Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

SUMMA ARTICULI.

PRIMA conclusio. Haec propositio, Deus est, est per se nota secundum se. Ratio est: quia praedicatum huius est idem cum subiecto, Deus enim est suum esse; ergo.

Secunda conclusio. Deus est, non est propositio per se nota nobis. Ratio est: quia non scimus de Deo, quid est; sed indiget demonstrari per ea, quae magis nota nobis sunt; ergo.

COMMENTARIUM.

DE materia huius quaestionis quidam disputant 8. Physi. explicantes vim rationum Aristot. ad probandam primam causam; et in Meth., 12. lib. circa tex. 29. et deinceps. Vide Platonem in Timaeo: et ea quae Marsi. Ficinus adducit de Trimegisto. Mire de hac re loquitur Cicero, maxime lib. 1. De natura Deorum; Aug. Eugubi. lib. 6. De perenni Philosophia. Vide interpretes sacros super illud Rom. 1. «Qui cum cognovissent Deum»; et scholasticos in 1., dist. 2.

CIRCA hunc articulum est dubium de conclusionibus D. Tho. Utrum haec propositio, Deus est, sit per se nota? Et videtur quod sic.

Primo. Principia prima practica sunt per se nota quoad nos sicut speculativa. v. g. bonum est faciendum, malum est fugiendum; sed unum principium practicum est, quod Deus sit colendus, ad hoc enim inclinat habitus primorum principiorum; ergo, Deum esse, est per se notum quoad nos. Probatur consequentia, quia illud principium non esset per se notum, nisi Deum esse, esset per se notum, ergo.

Arguitur secundo. Haec propositio, Deus est, est immediata, ergo pertinet ad habitum primorum principiorum. Consequentia est bona. Nam habitus primorum principiorum inclinat ad propositiones cognitas sine discursu et medio. Antecedens vero probatur. Nam ad probandam hanc propositionem nullum est medium: non enim habet causam, nec rationem formalem, nam ipsa essentia Dei est suum esse. Tunc ultra: haec propositio pertinet ad habitum primorum principiorum; ergo est per se nota quoad nos.

Quod si quis dicat, quod haec propositio, Deus est, potest a posteriori probari. Contra. Demonstratio a posteriori non manifestat propositionem in seipsa. Non enim reddit causam, quare praedicatum conveniat subiecto, ergo si haec propositio, Deus est, non est per se nota quoad nos, numquam erit nota quoad nos.

Arguitur tertio: illud est per se notum, quod non potest cogitari non esse; sed nullus potest cogitari Deum non esse; ergo est per se notum. Maior probatur: nam illa propositio est per se nota, quam nullus potest mente negare, et quam auditam statim approbat. Minor probatur: quia nulla res potest intelligi cum opposito eius, quod est de sua quidditate; sed esse est de essentia et quidditate Dei, ut dicetur q. 3.; ergo. Item probatur minor: quia nullus potest negare Deum esse, nisi ignoret quid importetur per subiectum.

Confirmatur: nam Deus est id, quo melius ex cogitari non potest: sed illud est melius, de quo non possumus cogitare, quod non sit, ergo de Deo non possumus cogitare, quod non sit.

Arguitur quarto. Prima intellectio, quae est fundamentum totius discursus, est quod Deus sit; ergo per se notum est, Deum esse. Consequentia est bona et antecedens probatur. Homo cum pervenit ad usum rationis, tenetur se convertere in Deum, et alias peccat mortaliter, ut dicit D. Tho., 1. 2, q. 89, ar. 6; ergo in primo instanti usus rationis potest cognoscere Deum sine discursu. Patet consequentia: nam si indigeret discursu, non potest se in Deum convertere. Confirmatur: homo in primo instanti usus rationis cognoscit legem, alias non posset peccare; ergo cognoscit Deum legislatorem, nam lex non potest esse sine legislatore.

Arguitur quinto. Illa propositio est per se nota, in qua praedicatum includitur in ratione subiecti: nam tunc impossibile est intelligere subiectum, quin intelligatur praedicatum; sed in hac propositione Deus est, praedicatum est de ratione subiecti; ergo. Confirmatur: Deus est ipsum esse suum; sed non potest cogitari, quin idem de se praedicetur, ut quod homo non sit homo. Neque valet dicere, quod nos non cognoscimus quid est subiecti, et ob id non comprehendimus connexionem, quam habet cum illo praedicato. Contra hoc enim replicatur: nam ad hoc quod aliqua propositio sit per se nota, etiam quoad nos, non requiritur, quod extrema eius sint nota quoad nos, conceptu proprio et quidditativo, sed sat fuerit, quod habeamus conceptus confusos eorum; sed extremorum huius propositionis, Deus est, habemus huiusmodi conceptus; ergo. Probatur maior. D. Tho. docet in articulo quod haec propositio «immaterialia non sunt in loco» est per se nota quoad sapientes, sed nullus hominum potest formare conceptum proprium et expressum quidditativum rerum immaterialium: quia species, quibus nos intelligimus repraesentant spiritualia imperfecte, sed tantum habemus conceptus confusos, ergo hoc sufficit.

Arguitur sexto. Omnia desiderant summum bonum, at vero solus Deus est summum bonum, ergo omnia, desiderant Deum, sed non potest desiderari quod non cognoscitur: nihil est enim volitum, quin praecognitum, ergo per se notum est, Deum esse.

Ultimo arguitur. Omnes intelligunt nomine, Dei, id quo nihil maius est, ut docet Aug. lib. 1. De Doct. Christ., c. 7.; sed per se notum est, quod est aliquid in rerum natura supremum, quo nihil maius est; ergo.

Confirmatur: Omnes nationes compellant Deum nomine quatuor litterarum (ut Platonici adverterunt) Graecis est θεός, Hebraeis nomen tetragrammaton Iehovah, erat solennissimum; Latini Deum appellant; Magi, Persae et Syri appellant Orsi; Aegyptii, Teut; Arabes, Al Ha. Qua in re significari dicunt Platonici primo excellentiam in sua essentia, secundo in esse, tertio in virtute, quarto in operatione.

Confirmatur secundo: Deus intelligitur a nobis sicut quid perfectissimum omnium; sed id quod est, perfectius est, quam id quod non est; ergo non possumus cogitare de Deo cum assensu, quod non sit. Nam si intelligeremus Deum non esse, quomodo ei summam perfectionem tribueremus.

IN oppositum est, primo. Nam si haec propositio, Deus est, est per se nota, et per se pertinet ad habitum primorum principiorum, quoniam praedicatum est de intrinseca ratione subiecti, sequitur quod etiam haec propositio est per se nota, Deus est trinus et unus. Consequens autem est falsissimum: nam ista habetur per fidem, et nullo modo potest pertinere ad habitum primorum principiorum. Sequela probatur. Praedicatum in illa propositione est de intrinseca ratione subiecti, ergo est propositio per se nota. Confirmatur: nam illa propositio, Deus est trinus et unus, caret medio, sicut illa, Deus est; sed ista, Deus est, hac sola ratione est per se nota; ergo etiam illa.

Secundo sequitur, quod haec propositio, Deus est aeternus, et aliae huiusmodi sint per se notae; consequens est falsum, ergo. Sequela probatur: nam praedicatum est de intrinseca ratione subiecti, et qui cognosceret subiectum, statim cognosceret praedicatum illi convenire; ergo. Probatur minor: nam demonstrantur hae propositiones, Deus est immutabilis, Deus est aeternus.

Tertio: illa, quae sunt per se nota ex seipsis, cognoscuntur sine aliqua deductione a causatis in causas, statim enim cognitis terminis cognoscuntur, ut dicitur 1. Post.; sed Deum esse, non cognoscimus nisi per eius effectus, ut habetur Rom. 1. «A creatura mundi per ea, quae facta sunt, intellecta conspiciuntur etc.»; ergo Deum esse non est per se notum.

Denique: quamvis Deus, et eius esse, et similiter essentia et esse, sint idem, distinguuntur tamen saltem ratione; ergo possumus cogitare divinam essentiam sine ese. Antecedens est notum, consequentia probatur: nam ea, quae distinguuntur ratione possunt cognosci separatim, ac subinde unum non est de conceptu, et quidditate alterius; ergo haec propositio Deus est, non est per se nota.

