forma eiusdem suppositi. Probatur consequentia: quia quod est substantiale rei non debet provenire omnino ab extrinseco, sed vel est forma vel causatur a principiis intrinsecis rei. Confirmatur: nam sequeretur quod accidentia essent magis intrinseca et coniuncta supposito, quam existentia substantialis, quod est absurdum. Probatur sequela: nam accidentia causantur a forma mediate vel immediate: esse autem, ut isti ponunt, de foris advenit.

Octavo. Haec propositio, angelus est, est necessaria et per se, et, ex hypothesi, demonstrabilis; ergo existentia comparatur ad formam subsistentem qualis est angelus, ut proprietas intrinseca et ab illo fluens. Probatur consequentia: quia nihil potest intrinsece connecti formae nisi sequatur ad ipsam. Confirmatur: nam D. Tho., 1. p., q. 54., ar. 2., ad 2. dicit quod essentia angeli est ratio totius sui esse.

Nono. Nam sequeretur, quod etiam existentia accidentium non causaretur ab essentia subiecti, sed immediate produceretur a Deo. Consequens est falsum, ergo. Sequela patet: quia eadem ratione qua tu ponis, Deum causare existentiam substantialem se solo, dicemus, existentiam accidentalem a solo Deo produci. Minor probatur: nam tunc sequeretur, quod esse accidentium non penderet per se a substantia, nec diceret intrinsecam dependentiam ab essentia suppositi. Probatur sequela: nam per te illa existentia a solo Deo producitur sicut existentia substantialis, ergo ex natura sua a solo Deo pendet.

Ultimo arguitur et probatur, quod non sit a solo Deo. Nam sequeretur existentiam creari. Consequens est falsum, ergo. Minor patet: nam inconveniens videtur, quod in omni productione quae modo est, et erit, Deus aliquid de novo producat. Sequela vero patet: nam illa creantur, quae a solo Deo immediate producuntur.

In hac quaestione Scotus in 4., d. 1., q. 1. tenet, agentia particularia simpliciter producere existentiam rerum. Redarguitque Divum Thomam, quia dicat, existentiam esse effectum solius Dei. Et Scotum frequenter sequuntur auctores maxime recentiores. Inter Thomistas vero Ferrar., 2. Contra Gent. cap. 21.|summa-contra-gentiles-liber-secundus:liber.2/capitulum.21, hanc solum constituit differentiam inter Deum, et causas secundas in productione esse, quod Deus simpliciter et sine addito causat existentiam rerum, creaturae vero non causant illud absolute, sed determinate. Et cap. 54. dicit, existentiam esse effectum formalem formae. Quod expressius explicat cap. 55. Capreolus autem in 1., distin. 8., q. 1., ad tertium Henrici, et ad tertium Gerardi contra primam conclusionem dicit, existentiam solum esse a forma, quia forma est quae facit subiectum capax existendit. Et eum sequitur Gerardus.

PRO decisione veritatis, sit prima conclusio. Causae particulares simpliciter dant esse suis effectibus, suo unaquaeque modo: sicut ignis generans ignem facit esse ignem, et calefaciens facit esse calidum. Haec conclusio probatur primo auctoritate omnium tam Philosophorum, quam Theologorum, qui saepissime hanc conclusionem tamquam primum principium supponunt. Secundo probatur ratione: nam causa particularis educit effectum de potentia ad actum simpliciter; ergo dat esse et actualitatem effectui. Antecedens patet: nam hoc est causare simpliciter, illud videlicet quod erat in potentia reducere in actum essendi. Confirmatur: nam causae corrumpentes, ut quando ignis corrumpit aerem, simpliciter dicuntur destruere singulare esse praeexistentis suppositi quatenus erat actus suppositi, v. g. quando agens corrumpit Petrum, quamvis idem esse quod erat Petri, maneat in anima, tamen corrumpens causat non esse Petrum; ergo causae generantes simpliciter dicuntur dare esse genitis. Tertio probatur. Causae particulares in omni sententia, faciunt ut esse coniugatur essentiae suppositi, ergo simpliciter dant esse effectui. Probatur consequentia: quia causa dicitur simpliciter facere tale, vel quando producit formam per quam res est, ut quando equus generat equum; vel quando formam coniungit subiecto, ut si quis albedinem praeexistentem uniret parieti faceret album simpliciter; ergo si causae particulares coniungunt essentiis suppositorum existentiam, quae est forma essendi, simpliciter dicuntur dare esse rebus productis. Et confirmatur: nam absurdum videtur negare, quod pater meus mihi non contulerit esse. Et hanc conclusionem sufficienter probat argumentum 2. ta principio dubii factum.

Secunda conclusio. Nihilominus creaturae non causant existentiam simpliciter et tamquam causae principales, in suis effectibus. Haec conclusio probatur primo. Nam quaelibet creatura in sua operatione supponit esse; ergo non causat illud simpliciter. Antecedens patet primo: quia nulla creatura potest operari ex non esse. Et praeterea: quia omnis creatura supponit subiectum, quod physice attingat. De quo Aristoteles et auctores, 1. lib. De generatione, text. comment 11. et D. Tho. 1. p., q. 45., art. ultim., ad ultimum; et q. 44. ad 1. Quod si respondeas, hoc argumentum solum probare, quod creatura non producit illud esse quod supponit, quod potius corrumpitur, producit tamen esse quod sequitur in effectu genito; contra, nam productio simpliciter et absoluta causalitas est, quando aliquid ex non tali fit tale. Etenim non producitur album ex albo, sed ex non albo; et quando homo generat hominem, producit ex non homine, quia est productio simpliciter. De quo principio vide Aristot. ubi supra, et 5. Physic. text. commen. 6. et 7. et ibi auctores cum agunt de speciebus motus. Ergo similiter in praesenti, ut creaturae dicerentur causae existentiae simpliciter et absolute, deberent producere existentiam ex non existentia, quod est impossibile. Quae conclusio patebit etiam ex iis quae in ultima conclusione dicemus. Quod si arguas: nam creaturae, iuxta primam conclusionem, simpliciter dant esse et producunt esse totius, ergo simpliciter causant existentiam; negatur consequentia: quia ut ex dictis patet, ad hoc ut dicantur dare esse, non requiritur quod producant formam essendi. Nam in productione hominis generans dat esse homini genito, licet non producat animam illius.

