Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

SUMMA ARTICULI.

HABEMUS unicam conclusionem affirmativam, quam D. Tho. quinque demonstrationibus confirmat, desumptis ex Philosopho. Prima desumitur ex 7. Physicorum, et 8. et 12. Metaphysicorum, c. 7. Secunda desumitur ex 2. Metaphysic., tex. 4. Tertia et quarta desumuntur ex 2. Metaphysic. text. 5. et ex 4. Metaphysi. Quinta ratio desumitur ex D. Damasc., lib. 1. Fidei orthod. cap. 3. et ex Comment. lib. 2. Physic., comment. 7.

COMMENTARIUM.

DUBITATUR circa istum articulum, utrum praedictae rationes sint bonae?

Arguitur primo contra omnes rationes in communi: nam omnes illae simul sumptae non probant intentum, scilicet Deum esse; ergo. Antecedens probatur: nam prima ratio solum convincit, quod reperiatur in rerum natura primum movens immobile; secunda probat esse unam primam causam rerum omnium effectricem; tertia probat esse aliquod ens necessarium non mendicans ab alio suam necessitatem; quarta, aliquod supremum bonum; quinta, quod sit unus supremus gubernator: sed in his supponitur quod Deus sit; ergo non demonstrant Deum esse.

Arguitur secundo contra primam rationem. Etenim in illa dicitur, quod omne quod movetur, ab alio movetur: sed hoc principium nec demonstratur, nec est per se notum; ergo demonstratio prima est nulla. Probatur minor. Nam ratio, qua probatur, omne quod movetur, ab alio movetur, solum pervenit ad hoc, quod in motu corporali physico necesse est pervenire ad aliquid, quod non moveatur per se; sed non probat, quod non moveatur per accidens: v. g., in motu hominis pervenimus ad ostendendum, quod anima movens corpus non movetur per se, quamvis moveat per se corpus; ergo ea via solum ostenditur, esse unum movens primum, sicut est anima, quae est actus corporis. Confirmatur primo: esto perveniamus ad ostendendum, esse unum movens primum, sat est si sit motor primi caeli, qui tamen non est Deus, sed intelligentia separata a materia corporali et subsistens per se. Explicatur evidentius hoc argumentum. Nam illa maxima, omne quod movetur etc. vel intelligitur de motu physico, vel de motu metaphysico. Si primum, nihil concludit: nam etiam si intelligatur de primo moventi omnino immobili motu physico tam per se, quam per accidens, ut Soto intelligit in 8. Physicor., q. 4., dumtaxat convincit deveniendum esse ad intelligentiam motricem, a qua pendet omnis motus physicus; quae tamen intelligentia neque per accidens, nec per se motu physico movetur. Item ex hoc solum colligitur, quod in eodem vivente distinguatur pars per se movens a parte per se mota. De motu vero metaphysico intelligi non potest: nam in motu metaphysico, qualis est intelligere, idem potest esse movens et motum secundum diversas rationes, ut docet Caiet. infra, q. 79., art. 2., nam id. intellectus est agens intellectionem et patiens, scilicet, producens et recipiens; ergo si de omni motu intelligitur, non habet verum, quod omne, quod movetur, ab alio movetur.

Confirmatur secundo: nam illa altera propositio ex qua procedit haec ratio, scilicet, nihil est simul in actu et in potentia, licet sit vera de actu et potentia secundum eamdem rationem, quomodo loquitur Aristotel. et D. Thom., non tamen habet verum in potentia formali, et actu virtuali, ut inquit Scotus, quando scilicet aliquid est in actu per principium eminentius ad producendum aliquem effectum alterius rationis: nam intellectus per species est in actu virtuali, et potentia formali respectu intellectionis; hic autem posset quis dicere, quod ut plurimum ratio probat quod est deveniendum ad unum primum motorem ceterorum, quod possit seipsum movere per hunc actum virtualem, quod tamen non sufficit ad intentum D. Tho.