Confirmatur: In Deo idem est esse, quod esse iustum; sed non est per se notum, quod Deus est iustus, sicut de aliis attributis: multi enim existimant, Deum non esse iustum, quia dicunt Deo placere mala; ergo.

IN hac re est maxima inter doctores opinionum diversitas. Cicero enim, lib. 1. De natura Deorum asserit, Deum esse, usque adeo esse per se notum, ut appellet anticipationem naturae, quia sine doctore, sine more et lege omnibus est notum. Eamdem opinionem tenet lib. De legibus, et ait, hanc opinionem esse Epicuri. Eamdem sententiam videtur docere D. Damasc. libr. 1. Orthodoxae Fidei, c. 1, et 3; et D. Hiero. super c. 36. Iob in illa verba. Omnes homines vident eum, et super Psal. 95. in illa verba; Etenim correxit orbem terrae, docet nullam gentem esse adeo barbaram, quae non intelligat naturaliter Deum et Creatorem suum. Et in illud ad Galat. 1. «Cum autem placuit ei qui me segregavit»; et ex illo Ioan. 1. «Erat lux vera, quae illuminat etc.» infert sic: «Ex quo perspicuum est natura, omnibus Dei inesse notitiam». Docent idem D. Anselm. lib. Contra insipientem; Abulem. sup. Exo. c. 5. q. 2. super illud Nescio Dominum, et Israel non dimittam; et Lyra ibidem. Neque videtur valere solutio Div. Thom. hic ad primum, quod isti doctores non intelligantur de expressa Dei cognitione sed de confusa: nam etiam post demonstrationem a posteriori non cognoscitur Deus nisi sub quadam confusione, v. g. quod sit quaedam immortalis natura omnibus eminentior, ut dicit D. Aug. 1. De doctri. Christ. c. 6. 7. et 8; vel per alios conceptus communes, per quos describunt eum Iustinus Martyr in Triphone parum post principium, Basil., Hom. 1. Examer., Cicero in 1. Tuscul., Suidas in dictione Trostheos; vel etiam per negationes, ut docet D. Diony., c. 1. Caelestis Hierar., quomodo diffinit eum Plato in Timaeo Ex hoc sic arguitur. Post demonstrationem est nobis notum, Deum esse, quia scimus eum esse sub quodam communi conceptu; ergo etiam ante demonstrationem scimus Deum esse per se: quia est per se notum nobis sub quodam conceptu communi, ut dicit D. Tho. hic, ad 1. Aegydius Roman. videtur in hanc sententiam inclinare: tenet enim, quod illa propositio, Deus est, est per se nota, et etiam quoad sapientes, et probat primo, quia solus insipiens dixit: non est Deus. Secundo, quia sapientibus est notum in ratione subiecti includi praedicatum; ergo secundum se est notum, et quoad illos.

Est alia opinio, quae in alio extremo docet, scilicet, quod Deum esse non est per se notum, nec quoad nos: nec potest per rationem naturalem demonstrari, sed sola fide creditur. Hanc opinionem articulo sequenti ostendemus esse erroneam.

Tertia opinio est media, quod Deum esse, non est per se notum nobis, sed naturaliter per discursum cognoscitur; est tamen notum secundum se. Haec opinio est D. Tho. hic et 1. Cont. Gent. c. 11. et 12.; De Veritate, q. 10. ar. 12, et 1. Sent., quam sequitur Durandus, d. 3. q. 3. Estque communis omnium Theologorum.

PRO decisione huius dubii notandum est, quod propositio tripliciter dicitur per se nota. Primo secundum se tantum; secundo, quoad nos tantum; tertio secundum se et quoad nos simul. Explicatur haec distinctio. Propositio enim per se nota excludit medium cognitionis: nam per se notum, id est quod non est per aliud notum. Aut ergo excludit medium cognitionis secundum se tantum, quia excludit medium connexionis suorum extremorum: quod non contingit solum, quando praedicatum est de ratione subiecti, sed etiam quando prima passio inest proprio et immediato subiecto, ut docet S. Tho., 1. Post., lect. 36.; et ideo propositiones eiusmodi dicuntur per se notae secundum se tantum, quia propter nostram imperfectionem non cognoscitur a nobis connexio immediate subiecti et praedicati. Aut excluditur medium quoad nos tantum, scilicet, quia medium habet secundum se connexionem suorum extremorum; nos autem ad cognoscendam illam non indigemus medio: v. g. in his propositionibus, nix est alba, motus est, quarum licet habeamus causas in essendo, nobis autem per sensum sine alio medio innotescunt; et istae propositiones dicuntur per se notae quoad nos tantum. Aut vero excludit medium secundum se, et etiam quoad nos: quia intime novimus essentias extremorum, et ex ipsis sine alio medio intelligimus, unum inesse alteri; et huiusmodi propositio est secundum se et quoad nos nota: v. g. Omne totum est maius sua parte. De propositionibus per se notis vide Capreol., in 1., dist. 2., quaestione 2., et Caietan., 1. Poster., cap. 2 et 3; Soto ibidem quaest. 2. ad 9.; Ferrar., 1. Contra Gent., cap. 11.

Hoc supposito sit prima conclusio. Haec propositio Deus est, est per se nota secundum se. Haec conclusio est D. Tho. hic et ubi supra; eam tenet D. Greg. in Moral. super Iob; c. 36.; et probatur ratione D. Tho. hic: nam praedicatum est de intrinseca ratione subiecti; ergo. Antecedens probatur: nam esse est de essentia Dei, ut dicemus. q. 3. Consequentia vero nota est.

Confirmatur primo. Nam visa et intellecta natura subiecti, scilicet Dei, statim intelligitur ipsum esse; ergo.

Confirmatur secundo. Illa propositio Deus est, caret medio a priori: non enim potest demonstrari, nec per causam, nec per rationem formalem a priori; ergo est per se nota secundum se et ex natura sua. Hanc veritatem probant argumenta facta pro 1. parte quaest.

Secunda conclusio. Haec propositio Deus est non est per se nota quoad nos. Hanc conclusionem tenent auctores supra citati, specialiter D. Grego. ubi supra, qui dicit, quod ideo Iob dicit, omnes homines videre Deum, quia per ratiocinationem et discursum facile possunt in eius cognitionem venire; sed quod per ratiocinationem cognoscitur, non est per se notum quoad nos, ut constat ex dictis; ergo. Et in huius rei signum, ut auctor est Euseb., lib. 11. De praeparatione Evangelica, Aegyptii in suis templis Deum sic describebant: «Ego sum quod fuit, quod est, quodque futurum est: nemo umquam velum meum revelavit». Quibus verbis significabant quod licet esse sit de essentia Dei, hoc tamen homines solum per discursum cognoscebant. Explicatur hoc amplius ex illo Exod. c. 6. «Ego Dominus qui apparui Abraham Isaac, et Iacob in Deo omnipotente, id est, qui revelavi illis attributa fortitudinis, et potentiae meae dando illis victorias, et nomen meum, Adonay non indicavi eis». Ubi in Hebraeo habetur nomen significans esse Iehovah. Quo loco praefert Dominus Moysen Patribus antiquis, quod illi etsi habuerint notitiam quid nominis, et cognitionem confusam ex effectibus omnipotentiae, tamen illud nomen Iehovah, quod erat proprium nomen Dei, non manifestavit eis, sicut Moysi. Ex quo sic arguitur: Ad hoc quod aliqua propositio sit per se nota nobis, requiritur ut ex cognitione subiecti, statim sciamus praedicatum illi convenire, et quomodo conveniat; sed ex cognitione Dei etiam illa, quae habebatur a Patribus per revelationem, non cognoscebant, quomodo Deo convenerit esse, ut patet ex locis adductis; ergo neque nobis erit per se notum.

