Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

SUMMA ARTICULI.

PRIMA conclusio est affirmativa. Secunda conclusio: Deus habet certam et infallibilem cognitionem omnium futurorum contingentium. Ratio est, quia Deus cognoscit omnia contingentia, non solum prout sunt in suis causis, sed etiam prout sunt in seipsis: ergo habet scientiam certam et infallibilem futurorum contingentium. Cuius ratio rursus est, quia cognitio Dei, mensuratur aeternitate, quae tota simul existens ambit omne tempus.

Tertia conclusio: Futura contingentia in semetipsis cognosci possunt certa et infallibili cognitione. Haec patet ex dictis.

Quarta conclusio: Futura contingentia, prout sunt in suis causis, solum coniecturali cognitione cognosci possunt. Ratio est: quia ipsa causa futuri contingentis indifferenter se habet ad opposita.

Quinta conclusio: Deus cognoscit futura contingentia prout sunt in semetipsis, extra suas causas. Ratio huius est eadem, atque secundae conclusionis.

COMMENTARIUM.

DE materia huius articuli, quae gravissima est, disputat Schola cum Magistro in 1., d. 38. et 39.

Circa istum articulum notandum est primo, quod duae conclusiones, prima et secunda, sunt certae secundum fidem. Probatur ex Ecclesias. 23.: «Domino Deo, antequam creentur, cuncta sunt cognita»; Ieremias, 1.: «Prius quam te formarem in utero novi te»; Item Isaias, 41.: «Dicite nobis quae ventura sunt, et dicemus, quia dii estis vos». Ecce ubi assignatur tamquam propria Dei cognitio futurorum contingentium. Praeterea Isaias, 45.: «Haec dicit Dominus Deus: Quae ventura sunt interrogate me, etc.». Sap. 8.: «Scit praeterita, et de futuris aestimat, signa et monstra scit, antequam fiant». Ad Rom. 4.: «Vocat ea quae non sunt, tamquam ea quae sunt». Ad Hebr. 4. «Vivus est sermo Dei etc.». Secunda conclusio spectatim probatur. Cognitio Dei secundum fidem est perfectissima omnium; sed certitudo est perfectio potissima cognitionis: ergo. Secundo est notandum, quod futurum contingens in praesentia idem pollet quod effectus, qui aliquando erit de facto, potest tamen non esse, et in praesentia futurum contingens accipitur large, ut comprehendit effectus liberos, id est qui procedunt a nostra libera voluntate. Notandum tertio, quod duo inter alia docet D. Thomas, quae magnam prae se ferunt difficultatem, et in quibus non conveniunt omnes Theologi. Primum est: omnia, quae sunt vel fuerunt vel aliquando erunt, sunt iam Deo praesentia in eius aeternitate. Itaque Antichristus, qui nobis est futurus, iam est praesens Deo in aeternitate. Secundum est: infallibilitas et certitudo divinae cognitionis circa futura contingentia pensatur ex eo, quod Deus cognoscit ipsa futura contingentia in semetipsis, et extra suas causas, quatenus sunt illi praesentia in aeternitate.

Antequam examinemus veritatem prioris dicti, oportet explicemus istud posterius dictum; varie enim exponitur ab eius discipulis. Primus sensus est, quod infallibilitas divinae cognitionis circa futura contingentia, tantum pensari debet ex eo, quod cognoscuntur a Deo in seipsis, prout sunt praesentia in aeternitate. Itaque, si Deus cognosceret futura contingentia tantum in suis causis, eius cognitio non esset certa et infallibilis, sed dumtaxat coniecturalis. Iste sensus fundamentum habet in littera huius articuli, in qua dicitur, quod futura contingentia non possunt cognosci certo et infallibiliter, si cognoscantur solum, prout habent esse in suis causis. In hoc sensu acceptum secundum dictum D. Thomae, impugnatur a multis Theologis, praesertim a Durando, in dist. 38. q. 5. et ab Aureolo, apud Capreolum, in eadem dist., q. 2.—Secundus sensus est, quod infallibilitas divinae cognitionis non solum pensanda est ex eo, quod Deus cognoscit illa in suis causis, sed etiam prout cognoscuntur a Deo in semetipsis, prout sunt praesentia Deo in aeternitate. Itaque, iuxta istum sensum, si Deus per impossibile cognosceret tantum futura contingentia, prout habent esse in suis causis, et non prout sunt praesentia in aeternitate, eius cognitio esset certa et infallibilis. Iste sensus etiam potest colligi ex D. Thoma, ex eo quod dicit in hoc articulo, Deum cognoscere futura contingentia, non solum in suis causis, sed etiam in semetipsis, quatenus coexistunt aeternitati. Sed potissimum colligitur hic sensus ex 1. Contra Gentes cap. 67.|summa-contra-gentiles-liber-primus:liber.1/capitulum.67 in tertia ratione, quae talis est: quando cognoscitur effectus in sua causa completa et non impedita, eius cognitio est certa et infallibilis; sed Deus cognoscit futura contingentia in suis causis completis, et non impeditis: ergo certo et infallibiliter illa cognoscit. Ecce D. Thomas colligit infallibilitatem divinae cognitionis circa futura contingentia, ex eo quod cognoscit illa in suis causis. Ferrara, in illo capitulo, videtur habere quamdam mediam sententiam, quae est quasi tertius sensus huius dicti D. Thomae. Dicit enim futura contingentia esse in duplici differentia: quaedam sunt proprie et stricte dicta, quae sunt effectus causarum naturalium, qui ideo dicuntur contingentes, quia causae possunt impediri ex aliis causis, accidentaliter supervenientibus: v. g. quod arbor producat fructum suo tempore, est effectus contingens, quoniam, licet arbor sit naturalis causa proprii fructus, potest tamen impediri ab aliis causis accidentaliter, ut a nimio calore, vel siccitate, etc. Alia sunt futura contingentia in ampla acceptione, scilicet effectus, qui procedunt a libera voluntate: v. g. quod Petrus cras scribat. Hoc supposito, dicit, quod futura contingentia prioris generis possunt certo et infallibiliter cognosci in suis causis. Probat: nam eiusmodi effectus, quantum est ex parte suarum causarum, necessario et infallibiliter eveniunt; et tota contingentia eorum provenit ex causis accidentaliter impedientibus: ergo si cognoscatur a Deo, vel ab alio intellectu, quod de facto non erunt aliquae causae impedientes, infallibiliter cognoscentur huiusmodi effectus in suis causis; et de his futuris contingentibus tantum procedit illa tertia ratio Divi Thomae in 1. Contra Gentes. Dicit secundo Ferrara: futura contingentia secundi generis nullo modo possunt cognosci certo et infallibiliter in suis causis. Probatur: nam huiusmodi effectus non procedunt necessario ex causis suis, neque causae habent determinationem in ordine ad istos effectus, quia causa libera est indifferens secundum se, et indeterminata: ergo.

In hac re est prima conclusio: Infallibilitas et certitudo divinae cognitionis circa futura contingentia non desumitur aut ex causis ipsorum, aut ex praesentia earumdem in aeternitate. Probatur conclusio: infallibilitas et certitudo est potissima perfectio divinae cognitionis; ergo non est desumenda ex aliquo obiecto extrinseco, sed ex ipsamet divina Scientia. Patet consequentia: quia, alias, perfectio Dei intrinseca penderet ex creatura. Ex hoc sequitur, quod cum D. Thomas et alii Theologi dicunt, quod ad infallibilitatem divinae cognitionis circa futura contingentia, necesse est quod ipsa futura sint praesentia Deo in aeternitate, non intelligunt, quod ex illa praesentialitate desumatur infallibilitas divinae cognitionis; sed id tantum docent, quod ut futura contingentia sint obiectum divinae cognitionis, necessaria conditio est, quod repraesententur Deo, tamquam illi praesentia in aeternitate.

Secunda conclusio: Futura contingentia non cognoscuntur a Deo, prout sunt in suis causis indeterminatis et impedibilibus. Probatur: nam talis cognitio esset coniecturalis, fallibilis et incerta; sed huiusmodi cognitio repugnat Deo: ergo. Maior aperte colligitur ex iis, quae docet Divus Thomas in littera.

Tertia conclusio: Deus cognoscit futura contingentia in suis causis, sed determinatis et completis. Primam partem conclusionis docet aperte Divus Thomas in littera, dum inquit: «cognoscit autem Deus contingentia, non solum in suis causis, etc.». Praeterea, probatur ratione: Deus cognoscit omnia, etiam contingentia, secundum omnem modum quem habent; ergo cognoscit contingentia, secundum modum quem habent in suis causis. Et confirmatur: Deus cognoscit, quod Antichristus modo non existit, et quod postea futurus est: ergo cognoscit, quod Antichristus modo habet esse in suis causis. Secunda pars conclusionis, scilicet, quod Deus cognoscit contingentia in causis determinatis et completis et non impeditis, primum colligitur ex praecedenti conclusione. Praeterea, probatur: Deus cognoscit futura contingentia in suis causis particularibus, quatenus ipsae causae particulares subiiciuntur determinationi et dispositioni divinae scientiae et voluntatis, quae est prima Causa; sed causae particulares futurorum contingentium, quatenus subiiciuntur determinationi divinae scientiae et voluntati, sunt determinatae et completae et non impeditae ad producendum suos effectus contingentes: ergo Deus cognoscit futura contingentia prout sunt in causis determinatis et non impeditis. Minor est certissima, et maior probatur: nam Deus cognoscit omnes causas creatas per suam Essentiam, prout est prima Causa, dans esse et virtutem et determinationem omnibus causis: ergo. Sed advertendum est, circa istam rationem, quod, licet causae contingentes, prout subduntur determinationi primae Causae, sint determinatae et completae ad operandum in sensu composito; tamen simpliciter et in sensu diviso, contingentes manent et indeterminatae et incompletae; et ex consequenti, eorum effectus simpliciter sunt appellandi futura contingentia. De qua re plura dicemus statim. Ex hoc sequitur declaratio nostrae tertiae conclusionis, quae in hoc consistit, quod Deus ex parte cognoscentis, et ex parte obiecti primarii suae cognitionis, cognoscit futura contingentia in suis causis prout sunt determinatae, et non impeditae: at ex parte obiecti secundarii, cognoscit ipsa futura contingentia prout sunt in causis indeterminatis, incompletis et impedibilibus. Itaque, optime novit Deus, quod Antichristus nunc habet esse in causis mere contingentibus et indeterminatis, et quae possunt impediri circa productionem Antichristi.