Tertia conclusio. Causae particulares non producunt existentiam proprie loquendo ut instrumentum. Haec ponitur contra quosdam, qui nobiscum tenentes in secunda conclusione asserunt, a Deo imprimi creaturis quamdam virtutem transeuntem ut producant existentiam suorum effectuum, per hoc videlicet, quod a Deo communicatur illis existentia. Nihilominus probatur conclusio. Quia haec virtus voluntarie ponitur. Et praeterea quia absurdum videtur, quod causa particularis in causando respectu eiusdem effectus totalis habeat et rationem causae principalis et causae instrumentariae, cum videlicet, in effectu producto aliquid sit quod simpliciter causatur a causa secunda, et aliquid quod ab eadem causatur, ut assumitur a Deo.

Quarta conclusio. Causae particulares effective causant determinationem existentiae. Sed ut intelligas hanc conclusionem adverte quod existentia habet duo. Primum quod sit actus entis absolute, secundum quam rationem nullam limitationem dicit. Secundum, quod sit existentia huius suppositi recepta in illo, secundum quod iam efficitur haec et limitatur; haec autem limitatio competit existentiae, prout recipitur in essentia particulari. Etenim, ut D. Tho. saepe docet, id quod recipitur habet limitari a subiecto recipiente. Dicimus ergo in conclusione, quod agens particulare concurrit tamquam causa particularis effectiva huius limitationis. Probatur primo: quia haec limitatio non est a solo Deo, ergo est ab aliqua causa particulari effectiva; haec autem causa effectiva non est essentia, quae recipit existentiam, ut manifestum est; ergo erit ipsa causa producens suppositum. Praeterea. Causa agens disponit suppositum ut fiat aptum susceptivum existentiae; ergo effective determinat suppositum ut existat. Antecedens patet: quia quidquid particulare habet suppositum in ordine ad existentiam habet ex causa agente. Consequentia vero probatur: quia id ipsum quo suppositum est susceptivum existentiae, est determinativum illius; ergo si illius est causa efficiens, eadem etiam effective determinat existentiam. Ex hac conclusione, sic explicata, intelliges multa loca D. Thom. Dicit enim saepe, quod creaturae non causant ens, sed hoc ens. Et quamvis hoc saepe asserat, exempli tamen gratia vide illum in Disputatis De potentia, q. 3., art. 1., in corpore, ubi ait, quod quaelibet res habet actum determinatum ad unum genus et ad unam speciem: et inde est quod nulla earum est activa entis secundum quod est ens; sed huius entis secundum quod est hoc ens determinatum in hac vel illa specie. Et subdit rationem huius: nam agens agit sibi simile; et ideo agens naturale non producit simpliciter ens, sed ens praeexistens et determinatum ad hoc vel ad illud, ut puta ad speciem ignis, vel ad albedinem, vel ad aliquid huiusmodi. Asserit insuper, quod Deus producit esse, creaturae vero determinant illud. Et alibi invenies dixisse, creaturas producere hoc esse in particulari. Omnia ergo ista explicantur et intelliguntur de limitatione iam dicta in conclusione, per quam effectus est hoc ens, habetque esse determinatum et limitatum. Haec de agentibus; de formis vero sequitur,

Quinta conclusio. Nulla forma creata est causa effectiva aut formalis nec finalis existentiae, bene tamen materialis. Haec conclusio probatur sigillatim. Et primo quod non sit effectiva. Causa efficiens operatur secundum quod est in actu per existentiam; ergo si forma aliquid operatur, causat illud prout actuatur per esse. Antecedens est certum, et in Aristotele suppositum principium. Et declaratur: nam causa non actuata per existentiam est solum in potentia; ergo non potest tribuere actum effectui, nisi illa consideretur ut est sub consimili actu. Et confirmatur: nam alias, idem secundum se totum se reduceret de potentia in actum, quod est contra Aristo., 3. et 8. Physic. et 12. Metaph. Probatur sequela: nam forma per se, antequam sit sub existentia, suum causat actum effective. Praeterea: existentia primo competit toti composito, et deinde communicatur partibus; ergo illa non fluit effective a forma. Antecedens est certum. De quo 1. De generatione, Deo dante, dicemus. Consequentia vero probatur: quia si effective et immediate procedit a forma, prius unietur et communicabitur illi, quam alicui alteri. De hac ratione vide M. Soto, 1. Physi., q. 7., conclusione 2., in fine. Et Soncinatem, 7. Metaph. q. 22. Praeterea probatur conclusio: nam sequeretur quod forma seipsam causaret, quod est absurdum. Probatur sequela: nam si forma causat existentiam suam effective, ergo facit se existere et se reducit de potentia in actum, ac per consequens seipsam causat. Vide alias rationes apud D. Tho. in 1. Cont. Gent. t. c. 22. De ente et essentia, c. 5 in fine. Quod vero non sit causa formalis probatur: nam forma comparatur ad existentiam ut potentia ad actum et ut recipiens ad receptum: ergo non in ratione formae. Deinde, omnis existentia est actualitas cuiuslibet formae; ergo est forma omnis formae et non e contra. Insuper probatur: nam impossibile est explicare in quo et sub qua ratione essentia informet aut actuet existentiam. Tandem arguitur: quia sequeretur quod forma entis non esset ipsum esse, aut ordo ad esse, quod falsum est. Probatur sequela: nam illud est forma entis quod ultimo terminat et constituit rem; ergo si essentia comparatur ad existentiam ut forma eius, erit actuans et ultimo terminans illam, ac subinde essentia esset ultimus actus entis. Quod si arguas, nam forma specificat esse, ergo comparatur ad illud in genere causae formalis. Antecedens patet: nam esse humanum distinguitur ab esse equi specie per formam hominis, quae specie differt a forma equi. Respondetur, quod esse formaliter et intrinsece sumit specificationem ab ordine transcendentali, quem dicit in ratione actus ad talem formam; extrinsece vero tamquam a termino et subiecto specificatur a forma. Ceterum secundum hanc rationem forma potius habet rationem materiae: sicut forma caeli dicitur specificari a materia, quae illa satiatur: et artificialia dicuntur specificari a subiecto. Tertia pars conclusionis, scilicet, quod forma non sit causa finalis existentiae. probatur: nam existentia simpliciter est terminus formae et non e contra; ergo existentia potius est finis formae, quam e contra. Secundo. Quia existentia est ultima perfectio rei; ergo forma non comparatur ad illam ut finis. Antecedens probatur: quia unumquodque dicitur bonum et perfectum in quantum existens. Unde Arist. 10. Ethi. c. 7. et 8. Ethi. c. 11. dicit, esse ipsum esse amabile et expetibile in omnibus. Et huius rationis veritas patebit infra in q. 6. Quod vero forma sit causa materialis existentiae, ex dictis liquet, cum sit receptiva limitansque ipsum esse existentiae. Itaque, sicut materia respectu formae habet rationem causae materialis, quia recipit et determinat formam: sic tam materia quam forma, quam etiam suppositum comparantur ad existentiam ut causa materialis. Sed nihilominus,