Arguitur tertio contra secundam rationem, in qua praesupponitur non esse processum in infinitum in causis efficientibus. Nam posset quis solvere illam rationem dicens, quod causae ultimae et mediae non habent necessariam dependentiam ab una prima, sed a prioribus. Et quando infertur, ergo numquam incipiet motus, si non datur una prima causa, respondebit: nego consequentiam, quia simul tempore priores causae, quae sunt infinitae numero influunt; et ideo non expectabitur tempus ut prima causa moveat; sicut modo, de facto, multitudo finitarum causarum universalium semper influit in haec inferiora, et tamen solum prius natura superiores quaeque influunt, quam inferiores; nihilominus motus particulares rerum inferiorum incipiunt et desinunt secundum quod diversimode applicantur ad causas universales; ergo parum refert quod causae sint finitae vel infinitae, si simul tempore influunt.

Confirmatur, quia dicetur quod motus superiorum causarum etiam infinitarum est spiritualis, et non pendet a tempore, quare ibi non invenitur mora inter moveri et movere. Hoc argumento possemus uti contra id quod supponitur in prima ratione, quod non datur processus in infinitum in moventibus; et contra id, quod in tertia, quae assumit hoc fundamentum, quod in necessariis non datur processus in infinitum: dicetur enim non esse inconveniens, sicut non est inconveniens in causis efficientibus ut v. g. si Petrus haberet infinitas causas efficientes, scilicet patrem, avum, proavum, etc.

Confirmatur ultimo. Causa media non pendent a prima causa in eo quod causa: nam causa ut causa solum respicit effectum: neque ut causa media, quia ut sic solum exigit, quod mediet in causando; ergo causa media, ut sic, solum exigit, quod pendeat a priori, non a prima. Item, haec conditionalis vera est, si causae procederent in infinitum, omnes causae essent causae mediae; ergo ad rationem causae mediae non requiritur, quod dependeat a prima. Hoc eodem argumento impugnatur tertia ratio.

Arguitur quarto contra tertiam rationem. Nam ibi supponitur, quod sit impossibile contingentia semper fuisse: tamen, infra q. 46. docet mundum, excepto homine, potuisse esse ab aeterno; ergo.

Quinto, contra quartam rationem. Et primo contra illud: quod est maxime tale est causa omnium quae sunt in illo genere. Arguitur sic: albedo est maxime perfecta in genere colorum, et tamen non est causa aliorum colorum; et similiter homo est perfectissimum omnium animalium, tamen non est causa aliorum animalium; ergo.

Arguitur sexto contra processum illum: quod in unoquoque gradu perfectionis necesse est pervenire ad unum primum; videtur hoc non sufficienter probare esse unicum summum bonum: nam in genere calidorum non pervenitur ad unum calidum numero, quod sit causa aliorum, sed ad unum secundum speciem, scilicet ignem; ergo ratio non concludit amplius quam esse bonum secundum speciem, non in uno singulari quod est causa aliorum bonorum.

Arguitur ultimo contra ultimam rationem: nam potest quis dicere esse plures gubernatores, aequalis potestatis, scilicet infinitae, sic adeo ut alius alio sit superior in infinitum; unde non sequitur, quod sit supremus gubernator.

PRO solutione horum argumentorum, nota primo id quod saepe admonent viri docti et modesti, ex Aristo. 1. Ethic. c. 3., non esse hominis bene disciplinati, aequalem evidentiam exigere in omni materia; sed alia est certitudo Mathematici, alia Physici, alia Metaphysici. Unde cum hae demonstrationes quas S. Tho. adducit, quaedam sint physicae, quaedam metaphysicae, partim etiam morales, ut ultima quae procedit ex gubernatione, quae potest ad mores aptari: non sunt aequaliter evidentes.