Secundo probatur. Nemo potest dubitare de per se notis nobis, neque oppositum opinari; sed fuerunt philosophi, qui dubitarunt, immo etiam qui oppositum senserunt; ergo. Probatur minor ex Cicer., lib. 1. De natura Deorum, ubi refert quosdam dubitasse, ut fuit Protagoras, quosdam oppositum sensisse, ut fuit Diagoras; et D. August. lib. 3. Cont. lit. Petiliani. c. 21., meminit Diagorae Athei, id est, sine Deo, qui negabat Deum. Item ex Psalm. 13: «Dixit insipiens in corde suo, non est Deus»; itaque non solum ore, sed corde, id est, mente dixit: non est Deus

Tertio, Deum esse non cognoscitur, nisi vel ex discursu, scilicet ex eo quod homo cognoscit visibilia, et ex eis discurrit ad cognitionem unius supremae causae: quia non est processus in infinitum in causis subordinatis; idque Aristot. demonstrat ex aliis rationibus sumptis ex effectibus; aut ex fide humana vel divina; ergo non est per se notum nobis Deum esse. Hanc etiam conclusionem probant argumenta facta pro secunda parte quaestionis.

AD argumenta in principio posita.

Ad primum respondetur, quod quamvis esset principium immediatum nobis, Deus est colendus, tamen non sequitur, ergo Deum esse est per se notum nobis, quia principia practica quantumcumque sint per se nota in suo genere, praesupponunt tamen speculativam cognitionem circa existentia extremorum: v. g. Parentes sunt honorandi, est principium practicum per se notum; tamen quod cognoscamus esse parentes, et esse in rerum natura, non est per se notum. Ita dico, quod illud principium, Deus est colendus, est primum principium practicum; praesupponit tamen speculativam cognitionem qua cognoscamus Deum esse, quae cognitio per discursum debet comparari. Ad cuius expositionem est notandum, quod intellectus practicus per se pendet ab intellectu speculativo: quoniam intellectus practicus dicit ordinem ad voluntatem, et cum nihil sit volitum, nisi prius cognitum, inde est, quod iudicium practicum non possit esse sine iudicio speculativo. Quare licet non sint per se nota prima principia practica, quantum ad id quod pertinet ab speculationem; censentur tamen per se nota simpliciter practice, quia non pendent ab alio iudicio practico priori: sicuti speculativa principia, quodlibet est vel non est, omne totum est maius sua parte, censentur simpliciter prima principia speculativa et per se nota nobis, quia non pendent ab alio iudicio speculativo, quamvis pendeant a cognitione sensitiva et apprehensione.

Ad secundum respondetur, quod haec propositio, Deus est, est immediata secundum se, habet tamen medium quoad nos et a posteriori; et ita quamvis secundum se pertineat ad habitum primorum principiorum, per quem assentimur propositionibus sine discursu, et non possit esse scientia a priori de illa; pertinet tamen ad habitum scientiae a posteriori, et non ad habitum primorum principiorum quoad nos. Et ad replicam respondetur, quod demonstratio a posteriori non notificat propositionem, reddendo causam et rationem, quare praedicatum conveniat subiecto, cum illa demonstratio non procedat per causam: manifestat tamen illam propositionem quoad nos, saltem quantum ad veritatem facit evidentiam, quod tale praedicatum conveniat subiecto, et hoc sufficit ad hoc ut illa propositio sit evidens nobis per medium demonstrationis a posteriori. Secundo possemus respondere, quod ad habitum primorum principiorum solum pertinent illae propositiones, quae sunt per se notae omnibus modis, et secundum se et quoad nos: nam aliis propositionibus, quae sunt per se notae secundum se, non tamen quoad nos, numquam assentimur per habitum primorum principiorum; nam habitus primorum principiorum datus est a natura, ut possimus cognoscere veritates illas quae sunt omnibus notissimae.

Ad tertium respondetur primo, quod aliqui sunt qui negant istam propositionem Deus est, ut diximus in secunda conclusione. Secundo respondetur, quod argumentum procederet si nobis esset notum, quid Deus sit, quod tamen non est per se nobis manifestum. Et ita illa propositio, Nulla res potest intelligi cum opposito eius quod est de sua quidditate, vera est de eo, qui intelligit subiectum quantum ad quod quid est. Ceterum in hac vita non cognoscimus, quid sit Deus, et ita possumus intelligere Deum cum opposito eius quod est de sua quidditate.

Ad confirmationem respondetur cum Caietan. hic, quod cum concedimus per istam vocem, Deus, concipere omnes nationes id quod altius esse et excogitari non potest, comparatio accipienda est in actu signato, non in actu exercito, id est, non est intelligendum, quod Deus praestat omnibus aliis rebus, secundum quod existunt in rerum natura, sed secundum quod apprehenduntur propriis conceptibus; ut sit sensus, quod Deus prout concipitur a nobis audita hac voce, Deus, excellit hominem secundum quod concipitur a nobis, audita hac voce, homo: et sic in aliis rebus, sive res istae sint in rerum natura, sive non; v. g., si quis mente fingeret musicum omnibus numeris absolutum, quamvis ille non esset in rerum natura, diceremus esse praestantiorem omnibus aliis, non quidem quatenus existunt, nam sub hac ratione certum est illos esse praestantiores illo, sicut ens praestat non ente: ille tamen praestat illis secundum quod comprehenduntur propriis conceptibus. Dico ergo, quod non est per se notum esse Deum in actu exercito, et secundum actualem existentiam excellere res alias existentes. Itaque non est per se notum Deum esse: est tamen per se notum, Deum praestare omnibus in actu signato, id est, secundum quod a nobis concipitur, et secundum quod aliae res a nobis concipiuntur, et sic intelligitur D. Tho. ad 2.

Ad quartum respondetur, quod solutio eius cum sua confirmatione pertinet ad 1. 2., q. 89., art. 6. quae a me non absque commoditate disputata est in 2. 2., q. 10., art. 1. Sed breviter pro nunc respondetur, quod puer in primo instanti usus rationis nec tenetur explicite Deum cognoscere, aut formaliter se in illum convertere; sed tantum tenetur se referre ad bonum, quod tunc cognoscit, in quo virtualiter refert se ad summum bonum, quod est Deus. Ad huius intelligentiam nota, quod in primo instanti usus rationis promulgatur homini lex naturalis per synderesim naturaliter inditam et incitantem ad bonum secundum rationem, in quo virtualiter continetur Deus; et ideo si non se convertat ad hoc bonum, peccabit mortaliter.

Ad confirmationem respondetur, quod puer in illo instanti non cognoscit formaliter Legislatorem: sed tantum cognoscit dictamen rationis naturalis, quod sibi proponit aliquid tamquam rationi consonum, vel dissonum. Et si puer huic dictamini assentitur, dicitur observare legem Dei; si repugnet, censetur illam violare, quia legem Dei, quae ibi includitur, contemnit. Est enim rationis dictamen veluti Dei vicarius, et promulgatio divinae legis facta homini in particulari.

Ad quintum respondetur, quod illud argumentum concludit, quod illa propositio, Deus est, est per se nota secundum se, non tamen quoad nos, quia extrema non sunt nota nobis, quamvis praedicatum sit de intrinseca ratione subiecti; et qui cognosceret subiectum et eius quidditatem, statim cognosceret praedicatum convenire subiecto.

Ad confirmationem, patet. Sed ad replicam ibi factam dicimus, quod aliquando sufficit ad rationem propositionis per se notae nobis, quod eius termini sint confuse cogniti. Quando enim propositio est negativa, contingit sufficere confusam cognitionem subiecti, ut immediate cognoscatur negari aliquod praedicatum de subiecto: sicut in hac propositione, incorporea non sunt in loco, statim cognoscitur praedicatum negari de subiecto: quia ad hoc sufficit conceptus negativus, quem habemus spiritualium, per quem auferimus rationem essendi in loco circumscriptive: quia eo ipso quod non est corpus, intelligitur non circumscribi loco.

Ad sextum respondetur, quod summum bonum desideratur dupliciter, primo modo in sui essentia in particulari: et sic non omnia desiderant summum bonum: alio modo in sui similitudine et in communi, et sic omnia desiderant summum bonum, quia nihil est desiderabile, nisi inquantum in eo similitudo summi boni invenitur: unde ex hoc non potest haberi quod Deum esse, quod est summum bonum per essentiam, sit per se notum.