Sit sexta conclusio. Forma in genere causae formalis determinat materiam ad suscipiendam existentiam. Probatur: nam forma praebet actum primum materiae, ergo in ratione formae disponit ad suscipiendum actum existentiae. Secundo probatur: nam limitatio haec et coaptatio subiecti, quae requiritur ut recipiatur existentia, debet habere aliquam formam intrinsecam a qua sit; nulla autem alia est nisi forma suppositi, ergo. Adverte tamen, quod dicitur forma causa formalis disponens ad existentiam, non quidem immediata, licet principalis. Nam praeter formam ponimus nos suppositalitatem, qua proxime et immediate suppositum sit capax huius existentiae.

Ultima conclusio. Existentia est proprius effectus solius Dei. Conclusio haec est D. Tho. in hac 1. p., q. 8., art. 1., in corpore; et q. 45., art. 5. et 2. Cont. Gent. c. 21.|summa-contra-gentiles-liber-secundus:liber.2/capitulum.21et lib. 3. c. 66. et alibi saepe. Nec aliquis est Thomistarum qui ambigat hanc esse conclusionem D. Thomae. Ceterum de mente eius, et quis sit sensus illius, dubitatur inter doctores. Caiet. in 1. p., locis ubi supra, dicit hanc conclusionem solum poni a D. Tho. in hoc sensu, quod esse est effectus per se primo pendens a solo Deo. Ex quo non sequitur, quod creaturae non producant illud tamquam causae secundae. Eumdem modum dicendi sequitur Ferrara, 2. Cont. Gent. cap. 21.|summa-contra-gentiles-liber-secundus:liber.2/capitulum.21 et lib. 3. ubi supra. Alii Thomistarum dicunt sensum dictae conclusionis, ut a D. Tho. ponitur, esse, quod existentia est obiectum formale et adaequatum solius Dei, cum solus Deus sit causa cuiuscumque participantis esse, et cuiuscumque pertinentis ad esse rei, quod nulli creaturae convenit. Alii vero dicunt, sensum Divi Thomae esse, quod solus Deus producit ens inquantum ens et esse sine aliqua limitatione. Nos vero malumus conclusionem Divi Thomae sicut iacet intelligere, quam placita explicantium sequi, aut nova commentari. Etenim praedicti tres sensus non explicant quod intendit D. Tho. qui inter omnes authores hoc peculiare tribuit Deo ubique, et profundissimis rationibus id probat, neque iis indigeret si aliquem praedictorum sensum intenderet. Omnes enim illi ab omnibus sine controversia conceduntur, neque aliquid mysterii retinent. Dicimus ergo, quod nulla causa producit esse effective praeter ipsum Deum. Et utendo rationibus D. Thom. probatur primo haec conclusio: Solus Deus est per essentiam suum esse, aliae vero creaturae habent esse participatum; ergo solus Deus est qui producit esse. Ut intelligas vim huius rationis adverte, quod habere aliquid per participationem contingit dupliciter: primo quia communicat ab alio. Secundum quem modum quidquid creaturae convenit est participatum a Deo: omne enim quod sumus, Domini sumus. Et in hac acceptione bene stat, quod aliquid sit essentiale rei, et participatum ab alio. Quare illatio D. Tho. non procedit in hoc sensu. Secundo modo dicitur aliquid participatum, quia non est proprium subiecto, sed totaliter ab extrinseco provenit producente et conservante, sicut lux in diaphano. Secundo nota, quod virtus causandi supponit naturam et essentiam rei. Prius enim aliquid est in se tale, quam sit productivum sui similis. Unumquodque vero dicitur esse talis naturae a propria forma, et quae illi per se convenit. Et consequenter dicetur causativum sui similis, quia competit illi ex propria forma et natura; v. g. aqua ex essentia sua habet esse aquam. Et hoc quod est sibi simile producere, et infrigidare, competit illi per se, quia ex propria forma illa habet. Verumtamen sicut per se non est calida, ita per se non habet calefacere, sed ut instrumentum calidi per se. His positis, vis rationis D. Tho. sic colligitur: nulla creatura ex se et ex natura sua habet esse, sed illud communicatur et conservatur a Deo; ergo nulla creatura per se est causa existentiae, nec in communi nec in particulari, sed illa a solo Deo est. Antecedens est certissimum et secundum fidem tenendum, et secundum philosophiam. Consequentia vero probatur: quia virtus causativa existentiae supponit ipsum esse in causa agente; ergo si esse ipsius causae provenit et communicatur ab extrinseco, non habet per se virtutem operativam existentiae, nisi velis dicere, quod habet illam tamquam instrumentum, quod iam supra refutavimus. Solus ergo Deus, cuius existentia est de essentia illius, habet virtutem factuam et conservativam eiusdem existentiae in creaturis. Secundo probatur conclusio. Omnis creatura in sua actione supponit aliquid a solo Deo productum; ergo supponit esse illius. Antecedens probatur: nam omnis creatura producit ex aliquo, ergo supponit illud, ac subinde aliquid a solo Deo productum. Et confirmatur: nam alias, nulla causa efficax est, quare denegemus creaturis posse communicari virtutem creandi. Si enim ipsae in suis operationibus nihil supponunt a solo Deo pendens, ergo poterunt operari nihilo supposito. Tertio idipsum demonstratur, et ratio praecedens magis explicatur: nam materia prima est incorruptibilis et ingenerabilis, quae a solo Deo conservatur; ergo solus Deus dat existentiam, quae materiae primae communicatur. Antecedens est certum, et probatur consequentia: quia non potest intelligi, quomodo materia non generetur, aut a solo Deo conservetur si ipse solus non dat existentiam. Etenim si causae particulares dant existentiam materiae effective, consequenter producerent ipsam et eamdem conservarent. Quod si dicas, hoc argumentum probare, quod etiam respectu Dei materia prima corrumpatur, et de novo producatur, postquam esse quoddam destruitur, et aliud de novo producitur, quo materia existit. Respondetur negando sequelam: nam terminus actionis divinae solum est esse, quod numquam deest materiae. Causae vero particulares determinant hoc esse in quod commutatur. Unde ratio habet vim respectu causarum particularium, si producunt hanc existentiam, et destruunt praeteritam. Confirmatur. Non alia ratione possumus explicare, Deum esse causam totius entis, nisi quia ipse solus causat esse tam formae quam materiae et totius; vel si creaturae hoc ipsum efficiunt, dicentur etiam esse causae totius entis, quod D. Tho. numquam asserit. Et omittimus alias rationes, quas passim ex doctrina D. Tho. poteris colligere. In summa ergo dicimus, quod causae particulares solum habent disponere et determinare subiectum, quod sit aptum susceptivum, existentiae per formam. Deus vero est qui extrinsece illam causat. Esto exemplum accommodatum satis, quo utitur saepe Divus Thom. cum de esse et essentia creaturarum sermonem facit. Comparat enim essentiam diaphano, et existentiam luci quae actuat diaphanum, exempli causa, aerem, a cuius essentia vel diaphaneitate non dimanat lux, sed diaphanum tantum est in potentia, ratione diaphaneitatis, ad recipiendam lucem. Nunc ergo, quando agens naturale in conspectu solis illuminantis aerem, corrumpit aerem, et ex eo generat aquam, quae in eodem instanti generationis illuminatur ab eodem sole, qui aerem illuminabat, nemo dicet, quod agens illud naturale actione sua lucem effecerit, aut per se causa lucidi extiterit, sed potius dicemus, quod illa lux in genere causae efficientis, et quantum ad fieri et conservari dependet a sole; et nihilominus singularis lux, quae antea erat in aere, desinit esse ad corruptionem subiecti singularis: et alia lux singularis incipit esse cum aqua genita singulari. Cuius singularitatis et individuationis aquae causa efficiens agens naturale extitit, ac per consequentiam efficit ut lux, quae a sole produceretur, esset haec cum dependentia ab hoc numero subiecto. Ecce igitur quomodo se habet existentia, quae incipit vel desinit cum genito vel corrupto ab agenti naturali. Certum est enim, quod non manet eadem existentia in genito, quae erat in corrupto. Et nihilominus generans non dicetur generare, aut efficere existentiam. Sicut, in exemplo, agens naturale non dicitur producere lucem in aqua. Sed nihilominus verificabitur, quod generans hanc substantiam singularem, consequenter causa efficiens est determinationis existentiae ut sit haec, quia recipitur in hoc subiecto. Ceterum, ratio ipsa existentiae non aliunde tamquam ab efficienti causa profiscitur, quam a Deo qui existit per essentiam suam. Fateor me nescire quid sit in causa, quare haec doctrina non intelligatur a plurimis viris etiam doctissimis, qui D. Tho. doctrinam profitentur, cum apud D. Tho. sint tam manifesta testimonia huius veritatis, et ipsa ratio existentiae hoc ipsum postulet. Quoniam ut in 1. p., q. 4., art. 1., ad tertium, docet D. Thomas, ipsum esse est perfectissimum omnium: et idem expressius ait q. 7. De potentia, art. 2. ad 9. comparatur enim ad omnia ut actus. Nihil enim habet actualitatem nisi inquantum est; unde ipsum esse est actualitas omnium rerum et etiam formarurn. Unde, inquit, non comparatur ad alia sicut recipiens ad receptum, sed magis sicut receptum ad recipiens. Haec ille. Unde, iudicio meo, apertissime colligitur, quod solus ipse Deus potest esse causa efficiens, vel a qua dimanet ipsum esse existentiae. Quoniam si ab aliqua forma rei ipsum esse intelligeretur dimanare tamquam a principio formali, sicut esse album dimanat ab albedine, aut esse risibile dimanat a rationali tamquam a radice, non verificabitur, quod ipsum esse sit prima actualitas omnium rerum, etiam formarum: siquidem illud a quo dimanat ipsum esse vel in genere causae formalis aut radicalis, iam praeintelligitur habere actualitatem non dependentem ab existentia in genere causae formalis: siquidem ipsa existentia dimanat ab illo tamquam a principio formali aut radicali. Quod autem dicunt, ipsum esse existentiae effectum esse secundarium formae substantialis contradictionem implicat cum hoc, quod prima actualitas omnium rerum et formarum sit existentia. Si enim praeintelligitur alius effectus primarius et formalis formae substantialis, iam existentia, si secundarius formae substantialis effectus est, non erit prima actualitas omnium rerum, etiam formarun. Implicat ergo, quod forma substantialis intelligatur habere aliquem effectum formalem, quin prius ipsa praeintelligatur actuata per primam actualitatem, quae est existentia. Quod si haec attente animadverterent oppositum opinantes, fortassis redderent quae sunt Caesaris Caesari, et quae sunt Dei Deo: qui cum sit primum ens, cuius essentia est ipsum esse non receptum nec limitatum, solus ipse est caussa efficiens totius esse recepti et limitati ab eo, in quo recipitur in genere causae materialis, etiam si quod recipit ipsum esse sit alias forma substantialis respectu materiae aut respectu compositi. Id quod maxime in anima rationali apparere potest, nisi quis velit oculos claudere. Cum enim generatur homo, omnes intelligimus illic complete inveniri omnia quae necessaria sunt ad generationem substantiae singularis non minus, immo multo perfectius quam in generatione equi. Confitemur etiam quod in generatione Petri, forma non educitur de potentia materiae: hoc enim non requiritur nisi propter imperfectionem termini generationis. Unde necesse est quod in generatione Petri ipsa forma non sit ab alia causa efficienti, quam a Deo creante animam ex nihilo: cuius existentia a solo Deo dimanat et recipitur in anima tamquam in subiecto, a quo non dimanat, sed est prima actualitas ipsius. Ex quibus plane colligitur, quod cum Ioannes generat Petrum, non potest dici causa efficiens existentiae quae est in Petro, etiam quantum ad singularitatem illius. Quoniam haec existentia singularis huius animae per creationem ex nihilo communicatur animae. Non igitur est bona consequentia quam solent adversarii facere: ignis generat ignem, ergo est causa existentiae ignis. Neque ista consequentia valet: generans est causa efficiens ut Petrus existat, ergo est causa existentiae illius. Quoniam antecedens verificatur per hoc solum, quod generans disponit efficienter materiam ad unionem animae cum corpore, unde consurgit ut existat Petrus, per hoc quod existentia animae communicatur et materiae, et supposito: ad quod non requiritur quod sit causa ipsius existentiae. Et per hanc doctrinam facile erit respondere argumentis in oppositum.