Quarta conclusio: Infallibilitas et certitudo divinae cognitionis circa futura contingentia, non solum pensatur ex eo, quod cognoscuntur a Deo, prout sunt praesentia in aeternitate, sed etiam prout cognoscuntur in suis causis, ad sensum expositum in praecedenti conclusione. Itaque, etiam si Deus non cognosceret futura contingentia tamquam praesentia in sua aeternitate, sed solum in causis ipsorum, eius cognitio esset certa et infallibilis. Istam conclusionem, sicut et praecedentem, intelligo de omnibus futuris contingentibus, etiam de illis quae pendent ex sola libera voluntate. Itaque, contingens in praesentia comprehendit, liberum. Probatur conclusio: primum, quia apertissime colligitur ex secunda parte conclusionis praecedentis; nam cognitio, quae habetur per causas determinatas et completas, certa est et infallibilis; sed Deus cognoscit contingentia per causas determinatas et completas, ut diximus conclusione praecedenti: ergo. Praeterea probatur: Deus cognoscit futura contingentia per rationes ipsorum quae sunt in Deo, id est per ideas proprias, quae sunt in Deo futurorum contingentium; sed idea repraesentat certo et infallibiliter per modum exemplaris, et efficientis, ut dicetur quaestione 15., artic. 3.: ergo per ideas, quae sunt in Deo, Deus habet infallibilem cognitionem futuri contingentis. Maior asseritur a D. Thoma in hoc articulo, et explicatur a Caietano, dubio secundo huius articuli. Sed arguit Scotus contra hanc rationem: idea non repraesentat praedicata accidentalia et contingentia, quae conveniunt rebus in idea repraesentatis; sed actualis existentia est praedicatum accidentarium et contingens omnibus creaturis; ergo idea non repraesentat intellectui divino existentiam actualem, quam habebit futurum contingens; et ex consequenti, Deus per ideam futuri contingentis non cognoscit certo et infallibiliter, quod ipsum futurum contingens existet aliquando in rerum natura. Probatur maior: idea repraesentat naturaliter et necessario; ergo solum repraesentat ea, quae naturaliter et necessario conveniunt rebus, et non praedicata contingentia et accidentalia. Ad hoc argumentum respondetur, quod idea complete et consummate sumpta, non solum est forma, quae est principium cognoscendi, sed etiam est principium operandi, et per modum causae exemplaris, ut dicetur q. sequenti, art. 3. Ex quo sequitur, quod idea prout est principium operandi intrinsece claudit liberam divinae voluntatis determinationem: quia non potest esse principium operandi, nisi voluntate adiuncta; et illorum dumtaxat effectuum, quos libera Dei voluntas decrevit ab aeterno, producendos esse in tempore. Itaque, idea habet quod sit repraesentativa per modum causae exemplaris futurorum contingentium, quatenus repraesentat Divinam Essentiam, prout est voluntas Dei, vel, ut proprius loquar, prout est forma cognita ab intellectu divino, per modum voluntatis Dei; nam cognoscens Deus suam Essentiam prout est voluntas, cognoscit omnem determinationem et dispositionem ipsius voluntatis divinae circa creaturas producendas. Ex hoc sequitur, quod idea quantum ad actualem existentiam creaturarum, et quoad alia praedicata contingentia, non repraesentat naturaliter et necessario, simpliciter loquendo, sed tantum in sensu composito, id est suppositis libera divinae voluntatis determinatione, circa ipsos effectus creatos.

Contra has conclusiones, potissimum tertiam et quartam, sunt duo argumenta. Primum est: si ad infallibilitatem et certitudinem divinae cognitionis, circa futura contingentia, sufficit quod cognoscantur a Deo in suis causis, cur ergo D. Thomas in hoc articulo tam anxie conatur explicare, Deum cognoscere futura contingentia, prout sunt illi praesentia in aeternitate? Ad hoc respondetur, D. Thomam, in hoc articulo, voluisse radicaliter et a priori explicatum, quo pacto possumus salvare infallibilitatem et certitudinem cognitionis circa futura contingentia. Et quidem, si semel admittamus, futura contingentia esse praesentia Deo in aeternitate, facillime intelligitur, qua ratione divina cognitio est infallibilis omnino et certa. Secundo respondetur, quod D. Thomas voluit nobis exponere in hoc articulo, Deum non solum habere notitiam infallibilem et certam futurorum contingentium, sed etiam intuitivam. Itaque docet nos D. Thomas, Deum cognoscere futura contingentia, non scientia simplicis intelligentiae, aut cognitione abstractiva, sed scientia visionis et cognitione intuitiva.

Est secundum argumentum: sequitur saltem ex illis conclusionibus et probationibus earum, quod peccatorum, quae solum pendent ex voluntate libera operantis, Deus non potest habere certam cognitionem in suis causis. Probatur sequela: Divina voluntas non determinat voluntatem creatam ad peccandum, sed relinquit illam indifferentem et liberam, at per causam indifferentem et indeterminatam non potest haberi certa cognitio effectus futuri: ergo. Respondetur, negando sequelam. Et ad probationem, dico primum, quod malum culpae futurum cognoscitur a Deo per ideam boni, cui opponitur. Secundo dico, quod voluntas creata infallibiliter deficit circa quamcumque materiam virtutis, nisi efficaciter determinetur a divina voluntate ad bene operandum. Quocirca, ex eo quod Deus cognoscit suam voluntatem non determinasse voluntatem creatam ad bene operandum, in materia, v. g. temperantiae, cognoscit evidenter quod voluntas creata peccabit et deficiet in materia illius virtutis. Itaque, alia futura contingentia cognoscit Deus in suis causis, prout sunt determinatae a prima causa; malum vero culpae futurum cognoscit in sua causa, quatenus non est determinata a prima causa ad bene operandum. Ex dictis sequitur, quartam conclusionem D. Thomae, in qua dicitur, quod cognitio futurorum contingentium quae habetur in eorum causis, non potest esse certa; debere intelligi de cognitione quae habetur in causis, prout sunt indeterminatae et incompletae. Quae cognitio omnino repugnat Deo, qui, ut diximus, cognoscit futura in suis causis, prout subsunt determinationi primae causae.

CIRCA primum dictum D. Thomae est dubium, an res omnes, quae fuerunt et sunt et erunt, sint iam praesentes in aeternitate Dei? Probatur pars negativa.

Primo. Omnes istae res sunt iam praesentes Deo in aeternitate: ergo sunt simpliciter. Probatur consequentia: quoniam praesentia rei exigit existentiam ipsius; at consequens est falsissimum, nam Antichristus, qui futurus est, modo non existit. Et confirmatur: iudicium de existentia rei, simpliciter loquendo, desumendum est per ordinem ad cognitionem divinam: ergo si res futurae et praeteritae existunt in ordine ad divinam cognitionem, simpliciter existunt.

Secundo. Si Antichristus existit nunc in aeternitate, ergo iam est creatus; consequens est falsissimum: ergo. Sequela patet: nam Antichristus non potest existere nisi media creatione.

Tertio. Si res praeteritae, praesentes et futurae coexistunt aeternitati Dei, sequitur quod coexistant sibiipsis inter se, sequitur quoddam falsum, quoniam Adam, qui fuit, non coexistit modo Antichristo qui erit: ergo. Sequela patet: ea quae sunt eadem uni tertio, sunt eadem inter se: ergo quae coexistunt, uni tertio, scilicet aeternitati, coexistunt inter se.

Quarto. Sequitur ex opposita sententia, quod istae duae contradictoriae verificentur, Antichristus est in aeternitate; et Antichristus non est in aeternitate; consequens est impossibile: ergo. Probatur sequela: affirmativa praesupponitur vera ex opposita sententia, negativa autem probatur. Propterea conceditur, Antichristum esse in aeternitate, quia habebit esse in aliqua temporis differentia, quam aeternitas ambit, sed etiam Antichristus in aliqua differentia temporis, quam aeternitas ambit, non habet esse: ergo eadem ratione concedendum est, quod Antichristus non habet esse in aeternitate. Et confirmatur: Antichristus habet non esse in aeternitate; ergo Antichristus non habet esse in aeternitate. Consequentia videtur evidens: quia tenet per regulam dialecticam ab infinito ad finitum. Antecedens patet: quia Antichristus non habet esse in differentia temporis praesentis, cui correspondet aeternitas: ergo habet non esse in aeternitate.

Quinto. Si Deus cognoscit futura contingentia, prout iam existunt in aeternitate: ergo non cognoscit, formaliter loquendo, futura contingentia; consequens autem videtur esse contra communem sensum Theologorum. Probatur sequela: cognoscit illa, prout sunt illi praesentia; ergo non prout sunt futura.