Ad ultimum respondetur, quod non est per se notum, esse unum supremum in rerum natura. Ad primam confirmationem respondetur, quod omnes ille excellentiae de Deo, sunt cognitae per discursum. Ad secundam, quod qui vere cognoscunt Deum, cognoscunt esse unum quidem perfectissimum, non solum cogitatione, sed in re: at hoc naturaliter ex discursu habuerunt: nos autem dicimus, quod non statim sine discursu talis cognitio habetur, scilicet, unam rem omnium supremam esse in actu.

AD argumenta in oppositum, quatenus procedunt contra primam conclusionem respondendum est.

Ad primum respondetur, quod illa propositio, Deus est trinus et unus, et similes, immediatae sunt et per se notae in ordine ad lumen supernaturale, quia in illo ordine carent medio, et praedicatum est de intrinseca ratione subiecti, ob idque pertinent ad habitum primorum principiorum illius ordinis; tamen nullo modo dicendae sunt propositiones immediatae et per se notae in ordine ad lumen naturale: quoniam est ordinis inferioris, et ita non potest attingere rem ordinis superioris. Distinctio igitur propositionis per se notae in per se notam secundum se, et quoad nos, intelligitur de propositionibus quae cadunt sub lumine naturali.

Ad secundum respondetur, quod licet praedicatum sit de intrinseca ratione subiecti, habet tamen causam saltem virtualiter, et aliam propositionem priorem, per quam demonstretur proprie, et ita non est immediata, nec per se nota, sed per aliud. Ad secundam probationem respondetur, quod qui cognosceret subiectum, statim cognosceret praedicatum illi convenire mediante causa virtuali, scilicet immutabilitate.

Ad tertium respondetur, quod quamvis illa propositio, Deus est, sit per se nota secundum se, non tamen est per se nota quoad nos, ex defectu cognitionis nostrae, eo quod Deum cognoscere non possumus nisi ex effectibus.

Ad quartum respon. quod ea quae distinguuntur ratione possunt cognosci a nobis unum sine altero, propter imperfectionem nostrae cognitionis. Quamobrem quamvis Deus simplicissimus sit, non habens nisi unicam diffinitionem, cognoscitur a nobis multis conceptibus et divisim; quem tamen si perfecte cognosceremus, non possemus unum sine altero de illo concipere, quoniam perfecta cognitio Essentiae divinae includit cognitionem existentiae et omnium attributorum, quia omnia sunt de intrinseca ratione eius. Sed adverte, quod quando unum distinguitur ratione ab altero, intelligi potest sine illo abstractione negativa, nihil cogitando de altero, formando diversos conceptus; non tamen possumus cognoscere unum sine altero abstractione praecisiva negando unum de altero. Et ita cum esse sit de quidditate Essentiae divinae, non possumus negare illud de illa. Ad confirmationem, patet ex solutione ad 2.

SUMMA ARTICULI.

PRIMA conclusio. Non est demonstrabile demonstratione propter quid, scilicet ex causa. Ratio est. Medium demonstrationis propter quid est quod quid est; sed de Deo non possumus scire quia est, ergo non possumus demonstrare, quod est. *Secunda conclusio. Demonstrabile est Deum esse demonstratione, quia, id est, ex effectibus. Hanc probat primo in argumento, Sed contra, auctoritate Divi Pauli ad Roman. 1: «Invisibilia Dei per ea, quae facta sunt, etc.». Secundo, in corpore: Ex quolibet effectu possumus demonstrare propriam illius causam esse, dummodo sit notior effectus quam causa; ergo ex effectibus Dei demonstrabile est ipsum esse.

Tertia, ad primum. Deum esse, et huiusmodi propositiones, quae ratione naturali demonstrari possunt, non sunt articuli fidei, sed praeambula ad fidem.

Quarta, ad tertium. Ex effectibus non possumus perfecte Deum cognoscere secundum suam essentiam. Ratio est, quia ex effectibus non proportionatis causae non potest haberi perfecta cognitio causae; sed quicumque effectus Dei sunt improportionati Deo, ergo.*

COMMENTARIUM.

DUBIUM est, utrum Deum esse, sit demonstrabile? Et videtur quod non.

Arguitur pro parte negativa. Primo. Haec propositio, Deus est, pertinet ad fidem, et habetur per revelationem divinam; ergo non potest demonstrari. Consequentia videtur bona, nam fides est de rebus supernaturalibus, quae pertinent ad ordinem supernaturalem, cum sit habitus supernaturalis et ordinis divini. Item, quia hoc obiectum, Deum esse, est omnino supernaturale secundum se; siquidem est ipsa Dei essentia, ergo non est attingibile naturali intellectu. Quod si dicas illam propositionem non pertinere per se ad fidem,

sed per accidens ut dicit D. Tho., 2. 2., q. 2. art. 4., contra hoc replicatur: Habitus qui differunt genere ex diverso modo procedendi, non possunt nec per se nec per accidens, terminari ad idem; sed fides, et scientia naturalis differunt genere, ergo.

Secundo. Non potest intelligi, quod Deus sit trinus et unus, nisi intelligamus quod Deus sit; sed Deum esse trinum et unum, non est demonstrabile, sed tantum habetur per fidem. Consequentia probatur: nam alias cognitio fidei dependeret a naturali cognitione, quod videtur esse falsum. Antecedens vero est manifestum, quoniam Deum esse trinum, intrinsece supponit Deum esse.

Tertio. Si Deum esse, est demonstrabile, sequitur quod id quod est perfectissimum in Deo sit demonstrabile; consequens autem est falsum, ergo etc. Sequela probatur: nam perfectissimum, quod est in Deo, est esse, ut infra dicemus. Falsitas vero consequentis probatur: nam Deum cognoscimus per effectus et creaturas; sed nullus effectus vel creatura potest repraesentare perfectissimum quod est in Deo, immo ex creaturis solum possumus devenire in cognitionem imperfectam Dei, ergo.

Confirmatur. Esse in Deo est idem cum sua Essentia; sed Essentia Dei non est demonstrabilis per effectus, quia consistit in Trinitate Personarum et unitate Essentiae: Trinitas autem Personarum indemonstrabilis est, ut docet D. Tho. infra, q. 32., art. 1., ergo.

Quarto. Si Deum esse, possemus cognoscere per demonstrationem, maxime per demonstrationem a posteriori et ab effectu, ut docet D. Tho. in artic. Sed hoc non: primo, quia alias per talem demonstrationem cognosceremus perfecte Deum: nam cum effectus habeat similitudinem cum causa, ducit nos in cognitionem perfectam suae causae. Secundo. Haec demonstratio a posteriori, quod Deus sit, non potest haberi neque ab angelis neque ab hominibus; ergo nullo modo est possibilis. Quod non ab angelis probatur: nam D. Tho., I. Sent., d. 3., q. 1., art. 3. tenet quod angeli non habent demonstrationem a posteriori quod Deus sit, et probat: nam haec demonstratio incipit a cognitione creaturarum, et terminatur ad Deum; sed angeli a cognitione Dei descendunt ad cognitionem creaturarum, ergo. Quod non ab hominibus, probatur: nam ut docet D. Tho., 1. p., q. 94., art. 1., ad 3. primus homo in statu naturae non cognoscebat ex demonstratione sumpta ab effectu, ergo. Pro huius rei explicatione sciendum est, fuisse antiquitus quosdam Philosophos qui opinati sunt, non posse demonstrari Deum esse, nec etiam demonstratione ab effectu et a posteriori: sed solum divina revelatione cognosci, atque sola fide certo credi. Hanc sententiam refert D. Tho. lib. I. Contra Gen., c. 12., et communiter solet ascribi Rabbi Moysi., lib. 3., c. 6. Inter Theologos recentiores unus est Petrus Aliacus, qui in I. Sent. dist. 3., q. 3. hanc sententiam sequitur et nititur solvere omnes rationes Arist. in 7. et 8. Physi. et 11. et 12. Metaphy. Ceterum haec sententia est temeraria, et ut quibusdam videtur erronea. Sed nihilominus mihi distinguendumi videtur. Si enim quis neget, naturaliter posse cognosci, quantum sat est ad obligandum homines ad cultum Dei, Deum esse demonstrari posse, est haeresis: si quis autem dicat, non demonstrari secundum artem aristotelicam, non est error in fide, sed in Physica, aut Metaphysica, et temerarium in fide. QUAPROPTER sit nobis certa conclusio. Sententia S. Tho. in secunda sua conclusione est certissima, et oppositum eius est temerarium.