AD primum argumentum quod sumitur ex testimoniis D. Thomae respondetur, quod eisdem opponimus alia testimonia D. Thomae, in quibus multo apertius asserit, quod ipsum esse est proprius effectus solius Dei. Sic ait expressis verbis De potentia, quaest. 7., art. 2., dicens: «Oportet ergo esse aliquam causam superiorem omnibus, cuius virtute omnia causent esse, et eius, id est, illius primae causae esse sit proprius effectus». Et in hac 1. par., quaest. 8., arti. 1., ostendens quomodo Deus sit intime in omnibus rebus, inquit, quod esse creatum sit proprius effectus eius, quem causat in rebus non solum quando primo esse incipiunt, sed etiam quamdiu in esse conservantur; sicut lumen causatur in aere a sole quamdiu aer illuminatus manet. Et quoniam istud esse (inquit) est magis intimum cuilibet, et quod profundius inest, cum sit formale respectu omnium quae in re sunt, oportet quod Deus sit in omnibus rebus, et intime. Vide etiam in quaest. 45. artic. 5., ubi id ipsum expresse affirmat. Et libro 3. Contra Gent., cap. 66.|summa-contra-gentiles-liber-tertius:liber.3/capitulum.66, id ipsum docet. Ceterum testimonia quae in oppositum allata sunt, unam omnia solutionem habent. Quotiescumque enim Divus Thomas dicit, quod commune est omnibus causis, scilicet efficientibus, quod causent esse, intelligendum est, quatenus ipsum esse determinant ad suppositum, vel ad naturam. Id quod profecto non aliter faciunt, quam effective disponentes subiectum, in quo recipitur esse. Et hoc est quod dicit lib. 3. Contra Gent., c. 66.|summa-contra-gentiles-liber-tertius:liber.3/capitulum.66, ratione quinta, quod omnia alia a Deo agunt ipsum esse quasi particulantia et determinantia actionem primi agentis (hoc est) effectum primi agentis. Et dicit quod agunt sicut proprios effectus alias perfectiones, quae determinant esse. Ad illa vero testimonia in particulari in quibus dicitur, quod esse sequitur formam, et quod sicut se habet lux ad lucidum, ita se habet forma ad esse, respondetur, ex eodem D. Thom., 2. Contra Gent., cap. 54.|summa-contra-gentiles-liber-secundus:liber.2/capitulum.54 citato; ubi inquit, quod ad ipsam etiam formam comparatur ipsum esse ut actus. Ex quo plane colligitur, quomodo ipsum esse sequatur formam. Sequitur enim illam, sicut sequitur actus ultimam dispositionem subiecti. Quamvis enim ipsa forma respectu essentiae rei comparetur ut formale principium; tamen respectu existentiae habet rationem potentiae et receptivi ut quo suppositum habeat esse, ut ibidem eleganter disserit D. Tho. ubi ait: «Per hoc enim in compositis ex materia et forma, forma dicitur principium essendi, quia est complementum substantiae, cuius actus est ipsum esse». Et affert exemplum: sicut diaphanum est aeri principium lucendi, quia facit eum proprium subiectum luminis. Ex hac doctrina facile intelligitur quod paulo antea dixerat. Intendebat enim D. Tho. in illo capite ostendere, quod sola substantia habet esse ut quod est; et quod non est eadem compositio ex materia et forma, et ex substantia et esse. Unde in tertia ratione ostendit, quod ipsa forma neque estipsum esse, neque habet esse ut quod est, sed ut quo substantia est. Et quantum ad hoc dicit, quod se habet sicut lux ad lucem, et albedo ad album esse, videlicet, quod sicut albedo non est album, neque lux lucidum: ita forma substantialis non est ipsum esse, sed quo aliquid est. Verumtamen maxima est differentia, quam ipse statim explicat. Quoniam esse lucidum, vel esse album non est actus ipsius lucis, hoc est, actuans lucem, vel ipsius albedinis; at vero ipsummet esse actuat formam substantialem. Et hoc est quod dicit: «Deinde quia ad ipsam etiam formam comparatur ipsum esse ut actus. Per hoc enim in compositis ex materia et forma dicitur principium essendi, quia est complementum substantiae, cuius actus est ipsum esse; sicut diaphanum est aeri principium lucendi». Haec ille. Cum ergo legeris in D. Tho. quod forma est quo aliquid est, lege praedictum testimonium, et intelliges quo pacto forma sit causa essendi; certe sicut diaphaneitas est causa lucidi, quia est id, quo corpus lucidum recipit lucem.

Ad secundum iam facilis erit solutio ex praedictis. Concedimus enim quod quando equus generat equum effective producit equum in esse. Et ipsummet esse effective determinat ad esse equi. Numquam tamen concedam, quod efficientia causae particularis attingat ad existentiam absolute, sed solum quantum ad determinationem illius ad hanc speciem, et ad hoc individuum effective limitando, sicut ipsum subiectum materialiter limitat. Ceterum, ipse Deus efficientia sua attingit omnia, quatenus proprius effectus illius est ipsum esse, quod omnia actuat et perficit. Ad confirmationem negatur consequentia. Et ad probationem respondetur, quod quando gradus superior continetur essentialiter in inferiori, forte verificabitur, quod qui effective causat gradum inferiorem, effective etiam causat gradum superiorem. Sed tamen ipsum esse, ut saepe diximus, non continetur quidditative in aliquo gradu creaturae. Ceterum, solutio ibidem asignata bona est. Et ad replicam respondetur, quod ens secundum quod essentialiter praedicatur, importat formaliter ordinem ad esse. Unde non necesse est quod qui producit hoc ens in singulari, producat eius existentiam, ut patet. Quoniam qui generat Petrum, quamvis efficiat hoc ens, non tamen existentiam eius.

