Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

SUMMA ARTICULI.

PRIMA conclusio: Veritas principalius est in intellectu, quam in rebus.

Secunda conclusio: Veritas secundario est in rebus, quatenus comparantur ad intellectum, ut ad principium a quo dependent.

COMMENTARIUM.

DUBITATUR: Utrum creaturae formaliter sint verae? Et videtur quod non. Primo ex illa communi distinctione, qua utuntur Logici et Metaphysici, quod veritas tripliciter invenitur, in intellectu formaliter, in propositione tamquam in signo, in rebus vero fundamentaliter et tamquam in causa: ergo in rebus creatis non invenitur formaliter.

Secundo. Veritas convenit rebus per comparationem ad intellectum, ut dicit S. Thomas in art. Si comparentur autem ad intellectum divinum, a quo per se dependent, invenitur veritas in illis tamquam in signo, eo quod factae sunt ad similitudinem divinae ideae; si vero comparentur ad humanum, est in eis veritas tamquam in causa: ergo nullo modo formaliter. Confirmatur: quia S. Thomas in articulo dicit, ut patet in secunda conclusione, quod veritas est in rebus secundario: ergo non formaliter, nam si formaliter, cur magis secundario, quam in intellectu.

Tertio. Nam D. Augustinus, lib. 2. Soliloquiorum: c. 4. et 5. reprobat quamdam definitionem veri, qua aliqui dicebant verum esse, quod ita est ut videtur; et alteram similem, scilicet, verum est, quod ita est, ut cognitioni videtur; sed esse, quod est in rebus creatis, cognoscitur ab intellectu: ergo per illud esse non habent, quod formaliter sint verae.

In contrarium tamen est, quod creaturae sunt formaliter entia: ergo et verae.

Pro resolutione, nota primo, quod quantum colligitur ex definitionibus adductis a D. Thoma in articulo, nihil aliud est veritas formaliter, quam quaedam adaequatio seu conformitas passiva rei ad aliquam mensuram, principium vel causam, et ita intelligitur definitio D. Augustini, hic adducta, scilicet, veritas est summa similitudo principii sine ulla dissimilitudine, id est, est assimilatio seu adaequatio rei ad suam mensuram.

Nota secundo, quod sicut sanum dicitur tripliciter, primo formaliter secundum quod dicitur de animali, in quo est formaliter sanitas; secundo modo causative, ut dicitur de cibo, quia est causa effectiva sanitatis; tertio modo tamquam in signo, ut dicitur de urina et de colore, sic etiam verum tripliciter potest denominare: primo formaliter, et hoc modo dicitur de intellectu et eius operatione, quatenus habet conformitatem passivam ad suum obiectum, sive sit intellectus divinus sive creatus. Secundo dicitur verum de rebus creatis dupliciter, et causaliter et formaliter, sed respectu diversorum, nam si comparentur ad intellectum divinum sunt verae formaliter, sed secundario, quia in seipsis habent conformitatem illam passivam ad intellectum divinum, tamquam ad mensuram et exemplar, per hoc quod habent formas debitas suae naturae, quibus assequuntur similitudinem specierum, quae sunt in mente divina. Et hoc modo intelligitur secunda conclusio D. Thomae, cum ait, veritatem esse in rebus secundario, non quod formaliter suo modo non sit in illis veritas, sed quia est dependenter a veritate, quae est in intellectu divino.

Dicuntur etiam creaturae vere causaliter, per ordinem ad intellectum humanum, quatenus sunt causa et mensura veritatis, quae est in intellectu humano.

Quod si dicas, potius creaturam denominari veram per ordinem ad intellectum divinum, quatenus est signum veritatis, quae est in mente divina, quia facta est ad similitudinem divinae ideae; respondetur non esse inconveniens, quod creaturae utroque modo sint verae, scilicet, et formaliter et tamquam signum, sicut aurora est lucida formaliter, et simul etiam signum solis lucidi.

Et creaturae sunt bonae formaliter, et etiam sunt signa divinae bonitatis. Vide D. Thomam, De Verit., q. 1. artic. 2. et 1. lib. Periher., lect. 3.

Possumus etiam ponere exemplum de domo, quae per formam quam in se habet, est vera domus formaliter, et etiam est signum artis quae est in mente artificis.

Similiter se habent omnes creaturae respectu Dei.