Sexto. Sequitur, quod angelus cognoscat futura contingentia, prout sunt illi praesentia in suo aevo, consequens est falsissimum: ergo. Falsitas consequentis probatur: nam angelus propriis viribus non potest habere certam cognitionem futurorum contingentium, hoc enim proprium est solius Dei. Sequela probatur: sicuti aeternitas ambit omne tempus per modum simplicitatis, ita et aevum: ergo sicut omnia, quae habent esse in aliqua temporis differentia, sunt iam praesentia Deo in aeternitate, ita sunt angelo praesentia in aevo. In oppositum est sententia D. Thomae in hoc articulo, quaest. praecedenti, et q. 2. De Verit. artic. 12.; et 1. Contra Gentes cap. 67. et 68.; et in dist. 35., quaestione 1.

In hoc dubio est notandum, quod in duplici sensu potest explicari, quod omnia, quae habebunt esse in aliqua temporis differentia, sunt iam Deo praesentia in aeternitate. Primus est, quod sint praesentia secundum modum essendi, quem habent in Divina Essentia, in qua sunt virtualiter et eminenter. Hic sensus acceptus est a quibusdam discipulis D. Thomae; sed certe absque causa, quia non est ad mentem D. Thomae, neque pertinet ad explicationem doctrinae eius, quam habet de cognitione divina futurorum contingentium.

Secundus sensus est, quod futura contingentia sunt iam praesentia Deo in aeternitate, secundum illudmet esse quod habebunt extra suas causas in tempore futuro. Et de hoc sensu est tota controversia inter Theologos.

Hoc supposito, sit prima conclusio: Res omnes, quae fuerunt, sunt vel erunt, coexistunt nunc in aeternitate. Ista conclusio est sententia Divi Thomae locis citatis, quem sequuntur Capreolus, distin. 35. quaest. unica, artic. 2. Ferrar. 1. Contra Gentes ca. 67. et Caietanus, in hoc articulo, qui putat, se esse in hac sententia singularem sectatorem D. Thomae. Ceteri omnes Scholastici contrariam sequuntur sententiam: unde haec conclusio non spectat ad fidem. Probatur primo ex sententia Augustini super illud Psal. 49.: «Et pulchritudo agri mecum est»; et in Serm. 11. De verbis Apost.; et lib. 11. De Civit. ca. 21. quibus in locis docet, quod omnia sunt in Deo, ex eo quod sunt illi praesentia in aeternitate. Idem docet Boethius, lib. 5. De Trinitate, prosa ultima, et idem videtur colligi ex Magist. Sent., in 1. dist. 35. circa finem. Secundo probatur ratione: Aeternitas, ut dictum est supra q. 10., est simplicissima mensura divini esse et divinae operationis, et ambit omne tempus, et mensurat omnia temporalia, quae mensurantur aliqua differentia temporis praeteriti aut futuri, sunt iam in aeternitate. Explicatur haec optimo exemplo: anima rationalis est forma indivisibilis et spiritualis, et tamen coexistit tota simul singulis partibus corporis humani propter sui excellentiam et perfectionem: ita similiter, aeternitas est mensura simplicissima et indivisibilis, et tamen per sui eminentiam coexistit tota simul omnibus differentiis nostri temporis, et praeteritis et futuri. Et ex consequenti, omnia quae fuerunt vel erunt in tempore, coexistunt nunc aeternitati. Tertio probatur: si res praeteritae non sunt modo in aeternitate, sed fuerunt, et similiter si res futurae non sunt, sed erunt in aeternitate, sequitur, quod in aeternitate Dei sit successio; consequens est falsissimum et absurdum: ergo.

Secunda conclusio: Deus cognoscit futura contingentia, prout sunt illi praesentia in aeternitate. Et intelligo hanc conclusionem, sicut et praecedentem, de praesentia futurorum contingentium secundum esse, quod habent in semetipsis extra suas causas. Probatur conclusio: nam manifeste videtur asserta a D. Augustino, in locis citatis in praecedenti conclusione, et a Boetio ubi supra, et a D. Ambrosio, lib. 5. De fide ad Gratianum, cap. 8. ubi inquit, Deum ita cognoscere ea quae non sunt, sicut ea quae sunt. Huic concinit Paulus ad Rom. 4. dicens: «Vocat ea quae non sunt, tamquam ea quae sunt». Ex quibus verbis tale desumitur argumentum: ea quae sunt cognoscit Deus tamquam praesentia in sua aeternitate: ergo etiam ea quae non sunt. Et confirmatur: sequetur, alias, Deum aliter cognoscere, etiam ex parte cognoscentis, rem quando est,

et quando non est: consequens est falsum et contra D. Augustinum, 11. De Civitate, ubi supra: ergo. Probatur sequela: Deus cognoscit rem quando est, per modum praesentialitatis in sua aeternitate, et cognoscit illam quando non est per modum futuritionis; sed aeternitas est propria mensura divinae cognitionis: ergo ex parte cognoscentis, id est, ex parte mensurae propriae cognitionis divinae cognoscit Deus rem aliter quando est, et aliter quando non est. Praeterea, ut aliquod obiectum cognoscatur tamquam praesens notitia intuitiva, satis fuerit, quod coexistat intra mensuram talis cognitionis, v. g. ut visio mea attingat Petrum, ut praesentem mihi, satis est, quod Petrus existat intra mensuram visionis meae; sed futura contingentia, ut diximus conclusione praecedenti, existunt intra aeternitatem, quae est mensura divinae visionis: ergo visio divina fertur ad futura contingentia, tamquam ad sibi praesentia, et est notitia intuitiva ipsorum.

Tertia conclusio. Beati, per visionem beatificam, possunt cognoscere futura contingentia per modum praesentialitatis ad eum modum, quo diximus visionem Dei ferri ad futura contingentia. Probatur conclusio: Visio beatifica mensuratur eadem aeternitate, qua mensuratur Dei visio: ergo eodem modo fertur ad futura contingentia sicut ipsamet visio Dei. Antecedens assertum est a nobis supra ex D. Augustino, artic. 8. quaest. 12. Sed dicet quis: visio beatifica non mensuratur aeternitate essentiali et formali, qua mensuratur visio Dei; sed aeternitate participata, ut in illo loco diximus: ergo non habet eamdem mensuram, quam habet visio Dei. Respondetur quod citra dubium visio beatifica, eo quod habet pro obiecto immediato Divinam Essentiam, quae est obiectum etiam immediatum visionis Dei, mensuratur eadem aeternitate essentiali et formali, qua mensuratur Dei visio. Solet autem dici, ut nos diximus supra, eam mensurari aeternitate participata; quae locutio est intelligenda, non ex parte ipsius aeternitatis mensurantis, sed ex parte visionis beatificae mensuratae, eo quod non respondet adaequate ipsi aeternitati mensuranti, sed est mensuratum inadaequatum.

Quarta conclusio: Cognitio futurorum contingentium, quae habetur per revelationem propheticam, aut per aliud lumen extra Verbum, non attingit futura contingentia, tamquam praesentia et extra suas causas. Probatur: eiusmodi cognitio licet participet suam certitudinem et infallibilitatem ab aeternitate Dei, in qua sunt praesentia futura contingentia, non tamen mensuratur aeternitate, formaliter loquendo, sed futura contingentia in sola aeternitate habent esse extra suas causas, et sunt praesentia in seipsis: ergo. Minor patet, quoniam vix possumus intelligere, qua ratione futura contingentia sint praesentia in aeternitate extra suas causas: ergo necessario dicendum est, quod non sunt praesentia extra suas causas, in alia inferiori mensura, extra aeternitatem. De hac re solet latius disputari infra, quaestione 57., articulo 3.

AD argumenta. Ad primum notandum est pro eius solutione, quod ista propositio, futura contingentia sunt nunc praesentia in aeternitate, potest intelligi in duplici sensu. Alter est ut intelligatur de nunc temporis. Alter vero est, quod intelligatur de nunc aeternitatis. In secundo sensu accepta est verissima, et in illo intelligitur a D. Thoma, in hoc articulo, et haec propositio, ita sumpta, hunc facit sensum, quod futura contingentia sunt praesentia in instanti indivisibili aeternitatis, quod instans, quamvis sit omnino indivisibile, formaliter loquendo, comprehendit sub se omnes temporis differentias. Et ita, quidquid habet esse, aut habebit in aliqua temporis differentia, praesens est in illo instanti indivisibili aeternitatis. In primo autem sensu accepta illa propositio potest dupliciter intelligi: primo, ut illud nunc temporis accipiatur tamquam mensura veritatis illius propositionis, ita ut sit sensus, quod in isto instanti temporis praesentis futura contingentia sint praesentia in aeternitate, et hic sensus est verissimus. Secundo modo potest accipi illud nunc, tamquam mensura existentiae futurorum contingentium extra suas causas, ita ut sit sensus, quod existentia actualis futurorum contingentium mensuratur hoc instanti temporis praesentis. Et iste sensus est falsissimus, et in illo multi Theologi interpretati sunt sententiam D. Thomae in hoc articulo, et propterea illam reprehendunt, ut bene advertit hic Caietanus. Hoc ergo supposito, ad argumentum negatur consequentia. Arguitur enim, dialectice loquendo, a magis amplo ad minus amplum: nam in antecedenti asseritur, futura contingentia esse in aeternitate, quae est ampla mensura, comprehendens omnes temporis differentias; in consequenti vero asseritur, quod sunt in hoc instanti temporis, quae est mensura magis stricta. Ad probationem dicitur, quod praesentia rei exigit quidem existentiam eius; sed in ordine tantum ad illam mensuram, in qua est praesens, et ita futura contingentia existunt in aeternitate, in qua sunt praesentia. Ad confirmationem respondetur, quod praesentia rei actualis simpliciter loquendo, non est pensanda per ordinem ad mensuram inadaequatam et primam, quae est aeternitas, sed per ordinem