Ad tertium respondetur, quod nulla creatura conservat esse alterius creaturae absolute loquendo, sed solum quatenus conservat determinationem et limitationem ipsius esse. Sic enim influentiae caelorum conservant hominem in esse et vivere, conservantes necessariam dispositionem corporis et individui. Ad testimonium vero D. Tho., ibidem allatum, respondetur, quod nihil commodius possumus non adducere pro nostra sententia, quam quod D. Tho. docet in illo articulo, qui si attente legeretur a Thomistis, numquam oppositum nostrae sententiae opinarentur. Ubi inter multa alia docet, quod sic se habet omnis creatura ad Deum, sicut aer ad solem illuminantem; et quia lumen non habet radicem in aere, statim cessat lumen, cessante actione solis, ita inquit quod omnis creatura est ens participative, solus autem Deus est ens per essentiam. Et statim, in solutione ad primum, ibidem dicit, quod esse per se consequitur formam creaturae, supposito tamen influxu Dei; sicut lumen sequitur diaphanum aeris, supposito influxu solis. Advertant haec qui dicunt, ipsum esse dimanare a forma tamquam a radice; et videant quam aliena sit eorum doctrina a D. Thoma.

Ad quartum quidam aiunt, quod existentia causae particularis tantum se habet ut conditio ad agendum necessaria ipsae causae particulari. Sed iudicio meo falluntur. Quoniam existentia causae particularis est prima actualitas omnis formae agentis et quasi fundamentum omnis activitatis formae. Sed tamen est advertendum, quod sicut ipsa existentia recipitur in formis, et limitatur ab illis, ita concurrit ad effectum illarum quantum ad limitationem existentiae effectus, non quantum ad existentiam simpliciter. Et per hoc patet ad confirmationem.

Ad quintum, negatur consequentia. Immo vero oppositum sequitur: ex eo enim quod gradus essendi est primus, debet attribui primae Causae, cuius supposito influxu, particularis causa concurrit ad determinationem et particularizationem effectus huius speciei.

Ad sextum iam patet ex dictis. Neque sunt existimandi boni Metaphysici qui dicunt, existentiam rei effectum esse formalem, licet secundarium, formae substantialis. Sed solum asserendum est quod esse sequitur formam, sicut lux sequitur diaphaneitatem, et causa illius est materialis tamquam immediata dispositio recipiendi lucem.

Ad septimum, patet ex dictis in primo dubio. Negamus enim existentiam esse actum substantialem suppositi, tamquam aliquid de essentia vel de quidditate suppositi. Sed potest dici actus substantialis, id est, primo actuans substantiam in ratione formae; Sicut lux est actus diaphani, ratione diaphaneitatis. Ad confirmationem negatur sequela: quoniam accidentia non causantur a forma, nisi praesupposita actualitate existentiae, quae immediate recipitur in forma, quamvis non habeat radicem in forma. Ipsa nihilominus existentia limitata a forma, radix est talium accidentium dimanantium a forma existenti. Ad octavum negatur, hanc propositionem esse simpliciter necessariam, angelus est, sed solum est necessaria physice, ex suppositione facta quod angelus semel sit creatus vel productus a Deo. Sed observandum est, quod necessitas harum rerum, caelum est, angelus est, non oritur ab intrinseca ratione ipsarum per se primo, sicut oritur risibile ad intrinseca ratione hominis: alioquin angelus est, essent aeternae veritatis, sicut haec, homo est risibilis, sed dicuntur necessariae quia, postquam semel receperunt esse a Deo, ab illo solo conservantur; neque est in tota rerum natura aliqua causa extrinseca vel intrinseca ipsis rebus, per quam desinant esse. Sed solus Deus, qui est extra totum ordinem Universi potest huiusmodi res annihilare: quia libere conservantur, sicut libere creatae sunt. Ad confirmationem respondetur, quod infra super eundem locum D. Tho., explicabitur quomodo sit intelligendum quod ipsa essentia angeli est ratio totius sui esse. Vide illic solutionem.

Ad nonum, negatur sequela: quoniam existentia accidentium non est simpliciter existentia, sed in alio existentia. Unde non est inconveniens quod dimanet a substantia iam existenti, eo vel maxime quod dimanat existentia accidentium, determinata ad speciem et individuationem accidentis.

Ad ultimum, negatur sequela: quoniam existentia non est quod habet esse, sed qua aliquid est. Unde creari non competit nisi existenti per se, et ei quod ex nihilo recipit esse. Ceterum, quando iam post creationem producitur aliquid de novo per corruptionem alterius, non potest dici res illa creari, quia non fit ex nihilo. Sed nihilominus, in omni actione agentis naturalis praesupponitur actio Creatoris, non quidem de novo creantis, sed conservantis per continuationem actionis, qua rebus dat esse. Et propterea proprius effectus Dei est ipsum esse, absolute loquendo. De qua re vide D. Tho. infra, in q. 104., art. 1. et 2. et q. 45. art. 5. et in q. 3. De potentia, art. 7. ubi inquit ipsum esse est communissimus effectus, primus et intimior omnibus aliis effectibus; et ideo soli Deo competit secundum virtutem propriam talis effectus. Hactenus de ista difficili quest. dicta sufficiant. Sed pro complemento huius materiae, visum est aliam quaestionem curiosam breviter disputare, circa distinctionem existentiae accidentium ab existentia substantiae.

DUBITATUR quinto et ultimo, utrum accidentia habeant propriam existentiam, distinctam realiter ab existentia substantiae? De hac re sunt variae sententiae. Scotus in 2., d. 12., q. 1., tenet partem affirmativam. Eamdem sententiam tenet Soncinas., 7. Metaph., q. 5., conclusione 2; et probat eam tribus argumentis.