Nota tertio quod etiam in Deo, nostro modo intelligendi, possumus distinguere duplicem denominationem veri, scilicet formaliter et fundamentaliter. Nam si consideremus Essentiam divinam, ut est intellectus et intellectio, est formaliter vera, quia adaequatur propriae essentiae tamquam obiecto et mensurae; at vero ipsamet Essentia divina, ut obiectum est suae intellectionis, potest denominari vera fundamentaliter, tamquam mensura ipsius veritatis, quae formaliter est in intellectu divino. Nec hoc est contra D. Thomam artic. 5. sequenti, ad 2., ubi inquit, quod in veritate essentiali divini intellectus non reperitur, sicut in nobis, conformatio ad suum principium, nisi forte, inquit, veritas sumatur secundum quod appropriatur Filio, qui habet principium. Nam D. Thomas ibi accipit principium pro eo, a quo aliquid producitur, et non tantum pro eo, quod habet rationem obiecti et mensurae, ut nos accipimus in praesenti. Si autem accipiatur principium in ratione mensurae et obiecti, verissime dicitur, quod intellectio divina commensuratur Essentiae divinae, ut principio et obiecto intellectionis; sicut etiam duratio Divinae Essentiae commensuratur cum ipsa aeternitate, quae non distinguitur ab ipsa Essentia. Ex his sequitur, quod respondendum sit ad dubium propositum, scilicet, quod veritas formaliter reperitur in creaturis, quod satis constat ex notabili secundo supra posito. Et praeterea, nam verum convertitur cum ente, sed creaturae sunt formaliter entia: ergo sunt formaliter verae per comparationem ad intellectum divinum, ut dictum est.

Ad argumenta in contrarium respondetur. Ad primum, concedo illam distinctionem esse bonam: sed tamen duo membra possunt eidem convenire respectu diversorum. Unde si creaturae comparentur ad intellectum humanum, sunt verae causative; per comparationem vero ad divinum intellectum habent veritatem formaliter, et etiam tamquam signum, ut explicatum est in secundo notabili. Eodem modo respondetur ad secundum cum sua confirmatione, nam illud dictum D. Thomae explicatum est in notabili secundo. Ad tertium etiam respondetur sicut respondet D. Thomas in solutione ad primum, quod Augustinus loquitur de veritate rerum, quae per se non dependent ab intellectu humano; unde quoniam illae definitiones includebant talem dependentiam, quae per accidens est, et ea quae sunt per accidens excludenda sunt a definitionibus, ideo reprobantur illae definitiones a D. Augustino.

SUMMA ARTICULI.

CONCLUSIO est: Veritas, proprie loquendo, tantum est in intellectu componente et dividente, et non in sensu neque in intellectu cognoscente quod quid est. Ratio est, quia omnis res est vera, quatenus habet propriam formam suae naturae; ergo cum propria ratio intellectus, ut est cognoscens, sit verum, quod est forma eius, necesse est ut sit in illo, tamquam in cognoscente, veritatem et conformitatem suam ad rem: quod non fit nisi componendo et dividendo.

COMMENTARIUM.

DUBIUM est de veritate conclusionis D. Thomae, et arguitur primo contra illam. Veritas invenitur in intellectu angelico, et tamen ibi nulla est compositio aut divisio: ergo veritas non solum est in intellectu componente et dividente. Et confirmatur. Nam in intellectu divino in quo nullo modo est compositio, propriissime est veritas.

Secundo. Omnis res, quae proprie est ens, est verum ens, ergo veritas est in illa, ergo non solum invenitur veritas in intellectu componente et dividente. Confirmatur: intellectus cognoscens quidditatem rei simplici conceptu conformatur illi: ergo est verus formaliter. Probatur consequentia: nam veritas formaliter est conformitas intellectus ad rem.

Tertio. Quando intellectus format propositionem apprehensivam antequam aliquid iudicet, proprie componit; et tamen tunc non est verus formaliter, nec falsus: ergo veritas non semper est in intellectu componente. Maior videtur nota, nam illa apprehensio non pertinet ad primam operationem intellectus, cum non sit apprehensio simplicium. Minor probatur, quia per solam apprehensionem huius propositionis, terra est rotunda, non dicitur intellectus verus nec falsus, quia non conformatur nec dissonat vel difformis sit rei usque ad iudicium. Et hoc probatur manifeste, quia Theologi apprehendentes propositiones contra fidem, antequam iudicent de illis, non dicitur intellectus falsus, alias etiam diceretur erroneus: ergo etc.

Quarto arguitur contra rationem D. Thomae, et probo, quod non oporteat intellectum cognoscere conformitatem sui ad rem, ut sit verus formaliter, ut dicit D. Thomas in articulo. Quamprimum intellectus iudicat, quod homo est risibilis, est verus formaliter: et tamen tunc non cognoscit suam conformitatem ad rem cognitam: ergo etc. Probatur minor. quia talem conformitatem cognoscere non potest, nisi reflectatur supra se: ergo cum directe cognoscit risibilitatem cum similitudine, nondum cognoscit conformitatem sui ad rem. Confirmatur. quando intellectus reflectitur supra suum intelligere, quod est simplicis obiecti, v. g. quando reflectitur supra conceptum simplicem, quo cognoscit hominem, cognoscit tunc sui conformitatem ad rem; et tamen tunc non est verus formaliter, quia nondum dicit aliquid de re: ergo veritas proprie non est in intellectu cognoscente sui conformitatem ad rem. Maior probatur et declaratur. Supponimus enim, quod illa reflexio fit supra conceptum, non ut qualitas quaedam est, sed ut similitudo rei est. Tunc sic arguitur. Non potest haberi proprius conceptus imaginis, nisi cognoscatur conformitas eius ad rem, cuius est imago: ergo intellectus cognoscit per illum actum reflexum conformitatem sui conceptus directi ad rem.