Secundo notandum, quod ut diximus in articulo praecedenti, ex creaturarum cognitione ad Dei contemplationem tripliciter pervenimus: nam invisibilia cognoscimus per viam negationis; sempiternam virtutem per viam causalitatis; Divinitatem per viam excellentiae. Et ad hos tres modos devenimus ex tribus, quae inveniuntur in creaturis. Creatura enim est ens, et ab alio, et ex nihilo. Ens dicit perfectionem, et quantum ad hoc cognoscimus Deum per viam excellentiae; ab alio, dicit causalitatem, et per eam cognoscimus Deum per viam excellentiae; ab alio, dicit causalitatem, et per eam cognoscimus Deum per viam efficientiae: ex nihilo, dicit imperfectionem, et per remotionem eius cognoscimus Deum per viam negationis Haec autem tria sunt quae D. Thom. hic demonstrat de Deo: Essentiam eius in quarta ratione, ostendendo qualis sit, removendo ab ea omnem limitem perfectionis, quae reperitur in creaturis, scilicet quod sit maxime ens; vim efficientiae et virtutem eius, in prima et secunda ratione; sempiternitatem vero, in tertia: in quinta vero, Divinitatem per viam excellentiae. Ordo vero harum rationum talis est: nam cum Deus cognoscatur per ea, quae facta sunt, et id quod factum est, ut sic, immediate respiciat virtutem facientis, cuius est reducere aliquid de potentia ad actum, ideo demonstratur quod sit in natura aliquid omnino immobile et movens cetera. Et quia primum movens debet esse primum efficiens, alias moveretur a primo efficiente, ideo secundo demonstrat, quod debet esse unum primum efficiens; et quia hoc debet esse aeternum et a se, alias produceretur ab alio, debet in se praehabere perfectiones quas producit, eminentiori quodam modo, ideo tertio demonstrat quod sit unum ens necessarium et a se: et quarto, quod sit omnium entium nobilissimum et maxime tale: tandem, quia ut docet Arist. 12. Metap. tex. 52., a primo movente oportet provenire totam ordinationem universi, ideo ultimo loco probat ipsum esse omnium ordinatorem, in quo etiam implicite probatur ipsum esse ultimum finem omnium: efficiens enim primum, et primus ordinator est ultimus finis, ut dicitur 12. Metaph.

Tertio notandum est, quod hae rationes ad duo possunt afferri: primo, ad probandum esse in rerum natura ens quoddam infinitum, immateriale, etc. quale dicimus esse Deum; secundo, ad concludendum inveniri in natura quaedam praedicata, quae secundum veritatem sunt propria Deo, non curando quomodo illi conveniant: v. g., prima ratio potest afferri ad probandum unum motorem immobilem, sive ille sit forma caeli, sive ens creatum, sive quodvis aliud; vel ad probandum esse unum motorem omnino immobilem, qualem ponimus Deum. Caiet. in hoc art. dicit rationes istas quasi per accidens concludere Deum esse, scilicet quod invenitur primus motor, quod est praedicatum proprium Dei secundum veritatem. Haec tamen sententia falsa est. Et probatur primo: nam vel praedicata quae hic de Deo concluduntur, sunt propria Deo, vel communia sibi, et corpori caelesti sive motori eius. Si primum, ergo male docet Caiet. per has rationes non concludi motorem magis immobilem, quam anima intellectiva vel forma caeli. Si secundum, ergo non concludunt aliqua praedicata, quae secundum veritatem sunt propria Deo: siquidem communia non sunt propria.

Confirmatur: nam si hoc commune tantum concluditur, sequitur, neque etiam per accidens istas rationes probare Deum esse. Nam illud praedicatum motor immobilis, non curando an aliquo modo, saltem per accidens, sit mobilis, potest competere alteri quam Deo, scilicet, intelligentiae motrici caeli; ergo etiam si probetur huiusmodi motorem esse, nihil proprium de Deo probatur.

Secundo: nam praedicata quae in ceteris rationibus probantur de Deo, non possunt alteri ab ipso competere, v. g. esse primum efficiens, ens non ab alio, ens omnium perfectissimum; ergo directe istis rationibus probatur Deum esse. Ita sentiunt Capreo. in I., dist. 3., q. 1., Ferrar., 1. Contra Gent., cap. 13. circa secundam rationem D. Thomae.

AD primum argum. itaque respondetur, quod licet omnes illae rationes simul sumptae non probent immediate et explicite, Deum esse, et multo minus Deum esse illud ens perfectissimum, quo perfectius quid excogitari nequit (hoc enim reservatur ad probandum in sequentibus quaestionibus) nihilominus rationes illae efficacissime probant quod in rerum natura reperiuntur perfectiones quaedam, et proprietates, quae alteri quam Deo nequeunt competere; et ex consequenti virtualiter et implicite probant Deum esse. Nam prima ratio convincit reperiri in rerum natura primum movens immobile, et sic aliae probant efficaciter alias proprietates, quae soli Deo convenire possunt.

Ad secundum respondetur, quod si nomine motus solum intelligatur motus physicus, bene dicit Caiet. quod per illam rationem solum devenitur ad primum motorem, immobilem quidem per se, per accidens tamen potest esse mobilis. Sed non debet sic sumi, sed ut comprehendat etiam motus spirituales et metaphysicos, qualis est quaevis operatio, et etiam quaevis applicatio potentiae spiritualis ad suum actum, et etiam motus metaphoricos, qualis est motio finis. Et tunc ratio ista sic debet disponi: Omne, quod movetur quocumque motu sive spirituali, sive metaphysico, sive morali, propter appetitum alicuius finis superioris, ab alio movetur; et in istis moventibus non datur processus in infinitum; ergo deveniendum est ad unum motorem, qui istis motibus est omnino immobilis, qualis est Deus qui neque realiter finaliter, neque alio quovis modo movetur ab alio; nisi tantum, secundum nostrum modum intelligendi, a sua bonitate.

Ad primam confirmationem respondetur, quod potentiae mediae, quales sunt sensus et intellectus, non secundum eamdem rationem sunt actu et potentia, nam per speciem sunt in actu primo, et ab extrinseco actuantur, scilicet, ab obiecto vel Auctore naturae, ut angelicus intellectus. At manent in potentia ad actionem, ad quam reduci non possunt, nisi a cognoscente, qui semper est in actu qualis est Deus. Unde applicatio harum potentiarum ad agendum, esto sit operatio, est tamen ab aliquo alio movente, scilicet, Deo, de quo latius D. Tho. De Poten., q. 3. art. 7., et alibi saepe.

Semper ergo est verum, quod idem secundum eamdem rationem non potest esse simul actu et potentia, neque movens et motum.

Ad confirmationem secundam respondetur, quod licet Aristot. illam propositionem solum exposuerit in agentibus univocis, scilicet quod secundum eamdem rationem nihil potest esse in actu et in potentia, tamen etiam in principiis et in agentibus aequivocis verificatur, quod etiam in eis nihil est in actu et in potentia secundum eamdem rationem: sed in actu, ratione formae eminentioris, in potentia vero, ratione minus perfectae formae. Unde in prima ratione solum dicit D. Tho. quod impossibile est secundum idem et eodem modo aliquid esse movens et motum, in actu et potentia.

Ad tertium, quod petit explicationem secundae rationis, notandum est, quod ut dicitur in lib. De causis, lect. 1. causae essentialiter subordinatae hoc habent, quod prima causa prius influit in effectum, et ab illa cetera in omnibus suis operationibus recipiunt actualem virtutem influendi in suos effectus: quae susceptio virtutis non debet intelligi habitualiter. Causae enim mediae non idcirco dicuntur mediae, quia habent virtutem, quam aliquando susceperunt a causa superiori: sed quia in actuali operatione sua pendent necessario ab actuali virtute, quam recipiunt a causa superiori. In hoc enim consistit essentialis subordinatio causarum, quod scilicet in actuali operatione inferiores causae habeant dependentiam a superioribus. Ex quo sequitur impossibile esse, dari processum in infinitum in huiusmodi causis efficientibus subordinatis. Probatur primo: nam non posset effici ultimus effectus, nisi ex ordinata et actuali omnium superiorum causarum influentia; haec autem non posset impleri, si esset processus in infinitum, ita ut deveniatur usque ad ultimum effectum, quia infinita non est pertransire, et impossibile est quod simul in unico instanti succesive operentur infinitae causae; ad hoc enim, infinitum tempus erat necessarium. Probatur secundo: omnis causa inferior alteri subordinata operatur propter finem eius cui subordinatur: sed si essent infinitae causae subordinatae, non poterit assignari finis aliquis determinatus, propter quem omnes operentur; ergo ex eo quod auferatur prima causa efficiens, tollitur omnis alia causa. Probatur ista consequentia, quia omnis operatio causarum ex intentione finis determinati procedit.

Ex hac doctrina restat solutum tertium argumentum cum sua prima confirmatione. Respondetur enim, quod non est inconveniens, quod aliquid habeat infinitas causas efficientes non subordinatas, ut bene probat argumentum.

Ad secundam confirmationem respondetur, quod causa media dependet a prima causa, secundum quod causa media est simul, ut patet ex dictis.

Ad quartum contra tertiam rationem respondetur, quod ad demonstrationem D. Tho. satis est, si res contingentes ex natura sua non possint semper esse, licet ab extrinseco et per accidens id habeatur: nam ex se sunt indifferentes ad esse et non esse; et ideo ut semper sint, oportet ponere causam necessariam, quae illas reducat in actum.

Ad quintum contra quartam rationem respondetur, quod illa maxima verificatur etiam de causa formali vel exemplari; et sic albedo est causa exemplaris et mensura ceterorum colorum, quia supereminet aliis quantum ad lucem, quae est formale quid respectu coloris. Et quia albedo habet plus de luce, quam ceteri colores, hac ratione est mensura illorum. Ita D. Tho., De Verit., q. 2. art. 4., ad quartum; et idem est dicendum de homine respectu ceterorum animalium. Haec explicatio congruit rationi D. Tho. quia sic probat, quod Deus est causa omnium in triplici genere causae efficientis, finalis et exemplaris. Aliter explicat Caiet. in hoc art., lege illum; et Ferrar. lib. 1. Cont. Gent., c. 13.

Ad sextum respondetur, quod non necesse est modo ad praesens institutum, nisi pervenire ad unum secundum speciem perfectissimum in illo genere. Postea ostendetur, quod non potest esse nisi unica simplex substantia, quae sit summum bonum.

Ad ultimum contra ultimam rationem respondetur, quod illa quinta ratio apertius probat esse primum gubernatorem, et unicum: nam ordo universi, qui est maxima perfectio totius mundi necesse est reducatur ad unam voluntatem et providentiam; alias male gubernaretur mundus per duas voluntates. Si quis autem diceret, quod sunt multi Dii, aequales potestate, et conformes voluntate, iam iste convincendus erit per rationes quae probant unitatem Dei in quaest. 11. Denique circa omnia ista, nota ex S. Thoma, 1. Contra Gent. cap. 13. quod via efficacissima ad probandum esse Deum sumitur ex novitate mundi: nam omne, quod de novo incipit esse, necesse est ab aliquo, qui est actu, producatur. Sed novitas mundi non constat lumine naturali; quapropter haec ratio procedet ad hominem admittentem talem novitatem.

Circa solutionem ad primum D. Thomae notandum est, quod in hac solutione praesupponit S. Tho. Deum non agere ex necessitate naturae in haec inferiora, sed libera sua voluntate. Etenim si naturali necessitate operaretur, cum natura agat secundum totum suum posse, argumentum habet maximas vires. Ceterum supposito quod Deus libere agit, permittere potest mala, tum moris, tum etiam naturae. Et ratio D. Thom. quam desumpsit ex D. August. in Enchiridio, c. 11., propter quam dicitur Deus permittere mala, satis idonea est. Vide etiam D. Tho. infra, q 22. art. 2. ad 2.; et 3. Contra Gent.; ca. 71. Haec solutio sic exposita, est Scoti in 2., d. 1. ad 1. et videtur bona et legitima. Ex qua infertur, quod si, per impossibile, vera esset illorum sententia qui asserebant Deum ex necessitate naturae operari, consequenter admittendum esset, nullum in rebus reperiri malum, quod est absurdum. Ceterum Caietano in fine huius articuli non placet ista explicatio; unde ipse solvit aliter hanc difficultatem, et certe eleganter. Dicit enim quod unum contrarium potest dupliciter alterum expellere: primo, formaliter, expellendo illud a proprio subiecto; ita quod non possint simul se compati duo contraria in aliqua re, si unum illorum sit in summo gradu; et hinc est, quod summum bonum excludit a seipso formaliter omnem rationem mali. Secundo modo, effective, expellendo illud ex subiecto, quod facit sibi simile. Quocirca si Deus posset facere per impossibile aliud summum bonum, certe expelleret ab illo omne malum; quemadmodum si ignis produceret calorem infinitum, expelleret omnem frigiditatem. Ceterum quia hoc non est factibile, sed solum potest produci finitum et limitatum bonum iuxta capacitatem subiecti, inde est, quod licet ageret ex necessitate naturae, non excluderet a rebus omne malum, quia infinitum finite participatum non excludit omnem rationem sui contrarii; et ita summum bonum limitate participatum in creaturis compatitur secum aliquod malum. Vide Caietanum qui loquitur optime. Et haec de tota hac secunda quaestione dicta sufficiant, in qua Scholastici minus solent immorari.