Primum est: quia nulla forma est in aliquo, quin ei communicet suum effectum formalem; quoniam forma et effectus formalis inseparabiles sunt. Sed in Petro est, v. g., albedo, cuius effectus formalis est esse album; ergo dat illi esse album. Sed esse album non est esse hominem, quia hoc potest manere sine illo; ergo in Petro est hoc duplex esse. Et idem argumentum potest fieri de aliis formis accidentalibus. Confirmatur: quia commune est omni formae dare aliquod esse: ergo naturale est illis dare aliquod esse, non substantiale, ergo accidentale distinctum a substantiali.

Secundum argumentum est: quoniam nulla potentia potest esse sine proprio actu eius. Sed esse est proprius actus essentiae; ergo nulla essentia potest esse sine proprio actu suo; at esse hominis non est proprium esse albedinis aut alterius accidentis, ergo quot sunt essentiae accidentales, tot sunt esse, quae illis correspondeant.

Tertio arguitur: nam in Eucharistia existunt accidentia panis, et non per existentiam panis, quoniam nihil panis manet facta consecratione; ergo per propriam existentiam, ac per consequens accidentia habent propriam existentiam, distinctam ab existentia substantiae. Eamdem sententiam tenet Dominicus de Flandria, 7. Metaph., q. 1., art. 5.

Contrariam sententiam tenet Magister Dominicus de Soto, lib. 1. Physic. q. 6. in definitione materiae, non tamen probat eam. Sed probari potest.

Primo, quia eius est esse, cuius est fieri: sed fieri dumtaxat convenit substantiis per se substentibus; una enim actione producitur Petrus, et simul comproducuntur omnia accidentia requisita ad illius integritatem et perfectionem; ergo etiam esse convenit illis dumtaxat; et ex consequenti accidentia non habent proprium esse, sed sunt per existentiam substantiae. Et confirmatur: quia materia non dicitur habere propriam existentiam, quia non est per se creata a Deo, sed concreata; sed similiter omnia accidentia, quae incipiunt esse cum aliqua substantia, comproducuntur ad illius productionem, et non producuntur per se: immo quaedam, ex sua natura, postulant ut isto modo producantur, ut patet in propriis passionibus; ergo etiam est dicendum de accidentibus, quod non habent propriam existentiam.

Secundo probatur. Arist. 7. Metaph., in principio, inquit, quod accidens est ens, eo quod taliter est entis, scilicet substantiae; ergo solum inquantum est aliquid substantiae, et ex consequenti non habet proprium esse, quia ratione illius esset ens, et non inquantum est aliquid substantiae. Et confirmatur: quia hoc videtur etiam significari communi illo proloquio, accidentis esse est in esse, quod non habet esse proprium seu existentiam propriam, sed existentiam sui subiecti. Et ita non existunt nisi per participationem seu communicationem sui subiecti, cui insunt.

Tertio, si accidentia haberent propriam existentiam, illa esset inhaerentia; at consequens est falsum, ergo. Patet sequela: quia omnis modus essendi actu a parte rei aut est esse per se, aut in alio: sed accidentia non habent esse per se, ergo si habent aliquod esse, illud erit esse in alio. Minor probatur: quia aut existentia accidentis est inhaerentia aptitudinalis, aut actualis: non primum, quia inhaerentia aptitudinalis est essentia accidentis, ut probat Caiet. De ente et essentia, c. 7., 16; ergo non potest esse existentia illius: quia existentia in omni re creata distinguitur ab essentia. Neque etiam potest dici secundum: quia accidentia in Eucharistia vere existunt; et non per inhaerentiam actualem, quia haec sine subiecto in actu intelligi non potest. Non enim inhaeret actu, quod non habet actu subiectum cui inhaereat: at accidentia illa omnino sunt actu separata a subiecto, ut docet D. Tho., 3. p., q. 77, art. 1.; ergo nullo modo dici potest, quod inhaerentia sit existentia accidentis, saltem si loquamur de accidentibus realiter distinctis a substantia.

Ex his duabus sententiis aliquando mihi visa est probabilior sententia Magistri Soto; quoniam non adverteram, illam esse contrariam sententiae Divi Thomae. Iam vero, re bene inspecta, multo probabilior mihi videtur sententia quae asserit, existentiam accidentium, quae realiter distinguuntur a substantia, distingui etiam realiter ab existentia substantiae. Hanc sententiam videtur mihi expresse tenere D. Tho. in 3. par., q. 17., ar. 2.; ubi quaerens, utrum in Christo sit tantum unum esse, et definiens quod in Christo est tantum unum esse, quod pertinet ad hypostasim sicut ad id quod habet esse, definit consequenter, quod nihil prohibet multiplicari in Christo vel in una hypostasi esse, quod pertinet ad formam accidentalem. Aliud enim est esse, quo Sortes est albus, et quo Sortes est musicus: haec ille. Idem asserit, c. 7., De ente et essent., in princip. et in 1. d. 3., q. 2., art. 3., et d. 20., q. 1., art. 1. et 4. Cont. Gent. c. 14. Item Caiet. eamdem sententiam tenet tamquam propriam Divi Tho., infra, q. 28., art. 2. et in commentariis De ente et essentia, c. 7. ubi ait, quod ex coniunctione albedinis cum nive fit esse quo et albedo est, et nix est alba. Eamdem sententiam sequuntur omnes, qui defendunt identitatem essentiae cum existentia. Sicut enim accidens habet essentiam distinctam ab essentia substantiae, ita habet existentiam distinctam ab existentia substantiae. Et profecto consequenter loquuntur, licet fundentur in falsa opinione. Quapropter nos ex veris procedentes probamus existentiam propriam accidentis distingui ab existentia substantiae. Supponimus enim id, quod dubio primo dictum est, quod existentia est actus quo formaliter unaquaeque res existit. Iste vero actus non est in omnibus aequalis: nam in quibusdam est ita imperfectus, ut dependeat ab existentia subiecti; in aliis vero est magis perfectus, et tribuit existentiam subiecto. Prior modus existendi convenit accidentibus, secundus substantiis. Et idcirco substantia dicitur habere esse per se, accidens vero in alio. Cuius ratio assignari potest ex ipsismet essentiis diversis, respectu quarum ipsum esse limitatur ad determinatum genus, et determinatam speciem. Cum ergo sit maxima diversitas inter substantiam et accidens, quod substantia est per se intenta a natura, accidentia vero propter complementum substantiae, recte colligitur, quod substantia habet esse per se, accidens vero in substantia. Hinc potest colligi ratio pro hac sententia. Idem actus non potest esse dependens et independens a subiecto; sed existentia accidentis ex natura sua est actus dependens a subiecto, existentia vero substantiae est actus independens; ergo non sunt idem. Sed dices, quod ad hoc sufficit distinctio formalis sive rationis. Sed contra: quia dependentia ista convenit actui secundum suam entitatem, et provenit ex imperfectione ipsius; ergo necessarium est quod sit diversitas in ipsa entitate, ubi affirmatur et negatur huiusmodi dependentia. Confirmatur: quia alias, pari ratione posset dici, quod anima rationalis eadem realiter est dependens a materia secundum unam rationem, et secundum aliam independens, et quod secundum unam rationem est mortalis, et secundum aliam immortalis. Secundo sic argumentor: accidens a sua existentia dicitur formaliter inhaerens seu inexistens; ergo existentia accidentis est formaliter inexistentia. Patet ista consequentia: quia nihil dicitur formaliter tale, nisi a forma quae insit formaliter; ceterum, existentia substantiae non est formaliter inexistentia, alias substantia ratione illius esset inexistens formaliter; ergo existentia accidentis distinguitur ab existentia substantiae. Ultimo: multa accidentia sunt quae secundum suam entitatem intrinsecam sunt ordinis supernaturalis; ergo necesse est quod illa habeant esse ordinis supernaturalis; nulla vero substantia praeter divinam, est ordinis supernaturalis; ergo nulla existentia substantiae est horum accidentium existentia. Probatur consequentia: quia existentia proportionatur essentiae et est eiusdem ordinis cum illa. Hac ergo suppossita sententia, ad argumenta secundae sententiae respondendum est.

