Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

DUBITATUR ergo primo. An sit certum secundum fidem catholicam, quod Scriptura Sacra sub una littera contineat plures sensus?

Cui dubitationi breviter respondetur, et sit prima conclusio. Certum est secundum fidem catholicam, Scripturam Sacram sub una littera duos sensus continere.

Probatur primo ex communi consensu Sanctorum Patrum, qui, nemine excepto, Sacras Litteras, tum in sensu litterali, tum in mystico interpretati sunt.

Probatur secundo ex testimoniis eiusdem Scripturae, in quibus in sensu litterali asseritur, quod alia eiusdem Scripturae loca mystice intelligenda sint. Esto exemplum: Ioan. 19. dicitur: «Ad Iesum autem cum venissent, non fregerunt eius crura, ut Scriptura impleretur, quae dicit: Os non comminuetis ex eo». Quae verba habentur originaliter Exo. 12. et secundum litteralem sensum continebant praeceptum legale circa ritum sacrificii agni paschalis, ut nullatenus eius ossa comminuerentur. Sed quoniam per agnum illum paschalem significabatur Christus immolandus, idcirco dicit Ioan. «ut Scriptura impleretur». Et quidem iam olim in sensu litterali legaliter implebatur. Sed tamen nondum impleta erat in sensu mystico, quousque Agnus Dei, qui Novi Testamenti Pascha immolandus erat, moreretur, eiusque ossa nullatenus comminuerentur.

Praeterea Paulus ad Gal. 4. inquit: «Scriptum est enim quod Abraham duos filios habuit, unum de libera, et unum de ancilla, quae sunt per allegoriam dicta. Haec enim sunt duo testamenta etc.» ac si diceret: Per illos duos filios Abrahae significata sunt duo testamenta; et 1. Corinth. 9. inquit: «Scriptum est enim lege Moysi: Non alligabis os bovi trituranti; numquid de bobus cura est Deo, an propter nos utique hoc dicit?» Ecce legalem ceremoniam, quae olim ad litteram implebatur a Iudaeis, inquit Apostolus, significare Evangelii praedicatores, quibus necessaria ad vitam a fidelibus ministranda sunt.

Praeterea idem Apostolus in Epist. ad Hebraeos a cap. 7. usque ad 10. plurima, quae olim ad litteram implebantur historice circa Veteris Legis Tabernaculum, sacerdotium, et sacrificia, docet figuram fuisse eorum, quae in Novo Testamento fiunt; et 1. ad Cor. 10. inquit: «Nolo vos ignorare, fratres, quoniam patres nostri omnes sub nube fuerunt, et omnes mare transierunt etc.»; et adiecit: «Haec autem in figura facta sunt nostri». Et paulo post: «Haec autem omnia in figura contingebant illis». Ubi ad sensum mysticum moralem videtur quaedam Apostolus per figuram transferre.

Praeterea, 1. Pet. 3 c. Arca Noe, in qua paucae animae salvae factae sunt, Baptismi Novae Legis figura fuisse asseritur. Quos vos nunc, inquit, similis formae salvos facit Baptisma. Et denique ipse Christus Dominus, Ioan. 3. inquit: «Sicut Moyses exaltavit serpentem in deserto, ita exaltari oportet filium hominis». Ubi serpens erectus in deserto Christi figuram fuisse colligitur. Nam et olim Sapient. 16 dictum fuerat: «Qui enim sanus factus est, non per hoc quod videbat sanabatur, sed per te omnium salvatorem». Matthaei etiam 12. dicit Christus». Sicut fuit Ionas in ventre ceti tribus diebus, et tribus noctibus, ita erit Filius hominis in corde terrae etc.».

Secunda conclusio. Certum est etiam secundum fidem catholicam, omnes quatuor praedictos sensus in Sacra Scriptura inveniri, neque a Sanctis Patribus confictos esse: et quidem de litterali sensu res compertissima est. Sunt enim quamplurimae historiae simpliciter enarratae in Sacris Litteris.

Sunt et fidei dogmata propriis vocibus nobis proposita. De aliis vero tribus sensibus probatur: et primo de allegorico probatur ex loco citato ad Galat. 4: «Quae sunt per allegoriam dicta. Haec enim sunt duo testamenta». Ubi obiter advertat Theologus, duplicem esse allegoriam, ut docet Aug. lib. 15. de Trin. ca. 9, alteram in vocibus, alteram in rebus. Allegoria in vocibus nihil aliud est, quam longa quaedam et continuata metaphora. Exemplum est ad Roman. 13: «Hora est iam nos de somno surgere etc.»; et haec allegoria ad sensum litteralem pertinet, sicut et oratio parabolica, sicut docet D. Tho. in solut. ad 3. Altera vero allegoria est in rebus ipsis gestis et litteraliter significatis, quando eadem res significata et gesta aliam rursus ex divina institutione significat, et huiusmodi allegoria pertinet ad sensum mysticum.

Non defuerunt autem etiam nostris temporibus, qui hunc sensum allegoricum in Sacris Scripturis inveniri negabant. Et cum obiiciebatur illis testimonium Apostoli ad Galat. 4. asserentis. «Quae sunt per allegoriam dicta», respondebant, Apostolum eo loco improprie locutum. Idque ex Chrysost. confirmabant, qui super eumdem locum dicit, quod typice loquitur Apostolus. Arbitrabanturque, duos filios Abrahae non fuisse illi datos a Deo, ut significarent duo Testamenta, sed Apostolum historiam illam commemorasse, ut per quamdam comparationem et allusionem Veteris, et Novi Testamenti differentiam doceret.

Sed huiusmodi doctrina erronea semper a me est existimata, tum quia est contra communem intelligentiam Sanctorum, neque enim Chryst. contrarius nobis est, etiam si dixerit typice Apostolum fuisse locutum. Non enim negat, duos filios Abrahae duorum Testamentorum fuisse figuram. Sed quoniam Apostolus dixit. «Haec enim sunt duo Testamenta» typice locutus est quantum ad hoc, quod res figurantes accepit pro rebus figuratis. Loqueretur autem non typice, si dixisset: Hi duo filii Abrahae figura fuerunt duorum Testamentorum. Quoniam autem dixit. «Haec enim sunt duo Testamenta» in hac oratione typice et improprie locutus est.

Deinde, dum Apostolus ex Veteri Testamento duorum filiorum Abrahae historiam commemorat, profecto ex Veteri Testamento novum confirmare intendit: alioquin si solum per quamdam allusionem loqueretur, nihil referret ex Veteri Testamento historiam commemorare. Huiusmodi etiam allusiones etiam ex prophanis historiis aut fabulis fieri possunt. Id quod eleganter quamvis per quamdam antiphrasim facit Leo Sanctisimus in sermone 1, in Nativitate Apostolorum Petri et Pauli, ubi Petrum et Paulum cum Remo et Romulo Romanae Urbis fundatoribus comparat. Praeterea Paulus ita loquebatur, ut quae aiebat ipse Christus, ipse Spiritus sanctus per eum loqueretur. Tunc rogo: Si Christus nobis diceret «Abraham duos filios habuit etc. haec sunt duo Testamenta» omnes intelligeremus, Christum Scripturarum auctorem ita intelligere, atque docere, quod duo filii Abrahae duorum Testamentorum ab ipso Deo figura instituti fuerint. Praeterea simili ratione dicerent sic opinantes, omnia, quae Paulus ad Hebrae. 9. de Tabernaculi ornatu commemorat, non esse olim a Deo instituta tamquam figura eorum, quae in Novo Testamento fiunt, sed allusiones quasdam esse, et comparationes, quas prudenter Apostolus inter Novum, et Vetus Testamentum facit: quod quidem asserere non erroneum tantum, sed haereticum existimo. Consentiet autem mecum, qui attente legerit, quae Apostolus docet in Epistola ad Hebraeos, c. 8, 9 et 10.

Sed eo revertamur, unde digressi sumus, et probemus, sensum anagogicum esse in Sacris Litteris, ex eadem Epistola ad Hebraeos, ubi docet Apostolus, Tabernaculum illud manufactum exemplar fuisse veri Tabernaculi, quod fixit Deus, et non homo, in quod per proprium Sanguinem introivit semel Christus aeterna redemptione inventa. Hunc autem sensum nos appellamus anagogicum, quasi sursum ducentem intelligentiam.

De sensu autem morali omnes consentiunt inveniri in Sacris Litteris, et colligitur ex eo, quod Christus dixit Ioann. 3: «Sicut Moyses exaltavit serpentem in deserto, ita exaltari oportet Filium hominis, ut omnis, qui credit in illum non pereat, sed habeat vitam aeternam». Ubi aperte docere visus est quod quemadmodum olim percussi a serpentibus conversi ad serpentem aeneum sanabantur, ita et nos conversi ad Christum crucifixum, qui in figura serpentis, hoc est, peccatoris pendebat in cruce, cum tamen eius hypostasis esset fortis Deus, salutem a morsu pestiferi peccati consequeremur. Quod olim figuratum erat, et ad nostros mores pertinet, proptereaque moralis sensus dicitur contineri in illa historia Veteris Testamenti, quando Moyses exaltavit serpentem in deserto. Neque enim omnia, quae in Sacris Litteris ad mores nostros diriguntur, sub morali sensu contineri dicenda sunt, ut cum Christus aiebat: «Diligite inimicos vestros», hic enim sensus tantummodo litteralis est; sed tunc sensus moralis dicitur, quando quae ad mores nostros pertinent sub rerum gestarum figura nobis insinuantur. Quemadmodum et beatus Greg. super historiam Iob satis pie Moralia composuit.

Observandum tamen est circa praedictas conclusiones, quod distinctio vocum, quibus isti quatuor sensus explicantur non est eadem apud omnes sanctos Patres et Doctores, sed saepe haec nomina confunduntur. Cuius ratio est, quoniam ipsae voces, scilicet, allegoria, anagogia, tropologia secundum sui etymologiam parum differunt. Dicitur enim allegoria quasi sub alio dictum, anagogia vero quasi subductio seu sursum ductio dicitur, eo quod mens altius fertur, quam voces sonant; tropologia vero idem est atque figurata locutio, seu locutio sub figura. Quamobrem omnem alium sensum a litterali hisce tribus nominibus interdum sancti Patres significant. Sic etiam loquitur Origenes homil. 11. super Numeros, et antiqui Patres Basilius, Gregorius Nazianzenus. Immo et D. Aug. in libro ad Honoratum, c. 3. et libro unico super Genesim imperfecto, c. 2. ponit quadruplicem modum exponendi Sacram Scripturam, videlicet, historice, cum res gestae narrantur, allegorice cum figurate dicta intelliguntur, analogice cum convenientia Novi et Veteris Testamenti demonstratur, et secundum etymologiam quando dictorum factorumve causa redditur. Haec ille. Neque tamen existimes in quadruplici modo exponendi Sacras Litteras quadruplicem sensum, de quo in praesenti artic. locuti sumus, significare voluisse, sed litteralis sensus expressam mentionem fecit, cum dixit, «Sacram Scripturam historice explicari». Alios vero tres mysticos, quos nos distinximus, inclusit in eo, quod dixit allegorice Sacras Litteras explicari. Ceterum in aliis duobus modis scili- cet, anagogice, et secundum etymologiam non fit variatio predictorum sensuum. Quod enim demonstretur Novum Testamentum Veteri non contradicere, in sensu litterali fieri potest. Quod autem factorum, dictorumque in Sacris Litteris causa reddatur, extrinsecum quid est, neque sensum variat Scripturae Sacrae. En igitur quomodo D. Aug. sub solo nomine allegoriae intellexit tres sensus mysticos. Idipsum etiam docet lib. 15. de Trin. c. 9. ubi cum docuisset, duplicem esse allegoriam, alteram vocum, alteram rerum, et allegoriae vocum exemplum posuisset ab Isa. c. 11: «Habitabit lupus cum agno, et pardus cum haedo», quae nihil aliud est, quam quaedam metaphora, quae ad sensum litteralem pertinet, alias falsa fuisset prophetia. Quoniam non aliter verificatur, nisi quatenus lupus et pardus accipiuntur pro feris nationibus, quae ad oves Christi erant convertendae. Deinde per allegoriam intellexit, quando res ipsae gestae, aut gerendae signum sunt aliarum rerum, scilicet, Christi, vel animae fidelis, vel gloriae. Quam allegoriam D. Hier. saepe in suis Commentariis tropologiam vocat, et interdum anagogen, non distinguens sicut moderni distinguimus, singulas voces singulis sensibus. Sed nihilominus iam usus Scholasticorum obtinuit evitandae confusionis gratia, ut singulae voces singulis sensibus mysticis approprientur. Et favet nobis ipsemet D. Hiero. in Epist. ad Hevidiam, q. ultima, ubi Scripturae sensum triplicem dividit, videlicet, secundum historiam, secundum tropologiam, et secundum intelligentiam spiritualem. Ait autem tropologice Scripturam explicari, quando quidquid in carnali populo carnaliter factum est, iuxta moralem interpretamur sensum, ad animae nostrae emolumenta convertimus. At vero intelligentiam spiritualem sive theoriam pro eodem accipit, pro quo nos sensum anagogicum. Favet etiam nobis exemplum optimum apud eumdem D. Hier., Ezech., ca. 16. ubi nomine Hierusalem secundum litteralem sensum, terrestrem illam civitatem intelligendam esse docet; at secundum sensum allegoricum, Ecclesiam militantem intelligimus; secundum vero moralem, animam hominis Christiani. Et tandem secundum anagogicum sensum, caelestis patria intelligenda est. Hac ergo distinctione rerum et vocum utitur D. Tho. in hoc artic. Et de hisce quatuor sensibus sive his nominibus sive aliis significentur diximus secundum fidem esse certum in Sacris Litteris inveniri.