ad mensuram adaequatam et propriam ipsius rei. Ad secundum respondetur, sicuti ad primum, quod Antichristus sicuti existit in aeternitate, ita est creatus in aeternitate, non autem in tempore praesenti; et ut sit iam in aeternitate creatus, satis est quod creabitur in tempore futuro. Ad tertium negatur consequentia. Ad probationem respondetur, quod illa propositio, quae coexistunt uni tertio etc. tantum habet verum, quando illud tertium est unum quid simplicissimum et formaliter et virtualiter: aeternitas autem licet formaliter sit mensura simplicissima et indivisibilis, virtualiter tamen aequivalet omnibus differentiis temporis. Unde illa consequentia argumenti idem vitium habet, quod ista, Petrus et Paulus sunt simul in hac aula, ergo sunt simul in hac cathedra. Argumentamur enim a loco communi ad particularem. Ad quartum, nego sequelam. Et dico, propositionem negativam esse falsam. Ad probationem respondetur, quod cum negatio feratur in illa propositione supra totam aeternitatem, quae ambit omnes temporis differentias, non est satis ad veritatem illius propositionis, quod Antichristus non habeat esse in aliqua particulari temporis differentia, sed necessarium erat, quod in nulla temporis differentia haberet esse. Ad confirmationem respondetur, quod illa propositio, Antichristus habet non esse in aeternitate, non est concedenda: quia constat ex extremis contradictoriis: aequivalet enim huic, Antichristus est non ens. Ceterum aliae propositiones huic similes possunt concedi: v. g. si Petrus in uno tempore est albus, et in alio tempore fiat niger, istae propositiones, sunt vere, Petrus in aeternitate est albus, Petrus in aeternitate est niger. Similiter istae, Petrus in aeternitate est non albus, Petrus in aeternitate est non niger. Neque valet consequentia: Petrus in aeternitate est non albus, ergo in aeternitate non est albus: quia ille locus arguendi, praedicato variato penes finitum et infinitum, tantum tenet, quando copula est de simplici inhaerentia. Itaque, et formaliter et virtualiter tantum importat tempus praesens: aeternitas autem includit omne tempus, ut diximus. Quemadmodum, si more Dialecticorum loquamur, si copula est uniat extrema pro toto anno, non valet haec consequentia, Petrus in hoc anno est non albus, ergo in hoc anno non est albus, supposito quod in una parte anni erit albus, et in alia niger. Ad quintum respondetur, quod Deus, ex parte cognoscentis, non cognoscit futura contingentia formaliter loquendo, sed potius praesentia. Ex parte vero obiecti, secundario cogniti, cognoscit simpliciter futura contingentia. Sed instat quis: ex parte obiecti, secundario cogniti, cognoscit Deus futura contingentia, quatenus sunt praesentia in aeternitate: ergo, etiam ex parte obiecti secundarii, cognoscit Deus praesentia et non futura. Respondetur, quod ex parte obiecti secundarii cognoscit Deus futura contingentia, prout sunt praesentia sibi in mensura altissima aeternitatis; sed cognoscit eadem, prout sunt futura nobis in propria temporis mensura. Primum modum cognoscendi comprehendimus nos sub cognitione Dei ex parte cognoscentis: secundum vero comprehendimus sub cognitione ex parte obiecti secundario cogniti. Ad sextum respondetur, quod aeternitas non solum est mensura divini esse, sed totius operationis divinae: aevum autem mensurat quidem angelum, quantum ad eius esse et quantum ad operationem illi coaevam, non autem mensurat cognitionem, qua angelus cognoscit alias creaturas a se, ut dictum est supra, q. 10. art. 5.; sed eiusdem operatio angeli mensuratur tempore discreto, in quo reperitur vera successio. Unde ad argumentum, negatur sequela.

DEINCEPS examinandae sunt solutiones argumentorum huius articuli, in quibus D. Thomas multa docet difficillima. In solutione ad primum duo asserit D. Thomas: alterum est, quod scientia Dei est causa necessaria. Istud assertum examinabitur infra, q. 19. artic. 8. ubi disputabitur, an voluntas Dei imponat rebus necessitatem. Quoniam scientia et providentia, et praedestinatio, si quam habent necessitatem in ratione causandi, totam participant ab efficacia divinae voluntatis, nostro modo intelligendi. Quocirca in hoc articulo tantum examinabimus, an scientia Dei habeat aliquam necessitatem in ratione scientiae, et hoc fiet circa solutionem ad secundum. Alterum, quod dicit D. Thomas est quod contingentia effectuum desumitur a causis immediatis et proximis. Unde, licet prima causa sit necessaria, effectus possunt esse contingentes. Circa istud assertum, disputat hic Caietanus, an contingentia rerum desumatur ex prima Causa, et a libertate divinae voluntatis? Sed ista quaestio commodius disputabitur in illo articulo citato quaestionis 19. In solutione ad secundum, tria dicit D. Thomas valde notanda. Primum est, quod haec propositio, Deus scivit Antichristum futurum, absolute et simpliciter est necessaria. Secundum est, quod haec propositio, Antichristus erit, est simpliciter contingens. Tertium est, quod haec propositio, Antichristus erit, in ista consequentia, Deus scivit Antichristum futurum, ergo Antichristus erit, non est absolute, et secundum se accipienda, sed prout subest divinae Scientiae. Ex quo colligit, eam esse necessariam, sicuti antecedens ex quo infertur.

Circa primum assertum D. Thomae, est dubium, et probatur falsum. Primo, illa propositio, Deus scivit Antichristum futurum, absolute loquendo, est de praesenti, et non est de praeterito, nisi sola voce: ergo non est absolute necessaria, sed secundum quid, et simpliciter est contingens: sicuti ista propositio, ego video vos scribere, ergo vos scribitis. Probatur antecedens: Scientia Dei mensuratur aeternitate; in aeternitate autem nihil praeteritum est, aut futurum, sed omnia sunt praesentia: ergo. Et confirmatur. Bene sequitur: Deus scivit Antichristum futurum, ergo Deus scit Antichristum futurum; et e contra etiam sequitur, Deus scit Antichristum futurum, ergo Deus scivit Antichristum futurum, ergo illa propositio, licet appareat de praeterito, re tamen ipsa est de praesenti, quoniam aequivalet propositioni de praesenti. Secundo in illa consequentia, Deus scivit Antichristum futurum, ergo Antichristus erit, antecedens eodem modo est necessarium, sicut et consequens; sed consequens, videlicet, Antichristus erit, non est simpliciter et absolute necessarium, sed secundum quid, et ex suppositione: ergo antecedens non est absolute necessarium. Maior asseritur a D. Thoma in hac solutione; minor autem est certissima. Et confirmatur: in bona consequentia antecedens non est magis necessarium, quam consequens: ergo antecedens illius consequentiae non est magis necessarium, quam consequens. Tertio. Postquam Deus scivit Antichristum futurum, manet potentia in ipso Deo ad non producendum Antichristum: ergo similiter manet in Eo potentia ut non sciat neque sciverit, Antichristum esse futurum; et ex consequenti illa propositio, Deus scivit Antichristum futurum, non est absolute necessaria. Antecedens est manifestum, nam Deus libere producet Antichristum: ergo potest producere et non producere illum. Consequentia autem probatur: nam si Antichristus de facto non est futurus, impossibile est, quod Deus sciverit Antichristum esse futurum: ergo si Deus habet potentiam ad non producendum Antichristum, postquam scivit esse futurum, etiam habet potentiam ut non sciverit esse futurum. In hoc dubio, quidam Theologi gravissimi, ut Victoria, Soto, Cano, duo dicunt: alterum est, quod ista propositio Deus scivit Antichristum futurum, sola voce est de praeterito, et re ipsa de praesenti. Unde inferunt, illam esse simpliciter et absolute contingentem, et necessariam secundum quid, propter immutabilitatem divinae Scientiae, sicut ista, Deus scit Antichristum futurum. Secundo dicunt, quod licet illa propositio esse de praeterito, esset nihilominus simpliciter contingens et necessaria secundum quid; quoniam, inquiunt, illa propositio includit aliquid futurum contingens, scilicet, Antichristum fore. Et cum arguit quis contra illos, quoniam D. Thomas in hac solutione expresse proponit et reprobat istam rationem illorum: inquit, enim, quod quamvis illa propositio includat aliquid futurum contingens, non tamen inde potest colligi, illam esse simpliciter contingentem. Ad hoc respondent, D. Thomam id tantum docuisse, quod veritas illius propositionis non pendet ab illo futuro contingenti, quoniam Scientia Dei non pendet a creaturis. Quo circa, secundum D. Thomam, contingentia illius propositionis non oritur ex aliqua dependentia, quam Scientia Dei habeat a futuro contingenti. Non tamen negat D. Thomas, quod illa propositio sit contingens, et quod illud futurum contingens concurrat ad eius contingentiam sicuti conditio necessaria, et sicut obiectum secundario cognitum. Ex dictis colligunt isti Doctores, quod postquam Deus scivit Antichristum futurum, manet potentia ad hoc, quod Antichristus non sit; et ex consequenti, ad hoc, quod Deus non sciverit, Antichristum futurum. Et similiter, postquam Christus dixit Petro, ter me negabis, mansit libera potestas in Petro ad non negandum Christum, et ex consequenti ad hoc, quod Christus non dixerit Petro ter me negabis. Sententiam horum Theologorum secutus est etiam Gabriel, in distinctione 38. q. unica, dubio ultimo. Caietanus in hoc commentario oppositam sententiam docet. Inquit, enim, quod illa propositio, Deus scivit Antichristum futurum, est simpliciter de praeterito. Praeterea dicit, illam esse absolute et simpliciter necessariam. Eius sententiam sequuntur quidam Theologi gravissimi. In hoc dubio, sit prima conclusio. Probabilis est sententia Caietani asserentis, illam propositionem esse simpliciter de praeterito, et esse regulandam per leges aliarum propositionum de praeterito. Ad probandam hanc propositionem, notandum est primo, quod aeternitas, licet sit mensura simplicissima, in qua nulla est successio praeteriti aut futuri, tamen propter sui eminentiam comprehendit differentias temporis praeteriti et futuri. Ex quo sequitur, quod ea quae sunt in aeternitate Dei possunt significari a nobis, non solum per verba de praesenti, sed etiam per verba de praeterito et futuro. Secundo est notandum, quod ad veritatem harum propositionum et similium, Deus scivit Antichristum fore, Deus voluit Antichristum fore etc. non solum est respiciendum ad rem significatam, prout est a parte rei, sed etiam ad modum significandi terminorum. Huius rei est duplex ratio: prima est communis in