Ultimo. Intellectus cognoscens rem incomplexe et in universali, distinguitur a rebus et a sensu qui est singularium: ergo veritas proprie est in intellectu cognoscente quod quid est. Probo consequentiam, nam illo modo est veritas in intellectu secundum id quod est proprium illius, ut intellectus est; sed proprium illius est cognoscere rem in universali: ergo etc.

Pro intelligentia veritatis et conclusionis D. Thomae nota primo, quod conclusio D. Thomae necessario intelligenda est de intellectu humano, nam intellectus divinus habet omnimodam simplicitatem, ut patet supra, q. 3. artic. 7.: et intellectus angelicus non cognoscit componendo et dividendo, ut docet D. Thomas infra, quaest. 58. artic. 4. Solus igitur intellectus humanus, cum sit in infimo gradu rerum intelligibilium, assequitur veritatem, componendo unum cum altero; et per hoc patet solutio ad primum argumentum cum sua confirmatione. Et quod hoc voluerit sentire Divus Thomas patet ex eo quod dicit in corpore articuli, scilicet, in omni propositione, aliquam formam significatam per praedicatum vel applicat intellectus alicui rei significatae per subiectum, vel removet ab ea, quod certum est non contingere nisi in intellectu humano. Nota secundo quod si conclusio D. Thomae constitueretur sub his verbis, veritas proprie loquendo est in intellectu cognoscente et dicente seu iudicante veritatem, esset universalior et magis per se, Universalius quidem, quia omnem intellectum comprehenderet; magis autem per se, quia secundum doctrinam Aristotelis 1. Poster., tex. 9., illud convenit alicui magis per se, quod convenit secundum adaequatam rationem, et non secundum rationem particularem. At vero quod intellectus componat et dividat, non est adaequata ratio propter quam in illo inveniatur veritas, immo hoc convenit alicui intellectui propter eius imperfectionem, quia non potest pervenire de potentia in actum iudicandi, nisi paulatim procedens, quia indiget multis. Est autem adaequata ratio veritatis intellectus, iudicium. Existimo tamen consulto D. Thomam posuisse conclusionem sub illa forma, tum quia simul necessario probandum erat universaliter veritatem esse in intellectu cognoscente et iudicante, tum, maxime, quia ex perfectione, quam invenimus in nostro intellectu, annexis tamen multis imperfectionibus compositionis et divisionis, facilius assurgimus ad cognoscendam perfectionem veritatis superioris intellectus, sublata imperfectione compositionis et divisionis. Ultimo nota, quod cum hic, et specialiter in articulo praecedenti, definitum sit a Divo Thoma quod veritas principaliter sit in intellectu, quam in rebus, necesse est in tali locutione accipere intellectum ut distinctum a rebus, secundum rationem propriam, qua intellectus est, et non ut res quaedam est. Quare accipi debet, ut cognoscens est veritatem, qua conformatur rei cognitae. Et huius ratio est: quia si intellectus accipiatur, ut est res quaedam in se habens conformitatem, et non ut eam cognoscens, hoc ipsum commune habet cum ceteris rebus, quae illo modo verae sunt, ut diximus articulo praecedenti: ergo ut veritas tribuatur intellectui speciali modo et non communiter ut rei cuicumque, necessum est accipere intellectum, secundum ea, quae sunt propria ipsius, scilicet, quatenus est cognoscens veritatem, et hoc modo dicitur veritas esse in intellectu, sicut in cognoscente veritatem.

AD argumenta facta respondetur. Ad primum, iam responsum est in notabili primo.

Ad secundum respondetur, concedendo antecedens et distinguendo consequens: in quacumque re invenitur veritas communiter seu transcendentaliter concedo; at vero tamquam in cognoscente et iudicante, solum est in intellectu, et hic est proprius modus, quo veritas est in intellectu. Ad confirmationem similiter respondetur. transeat antecedens, et distinguo consequens: tamquam in cognoscente et iudicante nego quod sit veritas in ipso intellectu, eo ipso quod cognoscit aliquam simplicem quidditatem: at vero communiter vel transcendentaliter concedo, quod amplius declarabitur in solutione ad quintum.

Ad tertium notandum est, quod Caietanus in Commentario huius articuli videtur dicere, quod intellectus tunc est verus formaliter, eo modo quo veritas tribuitur intellectui, quando apprehendit propositionem veram. Nam tunc, inquit, intellectus est verus hoc modo, quando cognoscit conformitatem sui ad rem. Cognoscere autem conformitatem sui ad rem, nihil aliud est quam cognoscere aliquid in se, ut conforme rei: hoc autem nihil aliud est quam apprehendere complexum aliquod, apprehendendo enim ly homo est, apprehendo aliquid ut conforme. Verba sunt Caietani, quibus fateor novitios decipi posse, existimantes in sola propositione apprehensiva, antequam adveniat iudicium constituti intellectum verum aut falsum formaliter. Sed veritas est in oppositum: neque enim antequam intellectus iudicet, conformis aut difformis sit rei. Quare, pro plena intelligentia huius, nota quod cum verum dicat ordinem ad intellectum, tamquam perfectivum illius, quatuor modis potest intellectus perfici, et conformari rebus ipsis. