Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

SUMMA ARTICULI.

CONCLUSIO prima: Impossibile est esse infinitum in actu secundum multitudinem, neque per se, neque per accidens.

Secunda conclusio: Infinitum in potentia, secundum multitudinem, datur in rebus. Ratio est, quia augmentum multitudinis sequitur ad divisionem continui, quae procedit in infinitum.

COMMENTARIUM.

DUBITATUR circa hos tres articulos, an in naturalibus, vel secundum potentiam supernaturalem Dei, possit dari infinitum in actu, aut infinitum simpliciter, sive secundum substantiam rei, sive secundum quantitatem continuam vel discretam, sive etiam secundum multitudinem spirituum. Et quidem communis sententia negativa est. Quam tenet D. Thomas in articulis, et in Quodl. 9. art. 1.; Duran. et D. Bonaven. in 1. Sent. d. 43. q. 2.; Scotus, d. 2. q. 3., Marsil. q. 42. Sed oppositam sententiam, quantum ad multitudinem et magnitudinem, tenet Ochan. in 2., q. 8. in responsione ad secundam rationem; et Greg. in 1. ad 43., Gabriel autem in 2. dist. 1. q. 3. reputat utramque opinionem esse probabilem. Sed ut doctrina D. Thomae explicetur arguitur multipliciter pro parte affirmativa.

Primo, Deus unico actu cognoscit distincte infinitas species angelorum possibilium; ergo potest velle illas esse. Antecedens ab omnibus conceditur. Consequentia probatur: quia divina voluntas potest velle simul omnia quae divinus intellectus simul cognoscit factibilia esse per suam potentiam: sed ex divina voluntate procedit existentia rerum; ergo potuerunt simul esse infinitae rerum species, quin potius aliquid infinitum secundum essentiam: scilicet, supremus angelus creatus, qui excederet in infinitum reliquos.

Secundo, Gratia unionis Verbi ad humanitatem est facta a Deo: sed illa est simpliciter infinita in actu; ergo datur infinitum in actu. Maior probatur, quia gratia unionis non est ab aeterno. Minor probatur, quia humanitas elevatur per gratiam unionis ad esse Verbi Dei personale, quod est infinitum in actu. Confirmatur: meritum Christi ab omnibus Theologis asseritur infinitum: sed non est infinitum in potentia tantum, ergo est in actu. Minor probatur: quia de facto meruit de condigno ad aequalitatem iustitiae remissionem omnium peccatorum; ergo.

Tertio. Deus cognoscit infinitas partes aequales distinctas, existentes in continuo, neque participantes ad invicem; ergo poterit illas realiter separare, et tunc dabitur infinitum in actu, secundum multitudinem. Antecedens probatur: quia non sunt finitae omnes partes aequales; si enim finitae sunt, designentur quot sunt, v. g. mille: tunc quaelibet pars poterit dividi in duas partes aequales, et tunc erunt bis mille; et ita consequenter numquam signabuntur tot partes aequales, quin plures sint in continuo existentes.

Quarto. Quantitas continua sequitur materiam; sed materia de se est infinita; ergo potest dari quantitas infinita secundum magnitudinem, saltem in potentia, quod est contra D. Thom. in art. 3., ad tertium.

Quinto. Inter substantiam, prout est genus generalissimum, et hominem, prout est species atoma sunt infiniti gradus perfectionis; sed homo est perfectior illis omnibus: ergo est infinite perfectus. Antecedens probatur: nam Deus potest producere infinitas species inter hominem et substantiam corpoream.

Sexto. Deus potuit creare mundum ab aeterno, et singulis diebus, vel singulis annis creare unum angelum, vel unam animam: ergo modo essent infiniti angeli, et consequenter posset esse infinitum secundum multitudinem. Consequentia patet: quia angeli et animae sunt immortales.

Septimo. Si infinita combustibilia applicarentur eidem igni, ille produceret infinitos calores, immo augeretur in infinitum; ergo nec est determinatus quantum ad agendi modum, nec quantum ad virtutem, sed habet eam infinitam. Consequentia probatur: quia per applicationem, nihil virtutis accedit ipsi igni.

Octavo. Si Deus ageret ex necessitate naturae, produceret infinitum effectum, eo quod ageret secundum ultimum suae potentiae quae est infinita: ergo, etiamsi libere agat, poterit producere infinitum effectum. Consequentia probatur: quia non est minoris virtutis Deus eo quod sit agens liberum, quam si esset agens ex necessitate naturae. Confirmatur: quod non implicat, Deus potest facere; sed non implicat esse infinitam multitudinem rerum, aut magnitudinem infinitam; ergo. Minor probatur: quia rationes D. Thom. sunt omnium optimae, et non sunt demonstratoriae.

Pro decisione huius quaestionis nota, quod Deus potest dupliciter considerari respectu eorum quae dicitur posse, vel non posse facere. Uno modo quatenus potest operari per infinitam potentiam, abstrahendo ab ordine Sapientiae divinae et Bonitatis, qui ordo desumitur ex fine intento. Altero modo potest considerari, quatenus operari potest non solum potenter, sed sapienter et perfecte. Si primo modo consideretur, multa potest Deus facere, quae non decent ordinem Sapientiae et Bonitatis Dei; v. g. poterat producere mundum sine aliqua creatura intellectuali, quae tamen operatio non videretur decere divinam Sapientiam: siquidem non manifestaretur alicui divina Potestas et Bonitas. Item poterat condere animas hominum absque potentiis. Secundo vero modo, omnia quae Deus facit, necesse est ut fiant secundum ordinem divinae Sapientiae et Bonitatis, respectu manifestationis gloriae suae. Ex hoc sequitur, quod impossibile potest etiam dupliciter accipi. Uno modo, ut opponitur possibili per absolutam Dei potentiam priori modo: et ita, illud solum dicitur impossibile, quod implicat, et ex consequenti est extra naturam entis, et extra naturam verbi, hoc est, conceptionis spiritualis, eo quod intellectus non potest concipere duas contradictorias simul veras, ut inquit Arist. 4. Metaph. Et sic intelligendum est illud Luc. 1.: «Non erit impossibile apud Deum omne verbum»; id est, omne illud quod cadit sub conceptu mentis. Altero modo dicitur impossibile, quod quamvis non implicat, si secundum se consideretur, tamen non decet ordinem divinae Sapientiae et Bonitatis, secundum quem ordinem omnia necesse est fieri in mensura et pondere.

HIS suppositis sit prima conclusio: Manifestissime implicat, quod aliquid sit factum vel creatum, et sit infinitum secundum essentiam. Hanc demonstrat D. Thomas hic art. 2., ad primum.

Secunda conclusio: Impossibile est, saltem secundum ordinem divinae Sapientiae, fieri infinitum secundum magnitudinem vel multitudinem. Probatur: quia ordo divinae Sapientiae postulat ut res creatae habeant inter se aliquem ordinem et proportionem: sed tale infinitum nullum haberet in se ordinem, esset enim veluti Chaos et confusio quaedam rerum infinitarum et magnitudinis infinitae; ergo. Confirmatur: quia omnis ordo rerum reducitur ad unitatem et proportionem, sed in infinito nulla esset proportio, nec unitas ad quam reduceretur infinitum. Nec enim esset duplum ad suam medietatem, neque aliquam aliam proportionem haberet.

Tertia conclusio: Rationes D. Thomae in art. 3. et 4. absolute probant esse impossibile dari infinitum secundum magnitudinem, aut multitudinem in actu. Et praeterea probatur: quia oppositum est simpliciter inintelligibile. De qua re vide Soto, q. ult. 3. Physic., ubi plurima inconvenientia refert, quae sequerentur ex positione infiniti. Tota ergo difficultas est in solutione argumentorum in oppositum.

AD primum, nego consequentiam; et ad probationem dicitur, quod actus divinae voluntatis non potest ferri in totam collectionem rerum possibilium, ita ut velit illam esse. Cuius ratio est, quia quamvis intellectus illa intelligat intelligendo naturaliter divinam Essentiam, ea tamen intellectio nihil communicat rebus possibilibus intellectis et existentibus tantum in virtute causae infinitae. At vero actus divinae voluntatis causa est libera existentiae rerum ad extra. Unde numquam dirigitur ad totam collectionem rerum intellectarum in divina Essentia, alias exhauriretur omnipotentia Dei, neque ultra posset unum angelum creare.

Ad secundum respondetur ex D. Tho. in 3. p., q. 7., artic. 11. quod gratia unionis est infinita secundum quod persona Verbi est infinita. Et nota, quod ipsum Verbum divinum fuit maximum bonum concessum humanae naturae, ut esset illi persona terminans dependentiam humanitatis quantum ad hoc quod est suppositari. Ceterum quod gratia unionis dicatur facta, non ponit aliquam mutationem in ipso dono quod est Verbum divinum, sed in humanitate quae assumpta est ut uniretur; hoc enim modo loquendi dicimus, Deus refugium factus est nobis, et columna fit mihi dextra, sine mutatione sui per meam mutationem. Unde ad argumentum in forma dicitur, quod illa consequentia nihil valet, Deus facit in tempore gratiam unionis, ergo fecit infinitum: sed solum sequitur, quod id quod antea erat infinitum, fecit gratiam unionis, id est, donum cui uniretur humana natura. At vero de gratia habituali Christi quomod sit infinita, non est hic locus disputandi, sed ubi supra. Nunc autem nobis placet sententia, quae asserit esse infinitam gratiam Christi habitualem in actu, sed secundum quid, scilicet in esse gratiae habitualis, non in ratione entis. Sicut species angelica dicitur infinita in actu, sed secundum quid, quia habet omnem perfectionem possibilem suae speciei. Ita gratia habitualis Christi habet omnem perfectionem quae potest pertinere ad rationem gratiae habitualis secundum ordinem divinae Sapientiae, iuxta illud Ioan. 3.: Non enim ad mensuram dat Deus Spiritum (id est, dona Spiritus sancti); ubi ait Augustin. scilicet, Homini Christo eo quod Christo Domino datae sunt omnes gratiae habituales tamquam capiti, unde derivantur ad membra. Altero modo potest dici infinita, eo quod est principium concurrens ad meritum infinitum quale fuit meritum Christi. Et hoc modo etiam habitus caritatis in Christo potest dici infinita caritas, quatenus est principium meriti infiniti. Meritum autem Christi dicitur infinitum, non solum quatenus est actus, qui proficiscitur ab habitu caritatis et a gratia habituali, sed quatenus tam caritatis, quam gratiae habitualis fundantur et radicentur in gratia unionis, eo quod isti habitus perficiuntur in tali esse gratiae et meritoriae caritatis ab ipso subiecto, scilicet ab anima quae existit per existentiam Verbi Dei; alioquin non esset principium proportionatum habitus gratiae et caritatis cum effectu quantum ad infinitatem, quamvis esset proportio quantum ad substantiam actus meritorii. Ex quo sequitur, quod respectu infinitatis meriti Christi, gratia habitualis et caritas concurrunt instrumentaliter, et non ut principium formale, per quod agens est in actu ad tantum meritum infinitum. Et per hoc patet ad confirmationem: non enim meritum Christi est aliquid simpliciter infinitum in actu, sed in ratione meriti, quatenus acceptatur ad satisfactionem de condigno pro peccatis.

Ad tertium, concedo antecedens, et nego consequentiam. Ratio est, quia cognitio divina non facit illas partes esse entia in actu; divisione vero fiunt entia in actu, et ideo simul dividi non possunt. Ceterum quamvis concedatur haec propositio, infinitae partes aequales sunt in continuo, tamen nulli parti signatae dantur infinitae aequales; alias magnitudo esset infinita in actu.

Ad quartum respondetur ex Caiet. hoc in loco, quod quantitas continua dupliciter potest considerari: uno modo secundum illud quod est in ea de actu, et sic sequitur formam; altero modo secundum id quod est in ea de potentia, et sic sequitur materiam. Et quoniam plurimum est in ea de potentia per quod ad materiam spectat (definitur enim quantum ab Arist. 5. Metaph. est divisibile in ea, quae insunt etc.) ideo simpliciter loquendo, quantitas est accidens quod sequitur compositionem ratione materiae. Nam materiam immediate nullum accidens consequitur: oportet enim prius informari forma substantiali. At vero quia D. Tho. loquebatur in art. 3. de infinito in actu, negans esse possibile in corpore naturali, ideo quantitatem accepit secundum illud, quo est in actu, et ita sequitur limitationem formae.

Ad quintum respondetur dupliciter. Primo, nego maiorem; immo inter substantiam corpoream et hominem non possunt dari infinitae species substantiae cognoscibiles, quia homo est perfectissima species possibilis illius generis substantiae corporeae. Cum igitur detur perfectissimum et infimum, seu primum et ultimum sub illo genere possibili, non erunt infinitae species intermediae. Secundo respondetur, nego consequentiam: quia tales gradus perfectionis possibiles fieri a Deo non sunt commensurabiles inter se secundum proportionem determinatam, ita ut v. g. equus sit in duplo perfectior, quam asinus; sed erunt inter se commensurabiles secundum proportionem geometricam, in qua non datur minimus gradus; et ita concedimus, quod citra hominem poterunt virtute Dei, infiniti gradus etiam animalium multiplicari in infinitum, sicut dividitur quantitas continua in infinitum. Esto exemplum in Mathematicis: figura circularis est omnium possibilium perfectissima, et nihilominus figurarum species citra illam, possunt in infinitum multiplicari etiam a nobis. Similiter etiam angulus contingentiae, qui resultat ex contactu circuli super lineam rectam, potest crescere in infinitum, et fieri maior, et maior, quanto circulus fuerit minor et minor; numquam tamen perveniet ad quantitatem minimi anguli rectilinei.

Ad sextum, vide D. Tho. infra, q. 46. art. 1. et 2. ad octavum. Nunc autem respondetur primo, quod tempus non potuit esse ab aeterno, eo quod sequitur motum localem alicuius substantiae; substantia autem habet totum suum esse simul, motus vero successive; necesse est igitur ut substantia dimanet a Deo tota simul, motus autem sit posterior quam substantia: ubi vero est prius et posterius, necesse est esse initium essendi. Et confirmatur: quia substantia solis creari non potuit nisi in uno loco v. g. sit in Ariete creatus sol ab aeterno; tunc necesse est, quod antea non fuerit in alio signo: consequenter etiam necesse est, ut ab Ariete transierit usque ad Libram, et rursus a Libra usque ad Arietem, et sic dabitur prima circulatio, et datur ultima: ergo non potuit tempus esse ab aeterno, siquidem non transierunt infinitae circulationes. Secundo respondetur, quod quamvis tempus fuisset ab aeterno, et singulis diebus potuisset Deus unum angelum creare, non tamen in omnibus collective, quia implicat quod detur infinita multitudo in actu. Tertio respondetur ex Soto, 3. Physic., q. 4. ad 5. quod potuisset quidem Deus collective creasse unum angelum, ita ut nullus fuisset dies, in quo non creasset; non tamen potuisset omnes conservare, sed oportet anihilare infinitos angelos successive. Sed contra hoc videtur esse: primo, quod anihilatio angeli est miraculum, et praeter naturam angeli; deinde videtur absurdum, quod Deus non potuerit conservare substantiam quam semel creavit, si aliam esset creaturus. Et tandem probatur quod nullum anihilasset, ne daretur infinitum. Quia quando anihilaret istum angelum singularem inhoc die determinato, aut sunt infiniti angeli, vel non: si primum, ergo tunc non desinit esse infinitum in actu per anihilationem istius angeli; si autem nondum erant infiniti, quare iste angelus anihilaretur a Deo? Unde 1. et 2. solutio magis satisfacit argumento.

Ad septimum respondetur, quod non ostenditur infinita virtus alicuius agentis ex eo quod infinitos effectus eiusdem speciei produceret, si applicarentur infinita possibilia, eo quod illa multitudo effectuum proficiscitur non ex virtute agentis, sed ex infinita applicatione materiae. Ceterum quod ignis naturaliter non possit crescere in infinitum syncathegorematice provenit ex ordine Universi, eo quod orbis lunae finitus est. Ad quem ordinem Universi etiam singulae partes Universi inclinationem habent naturalem. Sicut aqua naturaliter ascendit sursum ne detur vacuum, quamvis huiusmodi motus non competat aquae secundum particularem inclinationem suae speciei, sed inquantum est pars Universi. Caiet. autem super art. 3. ait, quod ignis per se unus non potest crescere in infinitum, ignis autem per accidens unus non habet terminum augmenti ab intrinseco, sed ex ordine Universi, quod est ab extrinseco. Appellat autem ignem per se unum, qui non potest dividi in duos ignes: quia requiritur quantitas determinata quantum ad parvitatem ut conservetur ignis. Unde potest esse tam parvus ignis, quod non possit dividi in duos ignes. Quando vero ignis habet tantam quantitatem ut possit dividi in plures ignes, dicitur a Caiet. per accidens unus ignis.

Ad octavum respondetur, quod Deus agat ad extra ex necessitate naturae. Unde non mirum est si admisso uno impossibili, sequatur aliud. Nihilominus negari potest consequentia. Et ratio discriminis est, quia agens ex libero arbitrio necesse est ut determinet intentionem suam ad certum et determinatum effectum. Ad confirmationem dicitur, quod rationes D. Thomae quae procedunt de multitudine et magnitudine, nobis videntur demonstrationes: implicat enim, quod aliquid sit in genere, et non aliqua specie; ergo si aliquod totum quantum existit, debet esse in aliqua specie quantitatis, ergo in aliqua specie mensurae. Similiter si aliqua multitudo rerum est, oportet esse in specie multitudinis mensurabilis unitate.