omni materia, quoniam modus significandi terminorum multum refert ad veritatem, ad necessitatem, ad contingentiam, ad falsitatem cuiuscumque propositionis. Secunda ratio peculiaris est in hac materia, scilicet, quod aeternitas, quamvis sit mensura praesens, formaliter loquendo, non admittens successionem praeteriti aut futuri, tamen comprehendit, ut diximus, differentias praeteriti et futuri. Unde, quando id quod est in aeternitate significatur per modum praeteriti, illa praeteritio significata, licet non reperiatur formaliter in aeternitate, reperitur tamen eminenter. Atque idcirco talis propositio, quantum ad necessitatem et contingentiam, videtur regulanda per leges aliarum propositionum de praeterito. Ex his fundamentis colligitur probatio et confirmatio primae conclusionis in hunc modum. Illa propositio, ex modo significandi, est de praeterito; et ille modus significandi de praeterito habet fundamentum in eminentia aeternitatis, quatenus comprehendit omne tempus, etiam futurum et praeteritum: ergo illa propositio indicanda est, simpliciter loquendo, tamquam de praeterito. Et confirmatur: veritas illius propositionis optime ostenditur a nobis per hoc, quod habuit in nostro tempore unam propositionem de inesse veram, istam scilicet, Deus scit Antichristum futurum: quae propositio in praeterito tempore vera fuit, sed iste est modus proprius ad cognoscendam aliquam propositionem de praeterito esse veram: igitur illa propositio regulatur per leges aliarum propositionum de praeterito, et ex consequenti est propositio de praeterito.

Secunda conclusio: Supposito, quod illa propositio, Deus scivit Antichristum futurum, est de praeterito, consequenter probabiliter defenditur, illam esse absolute necessariam. Haec conclusio statuitur contra secundum dictum primae opinionis. Et ad eius probationem supponendum est primo, quod propositio de praeterito, in qua praedicatum non est de ratione subiecti, non est omnibus modis necessaria, sed supposito, quod sit vera: v. g. haec propositio, Adam fuit, non est absolute et omnibus modis necessaria; quia non est simpliciter necessaria, quia Adam fuerit. Hoc fundamentum desumitur ex Divo Thoma, quaestione 25. De Veritate, artic. 4. ad primum et quartum. Secundo est notandum, quod propositio de praeterito, supposito quod sit vera, absolute et simpliciter est necessaria. Quod adeo verum est, ut Aristot., 6. Ethicor. cap. 2. ex sententia cuiusdam Agathonis dicat, hoc solum negandum esse divinae potentiae, quod id quod factum est, non possit infectum reddere. Tertio est notandum cum D. Thoma in solutione ad secundum huius articuli, quod in propositionibus de praeterito, in quibus copula importat actum animae, v. g. Petrus voluit, scivit, etc., si dictum propositionis sit aliquid impossibile aut contingens non tollit necessitatem propositionis de praeterito, si semel est vera, v. g. haec propositio, Petrus dixit hominem esse equum, si verum est Petrum id dixisse, tam necessaria est, sicut ista, Paulus dixit, hominem esse animal. Ratio huius assignatur a D. Thoma: quoniam illud dictum non est pars praecipua propositionis, sed est materia illius verbi dixit. Et eadem ratio est quando dictum fuerit contingens, ut in hac propositione, Petrus dixit, cras futurum esse pluviam: immo est maior ratio, quoniam si impossibilitas dicti non sufficit tollere necessitatem propositionis de praeterito, multo minus sufficiet contingentia dicti. Ex dictis colligitur probatio secundae conclusionis in hunc modum. Illa propositio est de praeterito, et est vera: ergo est absolute necessaria. Tertia conclusio: Supposito quod illa propositio est de praeterito, et necessaria, ut diximus, nulla est potentia, neque ex parte creaturae, neque ex parte Dei, ut illam propositionem reddat falsam, vel faciat quod Deus non sciverit Antichristum esse futurum. Haec conclusio etiam asseritur contra auctores primae sententiae. Et probatur: nulla est potentia etiam in Deo, ut hanc propositionem, Adam fuit, reddat falsam, supposito quod semel fuit vera: neque est aliqua potentia quae possit facere, Petrum non dixisse, cras futurum esse pluviam, supposito quod dixit: ergo a fortiori non potest esse aliqua potentia, quae illam propositionem, Deus scivit Antichristum futurum, reddat falsam, supposito quod semel fuit vera, aut quae possit facere, Deum non scivisse Antichristum futurum. Patet consequentia: quoniam mirabile est, nullam esse potentiam, quae faciat, Petrum non scivisse aut non dixisse id quod scivit aut dixit, et quod sit potentia quae possit facere, Deum non scivisse id quod scivit, postquam semel scivit, in sensu composito. Hactenus dictum sit de opinione Caietani. Iuxta hanc opinionem Caietani, possunt probabiliter dissolvi argumenta posita in principio dubii. Ad primum respondetur, est regulanda omnino per leges aliarum propositionum de praeterito, tum propter modum eius significandi, quem habet de praeterito, tum etiam quia aeternitas respondet omnibus differentiis nostri temporis, etiam praeteriti. Ad confirmationem respondetur, quod utraque illa consequentia est bona materialiter, non tamen formaliter, attendendo ad modum significandi

terminorum. Unde formaliter loquendo, propositio de praesenti et de praeterito non sunt aequivalentes. Ad secundum respondetur, D. Thomam non intendere in hac solutione ad secundum, quod consequens illius consequentiae sit eo modo necessarium, sicut est antecedens: sed id tantum docet, quod supposita veritate antecedentis, consequens non potest reddi falsum: quia accipitur formaliter prout subest antecedenti, seu, quod idem est, prout subest Scientiae Dei. Unde illa dictio, sicut, in D. Thoma non dicit omnimodam paritatem. Ad tertium respondetur ex tertia conclusione, et explicabitur amplius in hoc dubio. Quarta conclusio: Probabilior mihi est illa sententia, quae docet, hanc propositionem, Deus scivit Antichristum futurum, esse de praesenti et regulandam per leges aliarum propositionum de praesenti, simpliciter loquendo. Probatur: illa propositio est verificanda per ordinem ad instans aeternitatis, ut constat ex dictis dubio praecedenti, sed in illo instanti aeternitatis nulla est praeteritio, nulla successio, neque vestigium eius: ergo illa propositio est verificanda per ordinem ad mensuram praesentialitatis, et, ex consequenti, est simpliciter de praesenti. Hanc conclusionem probat primum argumentum positum a principio dubii cum sua confirmatione. Dixi simpliciter loquendo, quoniam secundum quid, scilicet, secundum modum significandi terminorum, est propositio de praeterito. Sed tamen in ordine ad necessitatem aut contingentiam propositionis, non est respiciendum ad modum verbalem, et ad modum significandi, quantum ad mensuram qua mensuratur. Et quamvis aeternitas eminentior comprehendat omnes temporis differentias, tamen formaliter est mensura simplicissima et tota simul. Unde cum ista propositio, Deus scivit futurum Antichristum, debeat verificari pro ipsa formali mensura aeternitatis, necessum est fateri, quod est verificanda, simpliciter loquendo, pro instanti praesenti. Praeterea probatur conclusio ex sententia expressa D. Thomae, q. 6. De Verit., art. 3., ad 10., et in 1. dist. 39. q. 1. artic. 1. ad 1., quibus in locis dicit, quod quia in aeternitate nihil est praeteritum aut futurum, idcirco haec propositio, Deus praedestinavit Petrum importat actum praedestinationis, prout egreditur de praesenti a libera Dei voluntate. Quinta conclusio: Illa propositio, Deus scivit Antichristum futurum, est simpliciter contingens, et necessaria secundum quid. Ante probationem conclusionis, supponendum est primo, ex solutione ad primum huius articuli, quod contingentia aut necessitas, et similiter libertas alicuius effectus immediate et formaliter desumitur ex proxima causa effectus vel actus. Secundo est notandum, quod causa libera, aut contingens tunc exercet suam libertatem aut contingentiam, et illam transfert in effectum vel actum suum, cum primum determinatur ad effectum vel actum. Et ratio huius est: quia tunc determinatur libere aut contingenter ad operandum. Ex quo sequitur, quod causa contingens aut libera in primo instanti, quo producit effectum, libere aut contingenter illum producit, simpliciter loquendo, et effectus productus pro illo instanti simpliciter est liber aut contingens. Tertio est notandum, quod effectus productus a causa contingenti aut libera in illo primo instanti suae productionis dupliciter potest considerari: primo, prout egreditur a sua causa; secundo, prout est iam actu extra suam causam. Si primo modo consideretur, nulla est necessitas in illo effectu quando egreditur a causa libere vel contingenter operante. Si vero secundo modo consideretur habet aliquam necessitatem: nam, ut inquit Arist., lib. 1 Periher., cap. ulti., res dum est, necesse est quod sit. Et hoc praecipue habet verum in quacumque operatione libera divinae voluntatis aut intellectus, propter immutabilitatem divini intellectus, et voluntatis, propter quam, supposito quod Deus habet aliquam operationem liberam, non potest, in sensu composito, non habere illam pro tota aeternitate. Sed est necessario advertendum, quod haec secunda consideratio effectus, quod attinet ad contingentiam aut libertatem eius, est omnino secundum quid, et prima consideratio est simpliciter: quia, ut dixi, contingentia effectus simpliciter et formaliter desumenda est per ordinem ad proximam causam, a qua egreditur. His suppositis, probatur prima pars conclusionis. In illa propositione importatur actus divinae cognitionis, prout egreditur de praesenti ab intellectu divino libere operante: ergo illa propositio importat actum liberum formaliter et simpliciter, et ex consequenti est simpliciter propositio contingens. Consequentia patet ex praesuppositis. Et antecedens colligitur aperte ex praecedenti conclusione, in qua diximus, illam propositionem esse simpliciter de praesenti. Et quidem, quod cognitio Antichristi futuri sit ab intellectu divino, libere operante, probatur: nam haec cognitio pertinet ad scientiam visionis, omnis autem actus scientiae visionis in Deo est simpliciter liber, pendens ex libera Dei voluntate, qua voluit ab aeterno producere creaturas in tempore. Secunda pars conclusionis, nempe, quod illa propositio est necessaria secundum quid, colligitur ex fundamento modo praesupposito. Quoniam iste actus divinae

cognitionis postquam est, necessum est quod sit, propter immutabilitatem divinae cognitionis et voluntatis. Hanc conclusionem, quoad utramque eius partem, docet expresse D. Thomas in 1., distinctione citata, ubi supra, in corpore artic.; et Capreol. in dist. 38. art. 2.

Sexta et ultima conclusio: Simpliciter est concedendum, quod Deus habet potentiam ad non sciendum, Antichristum esse futurum. Haec conclusio colligo ex doctrina D. Thomae, locis modo citatis; et illam docet Capreol., ubi supra. Quae probatur: de hac propositione, Deus scivit Antichristum fore, idem ferendum est iudicium, atque de ista, Deus scit Antichristum fore: quia, ut diximus, utraque est de praesenti, sed simpliciter concedendum est Deum habere potentiam ut non sciat Antichristum fore: ergo similiter habet potentiam ut non sciverit. Probatur minor: Deus libere simpliciter scit Antichristum fore: ergo potest simpliciter non scire, etiam quando scit. Probatur consequentia: nam id quod libere fit, potest simpliciter non fieri, etiam pro illo instanti in quo fit: quia in illo instanti fit libere, ut modo diximus in fundamento. Dixi consulto simpliciter, id est in sensu diviso, quia secundum quid et in sensu composito, non habet Deus potentiam ut non sciat Antichristum fore, id est supposito, quod scit non potest non scire, propter immutabilitatem divini intellectus. Pro quo est notandum, quod Deus simpliciter loquendo habet potentiam liberam ad cognoscendum Antichristum fore, vel ad non cognoscendum. Et quoniam potentia Dei numquam deperditur, hoc est, quod etiam postquam scivit, Antichristum futurum, manet cum eadem potentia ut non sciat, neque sciverit futurum Antichristum, simpliciter et in sensu diviso. Ceterum in Deo neque est neque fuit potentia, ut postquam scivit futurum Antichristum, in sensu composito non sciat, illum esse futurum; ita quod simul et coniunctim accipiantur ista duo, Deus scivit Antichristum futurum, et postquam scivit, etiam nescivit: v. g. potentia est in Deo, ut quamlibet istarum contradictoriarum, Petrus currit, Petrus non currit, faciat veram; sed tamen nulla est in Deo potentia, ut utramque simul faciat veram. Ex hoc sequitur, quod ista propositio, postquam Deus scivit Antichristum fore, potest non scivisse, est vera simpliciter, etiam si sit de praeterito iuxta sententiam Caietani: quoniam in rigore facit sensum divisum, et nihil aliud importat, quam quod in Deo manet illa potentia, quam habet ab aeterno, ut possit ab aeterno non scire, futurum Antichristum. Ceterum haec propositio, potest Deus non scivisse futurum Antichristum postquam scivit, sive sit de praeterito sive de praesenti, falsa est in rigore. Quoniam reddit sensum compositum, eo quod illud verbum, potest, fertur simul super utrumque actum, scilicet scire et non scire. Verum est tamen, quod consultus erit semper distinguere has propositiones et similes, ita ut si faciant sensum divisum concedantur ut verae: si vero compositum reddant sensum, tamquam falsae negentur.

Ex his omnia, quae diximus in his tribus conclusionibus, videtur militare doctrina D. Thomae in hac solutione ad secundum. Dicit enim, hanc propositionem, Deus scivit Antichristum fore, esse absolute necessariam. Ex quo videtur manifeste colligi, quod illa propositio est de praeterito, et quod non est necessaria tantum in sensu composito, ratione immutabilitatis divinae tantum. Nam si hoc tantummodo necessaria esset, non diceret D. Thomas eam esse absolute necessariam, sed potius secundum quid et ex suppositione, et absolute contingentem. Ad hoc respondetur, quod D. Thomas, ut constat ex locis supra citatis, et potissimum ex 1. d. 38. q. 1. art. 5. ad 4. non alio modo intellegit illam propositionem esse necessariam, nisi ratione immutabilitatis divinae. Etenim in illa solutione ad 4., consentit Mag. Sentent. asserenti, illam propositionem non esse de praeterito, sed de praesenti; addit tamen D. Thomas eam esse necessariam propter immutabilitatem divini intellectus. Igitur D. Thomas appellat hanc propositionem absolute necessariam, non quia simpliciter et in sensu diviso necessaria sit, sed quia est necessaria secundum semetipsam, et non prout subest alteri propositioni. Haec de isto dubio.

DUBITATUR tertio, circa 2. et 3. dictum D. Thomae, utrum ista consequentia Deus scivit Antichristum fore, ergo Antichristus erit, sit bona? Pars negativa probatur: antecedens huius consequentiae est absolute necessarium, consequens autem est absolute contingens; ergo est mala consequentia secundum regulas dialecticorum, qui dicunt quod si antecedens est necessarium, etiam et consequens. Posset responderi huic argumento, quod antecedens, cum sit propositio de praesenti, ut explicuimus, est simpliciter contingens, et necessarium secundum quid; et id ipsum dicendum est de consequenti. Ceterum, haec solutio reprehenditur a D. Thoma contra M. Sententiarum in 1. dist. 38. q. 1. artic. 5. ad 4. Quoniam, inquit D. Thomas, licet haec propositio sit de praesenti, habet tamen in semetipsa necessitatem, propter immutabilitatem divini intellectus; propositio autem posita in consequenti, scilicet Antichristus erit, nullam habet in semetipsa necessitatem, sed meram contingentiam. Praeterea, arguitur contra istam solutionem. Nam in istis consequentibus, Christus dixit Petro, ter me negabis, ergo Petrus ter negaturus erat Christum; Ieremias dixit, Hierosolymam devastandam esse, ergo Hierosolyma devastanda erat, manet omnino eadem difficultas; quoniam antecedens utriusque consequentiae est simpliciter necessarium, cum utrumque sit propositio de praeterito, et tamen consequens utriusque consequentiae est simpliciter contingens. Neque valet solutio, quae a quibusdam assignatur, et habet fundamentum in Caietano ad finem Commentarii huius articuli ad tertium dubitatum: nam dicit quod antecedens utriusque consequentiae licet verbis sit propositio de praeterito, re tamen ipsa est de praesenti; quoniam cognitio prophetica de futuris contingentibus mensuratur aeternitate participata, et respicit ipsa futura, prout sunt praesentia extra suas causas in aeternitate. Haec, inquam, solutio non valet: tum quia, ut diximus in ultima conclusione 2. dubii huius art., cognitio prophetica licet participet suam certitudinem a cognitione Dei, mensurata aeternitate, ipsa tamen non mensuratur aeternitate, formaliter loquendo; et ex consequenti non attingit futurum contingens prout est praesens in aeternitate: immo, ut bene dicit Caietanus infra q. 57., forte non est communicabile per divinam potentiam alicui speciei creatae, quod repraesentet futurum contingens prout est praesens actu existens extra suas causas, sed hoc est proprium solius Divinae Essentiae: tum etiam quoniam quidquid fuerit de cognitione prophetica, sive mensuretur aeternitate sive non, illae tamen propositiones, Christus dixit Petro, ter me negabis; Ieremias dixit, vastandam esse Hierosolymam, citra dubium sunt de praeterito. Quia illae praenuntiationes propheticae exteriores in tempore praeterito factae sunt: ergo illae propositiones sunt absolute necessariae. Dicet quispiam his argumentis, quod in his omnibus consequentiis antecedens est simpliciter necessarium, consequens autem in sensu diviso et simpliciter est contingens; sed autem necessarium in sensu composito, id est, supposita necessitate antecedentis. Contra hanc solutionem arguitur, et sit secundum argumentum: illa propositio, Antichristus erit, etiam in sensu composito, est contingens: ergo. Probatur antecedens: etiam suppositia veritate et necessitate illius antecedentis, Deus scivit Antichristum futurum, Antichristus contingenter nascitur in mundo. Nam, alias, divina Scientia revera tolleret contingentiam a rebus: ergo. Et confirmatur: cum quaerimus, an divina Scientia imponat rebus necessitatem, et tollat contingentiam ipsarum, non quaerimus, an res ipsa a parte rei consideratae in suis naturis, absque ordine ad divinam Scientiam sint contingentes, sed id quaeritur, an posita divina scientia salvetur contingentia in rebus: et pars affirmativa huius dubii est vera secundum fidem: ergo stante divina Scientia, et ex consequenti in sensu composito, contingens est illa propositio, Antichristus erit. Tertio arguitur. Si illa consequentia esset bona, maxime esset propter rationem Divi Thomae, videlicet, quia consequens debet accipi non absolute, sed prout subest Scientiae Dei, sed falsum est quod consequens ita debeat sumi: ergo. Maior patet, quoniam illa est ratio D. Thomae qua probat, in solutione ad secundum, bonitatem huius consequentiae. Minor probatur dupliciter. Primo, si illa propositio, Antichristus erit, sumeretur quatenus subest Scientiae Dei, deberet esse propositio de praesenti, et non de futuro, quia Antichristus, ut supra diximus, cognoscitur a Deo prout est praesens in aeternitate: ergo. Secundo probatur: in ista consequentia, ergo scio lapidem esse materialem, ergo lapis est materialis, consequens non accipitur prout subest scientiae meae, et tamen in antecedenti ponitur terminus importans actum scientificum: ergo falsa est illa propositio D. Thomae quod, quando in antecedenti ponitur terminus importans actum animae, consequens debet accipi prout subest illi actui animae. Probatur antecedens: lapis, prout subest actui scientifico, non est materialis, sed potius immaterialis, ut dicit D. Thomas in solutione ad secundum; ergo illud consequens, lapis est materialis, accipitur secundum modum, quem lapis habet in re, et non prout subest scientiae, nam alias esset falsum. Quarto arguitur: nato Antichristo, illud consequens, Antichristus erit, falsificabitur; antecedens autem, scilicet Deus scivit Antichristum futurum, semper erit verum, etiam nato Antichristo, ergo illa consequentia non est bona.

Pro solutione huius dubii notandum est primo, quod de scientia Dei possumus loqui, et inquantum est scientia praecise, et inquantum est causa rerum scitarum. Et quidem in praesentia, quamquam aliquid dicemus de scientia Dei prout est causa, tamen nostra disputatio potissimum agit de illa, prout est scientia. Etenim disputatio de causalitate divinae scientiae reservatur ad quaestionem 19. In quo loco aliquid meditatius circa istam difficultatem proferemus. Secundo est notandum, quod scientia Dei, prout scientia est, duplici ratione est necessaria. Prima quia est immutabilis, ut diximus supra. Secunda, quia est omnino certa et infallibilis. Prior necessitas est secundum quid et ex suppositione. Et loquimur, non de scientia simplicis intelligentiae, quia illa simpliciter et omnibus modis est necessaria in ratione scientiae; sed loquimur de scientia visionis, et specialiter de scientia futurorum contingentium. Secunda vero necessitas etiam in scientia visionis potest appellari necessitas simpliciter: quoniam infallibilitas, et certitudo est intrinseca, et potissima perfectio scientiae, ut scientia est. Si autem consideretur scientia Dei, inquantum causa, etiam aliquam habet necessitatem, quae necessitas non consistit in hoc, quod necessario producat effectum; quoniam prima causa libere operatur, et non necessario. Sed consistit in duobus. Primum, in immutabilitate divini intellectus et voluntatis, propter quam, si semel se determinavit ad operandum, necessario manet determinata ad operandum. Secundo, in efficacia primae causae, cui nulla inferior causa potest resistere, neque subtrahere se ab eius determinatione, iuxta illud Pauli ad Rom. 9.: Voluntati eius quis resistet? Sed haec necessitas, ut statim explicabitur, non inducit necessitatem simpliciter in effectu.

His suppositis, ad dubium respondetur unica conclusione: illa consequentia, de qua controvertitur, est bona. Probatur facile. In nullo casu potest esse verum antecedens, in quo consequens non sit verum, ut explicabitur in solutionibus argumentorum: ergo est bona consequentia.

AD argumenta respondetur. Ad primum dico, quod solutio ibi assignata non apparet sufficiens. Et potissimum impugnatur per replicam ibi factam, sumpto argumento ex similibus consequentiis. Igitur illud argumentum debet dissolvi praesupposito, quod antecedens sit absolute necessarium, ut revera est, in illis duabus consequentulis similibus. Quocirca recurrendum est ad secundam solutionem ibi assignatam, scilicet quod consequens, in sensu diviso et simpliciter, est contingens; est autem necessarium in sensu composito. Pro huius solutionis intelligentia, contra quam militat secundum argumentum, notandum est primo, quod necessitas, in sensu composito, non est accipienda in illo sensu, in quo procedit argumentum secundum, videlicet, quod, stante scientia Dei de Antichristo futuro, nulla maneat contingentia in causis, quae producturae sunt Antichristum, sed sint totaliter determinatae ab ipsa scientia Dei, ut necessario producant Antichristum in tempore a Deo disposito. Hic enim sensus est falsissimus et contra fidem. Nam iuxta illum, scientia Dei manifeste tollit contingentiam et libertatem ab omnibus rebus: nam quid prodest, quod mea voluntas absolute et secundum naturam suam considerata, habeat libertatem ad legendum vel non legendum cras, si supposita scientia Dei de lectione cras futura, non potest non legere, sed est totaliter determinata ad legendum? Quia revera, iuxta istum sensum, voluntas numquam utitur sua libertate, et ex consequenti nullus effectus est liber. Ad explicandum ergo, in quo sensu sit accipiendum, quod illud consequens est necessarium in sensu composito, notandum est, quod sicut scientia Dei, ut diximus, habet necessitatem et in ratione scientiae praecise, et etiam in ratione causae, ita res scita aliquam habet necessitatem, et in ratione obiecti sciti, et in ratione effectus per ordinem ad ipsam scientiam Dei. Et quidem necessitas, quam habet res scita in ratione obiecti sciti, nihil est aliud, quam omnimoda infallibilitas, quam habet prout est obiectum scitum a scientia Dei, quae infallibilitas non provenit ex eo, quod divina scientia imprimat aliquid in re scita. Nam, ut optime dicit D. Thomas ad tertium, sicut ex eo quod ego cognosco Petrum, nihil reale ponitur in Petro, ita ex eo quod Deus cognoscit Antichristum futurum, nulla realis dispositio provenit ipsi Antichristo. Igitur illa infallibilitas ex eo provenit, quod divina scientia attingit suum obiectum, quatenus est actu praesens in aeternitate, existens extra suas causas, v. g. quemadmodum ex eo quod ego video vos actu scribentes, quamvis ex mea visione nulla necessitas proveniat vobis ad scribendum infallibiliter, tamen eo solum, quod mea visio terminatur ad vos, prout actu scribitis, infallibile est, immo et etiam necessarium ex suppositione: quoniam res dum actu est, necesse est quod sit. Ita, cum Dei cognitio terminetur ad Antichristum, prout est actu praesens in aeternitate, infallibile est et necessarium ex suppositione, quod Antichristus futurus sit pro illo tempore, pro quo iam cognoscitur praesens in aeternitate; lege Albertum Pyghium, lib. 8. De libero arbitrio, c. 1. Sed est notandum, quod necessarium, et infallibile hoc pacto secernuntur, quod necessarium, per se loquendo, non importat respectum ad aliquid extrinsecum, sed potius intrinsecam rei dispositionem: infallibile autem formaliter importat respectum ad potentiam cognoscitivam; infallibile enim importat, quod non fallatur potentia cognoscitiva circa illud obiectum.

Ex hoc sequitur, quod ista propositio, Antichristus erit, absque aliqua distinctione aut suppositione appellanda est infallibilis: quoniam ex formali significatione illius termini, infallibilis, haec propositio facit sensum compositum, et accipitur prout subest infallibili Dei cognitioni. Ceterum, haec propositio non debet absolute appellari necessaria: quoniam necessarium non importat sensum compositum, nisi formaliter explicetur, ita ut dicamus illam propositionem esse necessariam in sensu composito.

Hactenus explicuimus necessitatem, quam habet illud consequens, Antichristus erit, per ordinem ad divinam scientiam, in ratione scientiae. Deinceps, oportet explicemus necessitatem, quam habet in ordine ad eamdem scientiam, ut causa est. Et ista necessitas sumitur ex efficacissima primae causae virtute, quae ita determinat omnes causas secundas ad suos effectus producendos, quod nulla causa secunda potest exire ab eius determinatione. Pro quo adverte, quod concursus primae causae ita est efficax ad determinandum causas secundas, quod simul est suavis conformans se cum natura secundarum causarum, ita ut cum causa necessaria necessario eam efficiat, et cum contingenti contingenter. Et huius rei est duplex causa. Prima, quoniam Deus est auctor totius naturae: et idcirco potest movere naturam quamlibet iuxta modum eius, ita quod simul salvetur efficacia primae causae, et modus operandi proprius causae secundae. Secunda causa est, quam D. Thomas assignat infra, q. 19. art. 8., scilicet, efficacia summa primae causae, quae non solum potest producere effectum quem intendit, quantum ad eius substantiam, sed etiam quantum ad omnem modum, quo ipsa vult producere, videlicet, necessario aut contingenter. Itaque prima causa determinat meam voluntatem ad legendum, non utcumque, sed ad libere legendum. Ex hoc sequitur, quod tam necessarium est in sensu composito, quod ego modo libere legam, quam quod absolute legam; quoniam utrumque cadit sub determinatione efficacissimae primae causae determinantis meam voluntatem, ut velim libere legere. Haec doctrina colligitur ex articulo 8. citato, ad secundum.

Sed arguit quispiam: videtur manifesta implicatio, quod ego simul et libere legam, et necessario legam. Ad hoc respondetur ex D. Thoma, in solutione ad tertium huius art., et clarius, q. 6. De Verit., art. 3. ad 7. et 8. quod uni et eidem rei potest simul competere uterque iste modus, scilicet necessitatis et contingentiae. Sed alter, nempe, modus contingentiae convenit ei simpliciter, id est, ab intrinseco et ex propria natura. Alter vero scilicet modus necessitatis, convenit secundum quid, id est per respectum ad extrinsecum. Et quidem nullum est inconveniens, quod aliquis effectus sit contingens simpliciter, et necessarius secundum quid: sicut homo potest esse simul niger simpliciter, et albus secundum quid. Ita in praesentia dico, quod haec propositio, Antichristus erit, simpliciter loquendo, contingens est, quoniam iste effectus ex natura sua et ex proximis suis causis, habet intrinsecam contingentiam. Est autem necessaria illa propositio secundum quid, id est, per respectum ad dispositionem divinae scientiae et determinationem divinae voluntatis, quae efficaciter, licet suaviter, ut explicui, determinat omnes causas secundas ad suos effectus. Itaque ille modus necessitatis, qui convenit effectui per ordinem ad primam causam, compatitur secum modum contingentiae, qui convenit effectui ab intrinseco et ex proximis suis causis. Et quamvis non plene possimus a priori explicare, quo pacto concursus primae causae efficax sit et necessarius, et simul conformetur cum natura causae contingentis et liberae, id tamen a posteriori constat nobis esse certissimum. Quoniam si concursus primae causae non esset efficax ad determinandum omnes causas secundas, nulla secunda causa operaretur suum effectum: quia nulla secunda causa potest operari, nisi sit efficaciter a prima determinata. Si vero concursus primae causae taliter esset efficax, quod non accommodaretur naturis causarum inferiorum, concursus primae causae omnem libertatem et contingentiam auferret a causis secundis. Quocirca dicamus illud Sapien. 8.: Deus attingit a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter.

Ad argumentum ergo secundum respondetur, quod, stante praescientia de Antichristo futuro, haec propositio, Antichristus erit, simpliciter manet contingens: quoniam divina scientia non tollit contingentiam causarum, per quas Antichristus producendus est in mundo. Sed nihilominus illa propositio est necessaria secundum quid, id est in sensu composito, prout subest divinae scientiae. Volo dicere, quod haec propositio, Antichristus erit, solitarie sumpta, sive stet divina scientia de Antichristo sive non stet, est contingens, neque aliqua reperitur necessitas in illa. Ceterum, si haec propositio inferatur ex illa, Deus scivit Antichristum futurum, induit quemdam modum necessitatis, prout subest scientiae Dei, et prout infertur ex illo antecedenti. Et quoniam haec secunda consideratio istius propositionis est secundum quid, idcirco haec propositio est simpliciter contingens, et secundum quid necessaria. Aliis verbis solent ista explicari, scilicet quod haec propositio, Antichristus erit, est necessaria necessitate consequentiae, non autem necessitate consequentis: sed hic modus dicendi coincidit cum priori de sensu diviso et composito. Ex his patet solutio ad argumentum. Negatur enim antecedens; et quidem ad bonitatem consequentiae non requiritur quod consequens absolute loquendo sit tam necessarium sicut antecedens. Sed satis est, quod in nullo casu, in quo antecedens est verum, possit reddi falsum. Et ita contingit in nostra consequentia propter necessitatem quam habet consequens in sensu composito. Ad confirmationem, patet ex dictis. Sed insurgunt vulgares homines in hac parte, hoc argumento: quidquid sit de necessitate et contingentia in sensu composito aut diviso, hoc tamen est verum, quod quidquid a Deo fuerit praescitum aut dispositum, infallibiliter veniet et necessario, necessitate consequentiae, ut dictum est: ergo supposito quod Deus sciat me peccaturum cras, quidquid ego fecerim, tandem infallibiliter peccabo. Rursus, ergo scientia Dei tollit necessitatem praeceptorum et consiliorum Dei, quae nos avocent a peccatis et inducant ad bene operandum; et similiter tollit omnem sollicitudinem et industriam humanam circa futura contingentia. Haec argumentatio vulgaris efficacius confutabitur quaest. 19. art. 8. sed breviter ostenditur modo, quam sit nullius momenti. Nam si per impossibile Deus nullam haberet scientiam de futuris contingentibus, haec argumentatio easdem haberet vires: quia, datis his duabus contradictoriis, Petrus cras peccabit, Petrus cras non peccabit, altera earum de facto erit vera: ergo ab aeterno fuit vera: quia propositio de futuro, quae semel est vera, semper fuit vera: ergo quidquid Petrus faciat, de facto peccabit cras, dato quod illa debet esse vera: ergo scientia Dei nullam maiorem difficultatem ponit in illa argumentatione, quam si nulla esset scientia de futuris contingentibus. Sed, sublata Dei scientia, nullus diceret, non esse adhibendam curam et diligentiam circa futura contingentia, neque esse apponenda praecepta aut consilia circa opera virtutis agenda: ergo, neque stante Dei scientia id debet dici. Ad argumenta, ergo, dicitur, quod scientia Dei nullam inducit necessitatem causis secundis, sed ita manent libere aut contingentes circa suos effectus producendos, atque si nulla esset Dei scientia. Quo circa, scientia Dei non tollit praecepta, leges aut consilia, neque sollicitudinem et industriam humanam.

Ad tertium argumentum negatur minor. Ad primam probationem respondetur, quod Antichristus, prout subest scientiae Dei et est praesens ipsi Deo, etiam est nobis futurus. Unde illud consequens, Antichristus erit, reddit istum sensum, Antichristus, prout est obiectum divinae scientiae, erit nobis futurus. In hoc autem, quod est obiectum divinae scientiae, clauditur intrinsece, quod sit praesens ipsi Deo. Ad secundam probationem respondetur, D. Thomam non docere in praesentia, quod in consequenti non importetur modus, qui competat rei cognitae a parte rei, sed id tantum dicit, quod consequens debet accipi secundum modum, qui competit rei cognitae, prout subest cognitioni, id est, quod accipiatur prout est obiectum terminans cognitionem. Sed est advertendum, quod in obiecto, terminante cognitionem, duo reperiuntur. Alterum est modus, qui competit ipsi obiecto ab extrinseco, scilicet ab ipsa cognitione, qui modus nihil reale ponit in obiecto; v. g. si ego scio, hominem esse animal, in obiecto scito consurgit modus immaterialitatis et quod ipsum obiectum sit scibile formaliter: haec autem immaterialitas et scibilitas nihil reale ponit in homine: sicut in pariete viso, quod sit visus, non est aliquid reale. Alterum quod in obiecto reperitur, est ratio per quam obiectum terminat cognitionem. Ista duo, quamvis aliquando videntur opposita, tamen re vera non repugnant inter sese, sed conveniunt eidem obiecto formaliter sumpto ut obiectum est, v. g. in illa consequentia argumenti, Ego scio lapidem esse materialem, ergo lapis est materialis, lapidi prout est obiectum meae scientiae convenit modus immaterialitatis et scibilitatis, qui nihil reale ponit in lapide, sed convenit ei ab extrinseco, prout subest scientiae meae. Reperitur etiam in lapide, prout est obiectum huius cognitionis, materialitas, quae est ratio per quam terminat istam cognitionem. Et non repugnant lapidi materialitas et immaterialitas, sed potius illi conveniunt simul, prout est obiectum huius cognitionis. Et ratio est: quia materialitas convenit lapidi tamquam aliquid ei intrinsecum; immaterialitas vero nihil intrinsecum reale ponit in lapide, sed aliquid rationis. Ex hoc sequitur, quod illud consequens, lapis est materialis, sumitur ibi formaliter, prout est obiectum meae scientiae. Et facit hunc sensum: lapis prout est scibilis et immaterialis per ordinem ad scientiam, est materialis a parte rei. Qui sensus est verissimus.

Ad tertium argumentum respondetur, quod illud consequens, Antichristus erit, non debet accipi absolute pro quocumque tempore futuro, sed restricte pro illo tempore pro quo Deus scivit Antichristum esse futurum. Secundo respondetur, quod potest accipi illud verbum, erit, quasi confuse in aeternitate Dei. In quo sensu semper est vera ista propositio, Antichristus erit.

Circa solutionem ad tertium notandum est quod illa sententia D. Thomae scilicet scientiam Dei nullam realem dispositionem causare in re scita, potest dupliciter intelligi. Primo de scientia Dei, prout est scientia praecise, seu aliis verbis, prout est scientia speculativa. Secundo intelligi potest de scientia Dei prout est causa rerum, seu aliis verbis, prout est practica. Si in primo sensu intelligatur, nullam habet difficultatem. Res enim est certissima, quod scientia sive nostra sive Dei, prout est speculativa, nullam realem dispositionem causat in re scita. Si vero intelligatur in secundo sensu, habet difficultatem illa sententia D. Thomae. Quoniam scientia Dei, prout est causa rerum, realiter immutat res ipsas, et causat realem dispositionem in illis. Et praeterea, scientia Dei practica realiter determinat causas futurorum contingentium, in ordine ad ipsos effectus contingentes, et imprimit realem concursum in illis: ergo. Ad hoc respondetur, quod quantum attinet ad solutionem argumenti, quod hic dissolvitur a D. Thoma, scientia Dei etiam prout practica est, non censetur causare aliquam realem dispositionem in re scita: quia D. Thomas non loquitur de quacumque reali dispositione, sed de illa dumtaxat, quae tollit contingentiam aut libertatem convenientem rei scitae, secundum suam naturam consideratae. Et quidem concursus primae causae, ut supra diximus, licet determinet realiter causas contingentes et liberas efficaci determinatione, determinat tamen suaviter et proportionabiliter ad naturas ipsarum causarum, ita ut causa secunda tam contingens maneat et libera stante illa determinatione primae causae, atque si non esset talis determinatio: et hoc est satis ad solvendum argumentum, quod hic intendebat solvere D. Thomas. Haec de isto articulo.