AD primum respondetur: nego minorem. Ad probationem dico, quod quamvis de facto producantur multa accidentia eadem actione qua substantia meae producatur (de quo in praesentia non est disputandum) tamen illa possunt produci aliis actionibus, quae ad ipsam per se meae terminentur, ut qualitas producitur per alterationem, et quantitas per augmentationem. Respondetur secundo, quod ex eo quod aliquid comproducatur ad alterius productionem, non sequitur quod non habeat existentiam distinctam ab illo, sed solum quod sit aliquid illius; et ita accidentia sunt aliquid substantiae, et producuntur ad illius complementum et perfectionem. Ad confirmationem respondetur, quod materia non ex eo non habet propriam existentiam, quod concreata est cum corporibus simplicibus, quae primo sunt a Deo ex nihilo producta: sed ex eo quod creata est, et ex modo creationis non sequitur quod habeat propriam existentiam, quia non est per se creata. Unde quamvis naturaliter loquendo, quod per se producitur habeat propriam existentiam; tamen ex eo quod non producitur per se non sequitur quod careat illa. Sicut si Deus crearet homines ex nihilo quoad animam et corpus, tunc anima diceretur concreari, quia produceretur ut pars hominis; et nihilominus haberet propriam existentiam, non tamen haberet aliam totus homo, sed eamdem communicatam sibi: quia esse animae pertinet ad esse personale, et in eodem supposito non potest multiplicari esse, quod ad ipsum pertinet: quia impossibile est, quod unius rei non sit unum esse, ut inquit D. Tho., 3. p., q. 17., artic. 2.

Ad secundum argumentum respondetur cum Soto in 4., d. 12., q. 1., non bene colligi, quod accidens habeat esse ens formaliter ab esse substantiae, ex eo quod sit ens in eo quod taliter entis, id est, substantiae. Quia illa particula, in eo quod, non solum significat causam sive rationem formalem, sed etiam genus cuiuscumque causae, etiam extrinsecae. Quoniam tot modis dicitur in eo quod, quot modis dicitur causa, ut patet ex Aristot. 5. Metaph. c. 17. Quare cum Aristot. dixit, quod accidens est ens in eo quod est substantiae, solum signicavit entitatem accidentis causari a substantia. Quod quidem verum est, quia substantia est causa materialis extrinseca accidentium. Ad confirmationem respondetur, quod sensus illius maximae est, quod accidens habet esse dependenter a substantia in genere causae materialis extrinsecae, non vero quod sit actu formaliter per esse substantiae.

Ad tertium respondetur, quod existentia accidentis est actualitas, qua accidens est actu a parte rei: haec autem actualitas merito dicitur inaerentia sive inexistentia, quia propter suam imperfectionem naturaliter pendet in fieri et conservari ab existentia subiecti. Sicut enim se habet essentia accidentis ad essentiam substantiae, ita existentia accidentis ad existentiam substantiae. Haec autem dependentia non est tanta, ut non possit suppleri virtute Dei, quoniam non est dependentia tamquam a causa formali dependentia existentiae accidentis ab existentia substantiae. Manet nihilominus existentia accidentium, cum intrinseco ordine quantum est ex parte sua, ad existentiam substantiae tamquam ad fundamentum et radicem.

Ceterum argumenta, quae adducta sunt ex Paulo Sonc. in confirmationem huius sententiae non sunt magni momenti, quamvis etiam vincant Dominicum de Flandria, ubi supra; omnia enim facile solventur si quis teneat, quod existentia accidentium distinguitur quidem realiter formaliter ab existentia substantiae, non tamen realiter tamquam res a re. Quo pacto etiam distinguitur figura a quantitate: et secundum opinionem aliorum, existentia substantiae non aliter distinguitur a substantia quam realiter formaliter: sicut dub. 3. dictum est. Immo per hanc distinctionem possunt explicari omnia testimonia, quae ex D. Tho. adducta sunt. Potest enim explicari D. Tho. de distinctione reali formali. Atque ita secunda opinio, quam tenet M. Soto, probabilis est. Et ad argumentum factum de accidentibus quae manent in sacramento Eucharistiae abunde satis responsum invenies infra, q. 4., art. 1., ad tertium.. Hactenus de explicatione artic. 4. dictum sit.