Probatur primo ex Sacra Scriptura: nam Roma. 1. dicitur: «Invisibilia enim ipsius a creatura mundi per ea, quae facta sunt intellecta conspiciuntur, sempiterna quoque virtus eius et Divinitas, ita ut sint inexcusabiles». Nota verbum conspiciuntur, non enim ait, opinione creduntur. Nota ut sint inexcusabiles et tamen si certo non cognovissent, excusationem haberent. Item Sap. 13. «A magnitudine enim speciei et creaturae cognoscibiliter poterat Creator horum videri». Quo in loco ponderanda sunt illa verba cognoscibiliter, quod idem valet, quod evidenter, et videri, quod significat evidentiam. Haec duo testimonia sunt apertissima ad probandam conclusionem D. Tho. Nihilominus Aliacen. ubi supra, nititur ea solvere dicens, quod demonstrantur de Deo aliquae proprietates ex creaturis, sed non quod sit; v. g. demonstratur quod sit unus, quod sit immutabilis etc. At vero haec solutio nulla est, quia rationes Arist. evidenter probant esse unum primum motorem: et lib. 12. Metaph., c. 7. concludit: «Patet igitur esse unam substantiam primam et immortalem»; et Sap. 13. accusat Spiritus Sanctus eos, qui ex his quae videntur bona, non potuerunt cognoscere eum qui est. Innuunt etiam idem alia multa loca Sacrae Scripturae, ut est illud Psal. 18: «Caeli enarrant gloriam Dei, etc.», et illud Psal. 88. «Confitebuntur caeli mirabilia tua», ubi vide Caie.; et illud Psal. 103 «Extendens caelum sicut pellem». Quo significatur, quod caelum est veluti apertus liber, qui ex pellibus animalium olim fiebat, ut ex illius cognitione veluti in libro edoceremur de Deo, unde Acto. 14. dicitur. «Nos mortales sumus, annuntiantes vobis converti ad Deum, qui fecit caelum et terram. Et quidem non sine testimonio semetipsum reliquit, benefaciens nobis de caelo, dans pluvias etc.» Super quem locum Ambr., 2. lib. De vocatione Gentium, c. 1. ait: «Etiam ante Sacras Litteras in testimonium Domino deservivit orbis, et inenarrabilis caelorum pulchritudo, per quam hominibus quaedam tabulae praebebantur, ut veluti in paginis elementorum et caelorum divinae institutionis doctrina legeretur». Et Sapien. 1. dicitur: «Spiritus Domini replevit orbem terrarum, et hoc, quod continet omnia, scientiam habet vocis» id est, Spiritus Sanctus suis operibus replevit, et hoc quod continet omnia. Cuius sensus videtur esse, ut periphrasis sit mundi, cum dicitur, Hoc quod continet omnia, intelligatur mundus, qui ut ait Plin. lib. 2. c. 1., eius circumflexu degunt cuncta; vel ut ait Pompon. Mella. lib. 1. cap. 1. quia uno ambitu se cunctaque; complevit hoc, inquam, scientiam habet vocis, id est, veluti magister noster, ex cuius conspectu veluti praeceptoris voce erudimur, ut eum cognoscamus: de quo vide Basil. homil. 1. Exam.; similiter Psalm. 128. «Mirabilis facta est scientia tua ex me», id est, ex hominis creatione Dei mirabilis cognitio mundo innotuit. Ita Basilius hom. 10. Exam. Praeterea probatur conclusio auctoritate omnium Sanctorum, quia passim sacri Doctores nostram conclusionem affirmant. Origen. homil. 2. divers.; Basil. homil. 1. 2. 6. 10. et 11. Exam.; Hilar. Psal. 12.; D. August. lib. 10. Confes. c. 6.; De spiritu et littera cap. 12. et 8. De Civit. c. 6. et Sermone 55 De Verbis Domini; D. Greg. lib. 27. Moral. cap. 2. super c. 36 Iob; Hierony. lib. 11. in Isaiam in fine, et ad Roman. 1. et ibi Ambr. et ubi supra, et Chrysost. ibi et hom. 9. et 10. Ad populum; Theodoretus lib. De Diis et Angelis, et lib. de Providentia; D. Dionys. c. 7. De divi. Nomin.; Damas. lib. 1. De Fide. capit. 1.; Theophi. lib. 1. ad Autolicum; D. Cyril. lib. 3. in Ioan. c. 3. et 13; D. Greg. Nazian. lib. 2. Theol.; Lactan. Firmia. lib. 1. Divin. Institut. Et omnes Doctores Scholastici in 1. Sent. d. 2. et 3. Item ex prophanis auctoribus, Philon Iudaeus lib. 2. Allegoriarum Sacrarum Litterarum, ante medium; Ammonius in praefatione Praedicamentorum; Cicer., 1. Tuscu. et 2. De natura Deorum; Lucretius lib. 5.

Probatur deinde rationibus naturalibus et theologicis. Cognitio Dei est primum fundamentum totius religionis, immo et totius vitae rationalis bene institutae; ergo si ratione naturali demonstrari non posset Deum esse, actum esset de religione, virtutibus naturalibus, moralibus, si intra naturae limites nos contineremus.

Confirmatur: nam si homo esset conditus in puris naturalibus sine aliqua cognitione supernaturali, posset consequi finem suum; ergo posset habere cognitionem certissimam, quod Deus sit: haec autem haberi non potest nisi per demonstrationem, ergo. Alias demonstrationes naturales pro hac conclusione statuit D. Tho. art. seq. quas ibi examinabimus.

AD argumenta in principio posita respondetur.

Ad primum notandum est, quod septem articuli fidei, qui pertinent ad Divinitatem distinguuntur et proponuntur credendi toti Ecclesiae et singulis fidelibus, inter quos sunt plurimi ignorantes has demonstrationes. Pauci enim sunt qui eas capiunt, et ideo septem articuli distinguuntur: et ideo formaliter loquendo non potest esse fidei obiectum quod demonstratur sive a priori, sive a posteriori, quia fides est de non visis et obscuris. Nihilominus quia habitus fidei, et lumen supernaturale reddit magis certum intellectum circa istam, Deus est, quam lumen naturale per discursum, non est negandum quin per fidem quodammodo assentiamus huic, Deus est, etiam illi qui habemus demonstrationes. Dico autem per fidem quodammodo nos assentiri quantum ad certitudinem. Duo enim habitus concurrunt in philosopho christiano ad assensum huius, Deus est: alioqui firmius assentiret illi rusticus, quam Theologus, quia ille per fidem supernaturalem, iste vero per discursum naturalem, de qua re plura dico in 2. 2. q. 1. art. 5. Cavendum tamen est, ne sermone vulgari in concionibus dicatur, non esse articulum fidei, Deus est unus. sed possumus dicere, non est obscurum sapientibus, quod Deus est unus Deus, sed apertum ratione naturali, quamvis etiam ipsi propter fidem, quam habent sunt magis certi de illa veritate, quam philosophi naturales. Ad argumentum igitur respondetur bonam esse solutionem ibi assignatam. Ad replicam, quod habitus qui differunt genere non terminantur ad idem obiectum formale sub eadem ratione formali: terminantur tamen ad idem materiale: fides enim terminatur ad illam veritatem confortans intellectum quantum ad certitudinem supernaturalem; lumen vero scientiae sub ratione quadam naturali evidenti.

Ad secundum respondetur: nego consequentiam. Quia, ut ait D. Tho. hic, ad secundum, nullum est inconveniens, quod aliquid naturale praesupponatur ad cognitionem supernaturalem fidei, non tamquam id cui innititur ille assensus, sed tamquam quid praesuppositum et materiale

Ad tertium, quod id, quod est perfectissimum in Deo, demonstratur imperfecte, et secundum imperfectam rationem: solum enim demonstratur, quod sit in rerum natura. Ad confirmationem vide D. Tho. 1. Contra Cent. c. 12., et ibi Ferrar. Respondetur tamen, quod etiam de Essentia demonstratur quod sit et quod non distinguitur ab esse.

Ad quartum respondetur, quod omnes effectus creati respectu Dei sunt effectus improportionati et inadaequati; et ob id solum habetur cognitio imperfecta Dei per istos effectus. Ad secundam probationem minoris respondetur, quod omnis cognitio naturalis quam habent tam angeli, quam homines naturaliter incipit a creaturis, et terminatur ad Deum, et ita est a posteriori. Et ad illud D. Tho. de angelo respondetur, vel quod loquebatur secundum cognitionem beatam eorum, nam haec incipit a Deo, et terminatur ad creaturas; vel solum excludit necessitatem cognitionis per effectus exteriores creatos, quia per suas essentias cognoscunt Deum. Et ab illud de Adamo S. Tho. illic docet excellentiam cognitionis Dei quam Adam in illo statu habuit. Non enim erat illi necessarium, quod deveniret in cognitionem Dei per effectus sensibiles, sicut nos devenimus: sed per effectus intelligibiles, et in illis melius intelligebat Deum, quam nos ex sensibilibus.

Circa quartam conclusionem nota, quod illa est D. Dionys. lib. De Divi. Nomi. c. 1. et 2. ubi ait, quod Deus secundum suam substantiam est ignotus: et ratio est quam assignavimus in conclusione.

Sed contra est argumentum, ex illo Roman. 1: «Invisibilia enim ipsius etc. sempiterna quoque virtus eius et Divinitas»; ergo non solum ostenditur virtus ad operandum, sed etiam ipsa Essentia divina.

Respondetur, et nota, ex D. Tho. super hunc locum, quod ex creaturis tripliciter potest homo Deum cognoscere. Primo per causalitatem, quia res mobiles reducuntur ad unum immobile, et sic ostenditur, quod est Deus. Secundo per viam excellentiae, quatenus ex perfectionibus creaturarum colligimus excellentias illas esse in Deo. Tertio per viam negationis, quatenus de Deo negamus omne quod imperfectum est in creaturis. Cum ergo haec tria dicat Apostolus, philosophos agnovisse, invisibilia, virtutem sempiternam, Divinitatem: invisibilia pertinet ad quod quid est Dei: sempiterna virtus ad causam efficientem, Divinitas ad causam finalem: summum enim bonum oportet esse finem omnium aliorum. Non eodem modo ista cognovisse illos, dicendum est. Invisibilia per viam negationis, quia haec ad essentiam secundum se pertinent; loquitur autem in plurali invisibilia, quia per multas negationes cognoscimus divinam essentiam esse actum purum. Secundum, scilicet sempiterna virtus, cognoscitur per viam causalitatis. Tertium, scilicet Divinitas, per viam excellentiae; Divinitatis enim nomine bonum importatur, quod ab omnibus suo modo participatur, sed in Deo est excellentissime. Patet ergo per hoc, quod senserit D. Thom. in praedicta conclusione cum ait, quod non possumus perfecte Deum per suam Essentiam cognoscere. Non enim negat quin aliquo modo per viam negationis, ut dictum est, cognoscatur.

SUMMA ARTICULI.

HABEMUS unicam conclusionem affirmativam, quam D. Tho. quinque demonstrationibus confirmat, desumptis ex Philosopho. Prima desumitur ex 7. Physicorum, et 8. et 12. Metaphysicorum, c. 7. Secunda desumitur ex 2. Metaphysic., tex. 4. Tertia et quarta desumuntur ex 2. Metaphysic. text. 5. et ex 4. Metaphysi. Quinta ratio desumitur ex D. Damasc., lib. 1. Fidei orthod. cap. 3. et ex Comment. lib. 2. Physic., comment. 7.

COMMENTARIUM.

DUBITATUR circa istum articulum, utrum praedictae rationes sint bonae?

Arguitur primo contra omnes rationes in communi: nam omnes illae simul sumptae non probant intentum, scilicet Deum esse; ergo. Antecedens probatur: nam prima ratio solum convincit, quod reperiatur in rerum natura primum movens immobile; secunda probat esse unam primam causam rerum omnium effectricem; tertia probat esse aliquod ens necessarium non mendicans ab alio suam necessitatem; quarta, aliquod supremum bonum; quinta, quod sit unus supremus gubernator: sed in his supponitur quod Deus sit; ergo non demonstrant Deum esse.

Arguitur secundo contra primam rationem. Etenim in illa dicitur, quod omne quod movetur, ab alio movetur: sed hoc principium nec demonstratur, nec est per se notum; ergo demonstratio prima est nulla. Probatur minor. Nam ratio, qua probatur, omne quod movetur, ab alio movetur, solum pervenit ad hoc, quod in motu corporali physico necesse est pervenire ad aliquid, quod non moveatur per se; sed non probat, quod non moveatur per accidens: v. g., in motu hominis pervenimus ad ostendendum, quod anima movens corpus non movetur per se, quamvis moveat per se corpus; ergo ea via solum ostenditur, esse unum movens primum, sicut est anima, quae est actus corporis. Confirmatur primo: esto perveniamus ad ostendendum, esse unum movens primum, sat est si sit motor primi caeli, qui tamen non est Deus, sed intelligentia separata a materia corporali et subsistens per se. Explicatur evidentius hoc argumentum. Nam illa maxima, omne quod movetur etc. vel intelligitur de motu physico, vel de motu metaphysico. Si primum, nihil concludit: nam etiam si intelligatur de primo moventi omnino immobili motu physico tam per se, quam per accidens, ut Soto intelligit in 8. Physicor., q. 4., dumtaxat convincit deveniendum esse ad intelligentiam motricem, a qua pendet omnis motus physicus; quae tamen intelligentia neque per accidens, nec per se motu physico movetur. Item ex hoc solum colligitur, quod in eodem vivente distinguatur pars per se movens a parte per se mota. De motu vero metaphysico intelligi non potest: nam in motu metaphysico, qualis est intelligere, idem potest esse movens et motum secundum diversas rationes, ut docet Caiet. infra, q. 79., art. 2., nam id. intellectus est agens intellectionem et patiens, scilicet, producens et recipiens; ergo si de omni motu intelligitur, non habet verum, quod omne, quod movetur, ab alio movetur.

Confirmatur secundo: nam illa altera propositio ex qua procedit haec ratio, scilicet, nihil est simul in actu et in potentia, licet sit vera de actu et potentia secundum eamdem rationem, quomodo loquitur Aristotel. et D. Thom., non tamen habet verum in potentia formali, et actu virtuali, ut inquit Scotus, quando scilicet aliquid est in actu per principium eminentius ad producendum aliquem effectum alterius rationis: nam intellectus per species est in actu virtuali, et potentia formali respectu intellectionis; hic autem posset quis dicere, quod ut plurimum ratio probat quod est deveniendum ad unum primum motorem ceterorum, quod possit seipsum movere per hunc actum virtualem, quod tamen non sufficit ad intentum D. Tho.

Arguitur tertio contra secundam rationem, in qua praesupponitur non esse processum in infinitum in causis efficientibus. Nam posset quis solvere illam rationem dicens, quod causae ultimae et mediae non habent necessariam dependentiam ab una prima, sed a prioribus. Et quando infertur, ergo numquam incipiet motus, si non datur una prima causa, respondebit: nego consequentiam, quia simul tempore priores causae, quae sunt infinitae numero influunt; et ideo non expectabitur tempus ut prima causa moveat; sicut modo, de facto, multitudo finitarum causarum universalium semper influit in haec inferiora, et tamen solum prius natura superiores quaeque influunt, quam inferiores; nihilominus motus particulares rerum inferiorum incipiunt et desinunt secundum quod diversimode applicantur ad causas universales; ergo parum refert quod causae sint finitae vel infinitae, si simul tempore influunt.

Confirmatur, quia dicetur quod motus superiorum causarum etiam infinitarum est spiritualis, et non pendet a tempore, quare ibi non invenitur mora inter moveri et movere. Hoc argumento possemus uti contra id quod supponitur in prima ratione, quod non datur processus in infinitum in moventibus; et contra id, quod in tertia, quae assumit hoc fundamentum, quod in necessariis non datur processus in infinitum: dicetur enim non esse inconveniens, sicut non est inconveniens in causis efficientibus ut v. g. si Petrus haberet infinitas causas efficientes, scilicet patrem, avum, proavum, etc.

Confirmatur ultimo. Causa media non pendent a prima causa in eo quod causa: nam causa ut causa solum respicit effectum: neque ut causa media, quia ut sic solum exigit, quod mediet in causando; ergo causa media, ut sic, solum exigit, quod pendeat a priori, non a prima. Item, haec conditionalis vera est, si causae procederent in infinitum, omnes causae essent causae mediae; ergo ad rationem causae mediae non requiritur, quod dependeat a prima. Hoc eodem argumento impugnatur tertia ratio.

Arguitur quarto contra tertiam rationem. Nam ibi supponitur, quod sit impossibile contingentia semper fuisse: tamen, infra q. 46. docet mundum, excepto homine, potuisse esse ab aeterno; ergo.

Quinto, contra quartam rationem. Et primo contra illud: quod est maxime tale est causa omnium quae sunt in illo genere. Arguitur sic: albedo est maxime perfecta in genere colorum, et tamen non est causa aliorum colorum; et similiter homo est perfectissimum omnium animalium, tamen non est causa aliorum animalium; ergo.

Arguitur sexto contra processum illum: quod in unoquoque gradu perfectionis necesse est pervenire ad unum primum; videtur hoc non sufficienter probare esse unicum summum bonum: nam in genere calidorum non pervenitur ad unum calidum numero, quod sit causa aliorum, sed ad unum secundum speciem, scilicet ignem; ergo ratio non concludit amplius quam esse bonum secundum speciem, non in uno singulari quod est causa aliorum bonorum.

Arguitur ultimo contra ultimam rationem: nam potest quis dicere esse plures gubernatores, aequalis potestatis, scilicet infinitae, sic adeo ut alius alio sit superior in infinitum; unde non sequitur, quod sit supremus gubernator.

PRO solutione horum argumentorum, nota primo id quod saepe admonent viri docti et modesti, ex Aristo. 1. Ethic. c. 3., non esse hominis bene disciplinati, aequalem evidentiam exigere in omni materia; sed alia est certitudo Mathematici, alia Physici, alia Metaphysici. Unde cum hae demonstrationes quas S. Tho. adducit, quaedam sint physicae, quaedam metaphysicae, partim etiam morales, ut ultima quae procedit ex gubernatione, quae potest ad mores aptari: non sunt aequaliter evidentes.

Secundo notandum, quod ut diximus in articulo praecedenti, ex creaturarum cognitione ad Dei contemplationem tripliciter pervenimus: nam invisibilia cognoscimus per viam negationis; sempiternam virtutem per viam causalitatis; Divinitatem per viam excellentiae. Et ad hos tres modos devenimus ex tribus, quae inveniuntur in creaturis. Creatura enim est ens, et ab alio, et ex nihilo. Ens dicit perfectionem, et quantum ad hoc cognoscimus Deum per viam excellentiae; ab alio, dicit causalitatem, et per eam cognoscimus Deum per viam excellentiae; ab alio, dicit causalitatem, et per eam cognoscimus Deum per viam efficientiae: ex nihilo, dicit imperfectionem, et per remotionem eius cognoscimus Deum per viam negationis Haec autem tria sunt quae D. Thom. hic demonstrat de Deo: Essentiam eius in quarta ratione, ostendendo qualis sit, removendo ab ea omnem limitem perfectionis, quae reperitur in creaturis, scilicet quod sit maxime ens; vim efficientiae et virtutem eius, in prima et secunda ratione; sempiternitatem vero, in tertia: in quinta vero, Divinitatem per viam excellentiae. Ordo vero harum rationum talis est: nam cum Deus cognoscatur per ea, quae facta sunt, et id quod factum est, ut sic, immediate respiciat virtutem facientis, cuius est reducere aliquid de potentia ad actum, ideo demonstratur quod sit in natura aliquid omnino immobile et movens cetera. Et quia primum movens debet esse primum efficiens, alias moveretur a primo efficiente, ideo secundo demonstrat, quod debet esse unum primum efficiens; et quia hoc debet esse aeternum et a se, alias produceretur ab alio, debet in se praehabere perfectiones quas producit, eminentiori quodam modo, ideo tertio demonstrat quod sit unum ens necessarium et a se: et quarto, quod sit omnium entium nobilissimum et maxime tale: tandem, quia ut docet Arist. 12. Metap. tex. 52., a primo movente oportet provenire totam ordinationem universi, ideo ultimo loco probat ipsum esse omnium ordinatorem, in quo etiam implicite probatur ipsum esse ultimum finem omnium: efficiens enim primum, et primus ordinator est ultimus finis, ut dicitur 12. Metaph.

Tertio notandum est, quod hae rationes ad duo possunt afferri: primo, ad probandum esse in rerum natura ens quoddam infinitum, immateriale, etc. quale dicimus esse Deum; secundo, ad concludendum inveniri in natura quaedam praedicata, quae secundum veritatem sunt propria Deo, non curando quomodo illi conveniant: v. g., prima ratio potest afferri ad probandum unum motorem immobilem, sive ille sit forma caeli, sive ens creatum, sive quodvis aliud; vel ad probandum esse unum motorem omnino immobilem, qualem ponimus Deum. Caiet. in hoc art. dicit rationes istas quasi per accidens concludere Deum esse, scilicet quod invenitur primus motor, quod est praedicatum proprium Dei secundum veritatem. Haec tamen sententia falsa est. Et probatur primo: nam vel praedicata quae hic de Deo concluduntur, sunt propria Deo, vel communia sibi, et corpori caelesti sive motori eius. Si primum, ergo male docet Caiet. per has rationes non concludi motorem magis immobilem, quam anima intellectiva vel forma caeli. Si secundum, ergo non concludunt aliqua praedicata, quae secundum veritatem sunt propria Deo: siquidem communia non sunt propria.

Confirmatur: nam si hoc commune tantum concluditur, sequitur, neque etiam per accidens istas rationes probare Deum esse. Nam illud praedicatum motor immobilis, non curando an aliquo modo, saltem per accidens, sit mobilis, potest competere alteri quam Deo, scilicet, intelligentiae motrici caeli; ergo etiam si probetur huiusmodi motorem esse, nihil proprium de Deo probatur.

Secundo: nam praedicata quae in ceteris rationibus probantur de Deo, non possunt alteri ab ipso competere, v. g. esse primum efficiens, ens non ab alio, ens omnium perfectissimum; ergo directe istis rationibus probatur Deum esse. Ita sentiunt Capreo. in I., dist. 3., q. 1., Ferrar., 1. Contra Gent., cap. 13. circa secundam rationem D. Thomae.

AD primum argum. itaque respondetur, quod licet omnes illae rationes simul sumptae non probent immediate et explicite, Deum esse, et multo minus Deum esse illud ens perfectissimum, quo perfectius quid excogitari nequit (hoc enim reservatur ad probandum in sequentibus quaestionibus) nihilominus rationes illae efficacissime probant quod in rerum natura reperiuntur perfectiones quaedam, et proprietates, quae alteri quam Deo nequeunt competere; et ex consequenti virtualiter et implicite probant Deum esse. Nam prima ratio convincit reperiri in rerum natura primum movens immobile, et sic aliae probant efficaciter alias proprietates, quae soli Deo convenire possunt.

Ad secundum respondetur, quod si nomine motus solum intelligatur motus physicus, bene dicit Caiet. quod per illam rationem solum devenitur ad primum motorem, immobilem quidem per se, per accidens tamen potest esse mobilis. Sed non debet sic sumi, sed ut comprehendat etiam motus spirituales et metaphysicos, qualis est quaevis operatio, et etiam quaevis applicatio potentiae spiritualis ad suum actum, et etiam motus metaphoricos, qualis est motio finis. Et tunc ratio ista sic debet disponi: Omne, quod movetur quocumque motu sive spirituali, sive metaphysico, sive morali, propter appetitum alicuius finis superioris, ab alio movetur; et in istis moventibus non datur processus in infinitum; ergo deveniendum est ad unum motorem, qui istis motibus est omnino immobilis, qualis est Deus qui neque realiter finaliter, neque alio quovis modo movetur ab alio; nisi tantum, secundum nostrum modum intelligendi, a sua bonitate.

Ad primam confirmationem respondetur, quod potentiae mediae, quales sunt sensus et intellectus, non secundum eamdem rationem sunt actu et potentia, nam per speciem sunt in actu primo, et ab extrinseco actuantur, scilicet, ab obiecto vel Auctore naturae, ut angelicus intellectus. At manent in potentia ad actionem, ad quam reduci non possunt, nisi a cognoscente, qui semper est in actu qualis est Deus. Unde applicatio harum potentiarum ad agendum, esto sit operatio, est tamen ab aliquo alio movente, scilicet, Deo, de quo latius D. Tho. De Poten., q. 3. art. 7., et alibi saepe.

Semper ergo est verum, quod idem secundum eamdem rationem non potest esse simul actu et potentia, neque movens et motum.

Ad confirmationem secundam respondetur, quod licet Aristot. illam propositionem solum exposuerit in agentibus univocis, scilicet quod secundum eamdem rationem nihil potest esse in actu et in potentia, tamen etiam in principiis et in agentibus aequivocis verificatur, quod etiam in eis nihil est in actu et in potentia secundum eamdem rationem: sed in actu, ratione formae eminentioris, in potentia vero, ratione minus perfectae formae. Unde in prima ratione solum dicit D. Tho. quod impossibile est secundum idem et eodem modo aliquid esse movens et motum, in actu et potentia.

Ad tertium, quod petit explicationem secundae rationis, notandum est, quod ut dicitur in lib. De causis, lect. 1. causae essentialiter subordinatae hoc habent, quod prima causa prius influit in effectum, et ab illa cetera in omnibus suis operationibus recipiunt actualem virtutem influendi in suos effectus: quae susceptio virtutis non debet intelligi habitualiter. Causae enim mediae non idcirco dicuntur mediae, quia habent virtutem, quam aliquando susceperunt a causa superiori: sed quia in actuali operatione sua pendent necessario ab actuali virtute, quam recipiunt a causa superiori. In hoc enim consistit essentialis subordinatio causarum, quod scilicet in actuali operatione inferiores causae habeant dependentiam a superioribus. Ex quo sequitur impossibile esse, dari processum in infinitum in huiusmodi causis efficientibus subordinatis. Probatur primo: nam non posset effici ultimus effectus, nisi ex ordinata et actuali omnium superiorum causarum influentia; haec autem non posset impleri, si esset processus in infinitum, ita ut deveniatur usque ad ultimum effectum, quia infinita non est pertransire, et impossibile est quod simul in unico instanti succesive operentur infinitae causae; ad hoc enim, infinitum tempus erat necessarium. Probatur secundo: omnis causa inferior alteri subordinata operatur propter finem eius cui subordinatur: sed si essent infinitae causae subordinatae, non poterit assignari finis aliquis determinatus, propter quem omnes operentur; ergo ex eo quod auferatur prima causa efficiens, tollitur omnis alia causa. Probatur ista consequentia, quia omnis operatio causarum ex intentione finis determinati procedit.

Ex hac doctrina restat solutum tertium argumentum cum sua prima confirmatione. Respondetur enim, quod non est inconveniens, quod aliquid habeat infinitas causas efficientes non subordinatas, ut bene probat argumentum.

Ad secundam confirmationem respondetur, quod causa media dependet a prima causa, secundum quod causa media est simul, ut patet ex dictis.

Ad quartum contra tertiam rationem respondetur, quod ad demonstrationem D. Tho. satis est, si res contingentes ex natura sua non possint semper esse, licet ab extrinseco et per accidens id habeatur: nam ex se sunt indifferentes ad esse et non esse; et ideo ut semper sint, oportet ponere causam necessariam, quae illas reducat in actum.

Ad quintum contra quartam rationem respondetur, quod illa maxima verificatur etiam de causa formali vel exemplari; et sic albedo est causa exemplaris et mensura ceterorum colorum, quia supereminet aliis quantum ad lucem, quae est formale quid respectu coloris. Et quia albedo habet plus de luce, quam ceteri colores, hac ratione est mensura illorum. Ita D. Tho., De Verit., q. 2. art. 4., ad quartum; et idem est dicendum de homine respectu ceterorum animalium. Haec explicatio congruit rationi D. Tho. quia sic probat, quod Deus est causa omnium in triplici genere causae efficientis, finalis et exemplaris. Aliter explicat Caiet. in hoc art., lege illum; et Ferrar. lib. 1. Cont. Gent., c. 13.

Ad sextum respondetur, quod non necesse est modo ad praesens institutum, nisi pervenire ad unum secundum speciem perfectissimum in illo genere. Postea ostendetur, quod non potest esse nisi unica simplex substantia, quae sit summum bonum.

Ad ultimum contra ultimam rationem respondetur, quod illa quinta ratio apertius probat esse primum gubernatorem, et unicum: nam ordo universi, qui est maxima perfectio totius mundi necesse est reducatur ad unam voluntatem et providentiam; alias male gubernaretur mundus per duas voluntates. Si quis autem diceret, quod sunt multi Dii, aequales potestate, et conformes voluntate, iam iste convincendus erit per rationes quae probant unitatem Dei in quaest. 11. Denique circa omnia ista, nota ex S. Thoma, 1. Contra Gent. cap. 13. quod via efficacissima ad probandum esse Deum sumitur ex novitate mundi: nam omne, quod de novo incipit esse, necesse est ab aliquo, qui est actu, producatur. Sed novitas mundi non constat lumine naturali; quapropter haec ratio procedet ad hominem admittentem talem novitatem.

Circa solutionem ad primum D. Thomae notandum est, quod in hac solutione praesupponit S. Tho. Deum non agere ex necessitate naturae in haec inferiora, sed libera sua voluntate. Etenim si naturali necessitate operaretur, cum natura agat secundum totum suum posse, argumentum habet maximas vires. Ceterum supposito quod Deus libere agit, permittere potest mala, tum moris, tum etiam naturae. Et ratio D. Thom. quam desumpsit ex D. August. in Enchiridio, c. 11., propter quam dicitur Deus permittere mala, satis idonea est. Vide etiam D. Tho. infra, q 22. art. 2. ad 2.; et 3. Contra Gent.; ca. 71. Haec solutio sic exposita, est Scoti in 2., d. 1. ad 1. et videtur bona et legitima. Ex qua infertur, quod si, per impossibile, vera esset illorum sententia qui asserebant Deum ex necessitate naturae operari, consequenter admittendum esset, nullum in rebus reperiri malum, quod est absurdum. Ceterum Caietano in fine huius articuli non placet ista explicatio; unde ipse solvit aliter hanc difficultatem, et certe eleganter. Dicit enim quod unum contrarium potest dupliciter alterum expellere: primo, formaliter, expellendo illud a proprio subiecto; ita quod non possint simul se compati duo contraria in aliqua re, si unum illorum sit in summo gradu; et hinc est, quod summum bonum excludit a seipso formaliter omnem rationem mali. Secundo modo, effective, expellendo illud ex subiecto, quod facit sibi simile. Quocirca si Deus posset facere per impossibile aliud summum bonum, certe expelleret ab illo omne malum; quemadmodum si ignis produceret calorem infinitum, expelleret omnem frigiditatem. Ceterum quia hoc non est factibile, sed solum potest produci finitum et limitatum bonum iuxta capacitatem subiecti, inde est, quod licet ageret ex necessitate naturae, non excluderet a rebus omne malum, quia infinitum finite participatum non excludit omnem rationem sui contrarii; et ita summum bonum limitate participatum in creaturis compatitur secum aliquod malum. Vide Caietanum qui loquitur optime. Et haec de tota hac secunda quaestione dicta sufficiant, in qua Scholastici minus solent immorari.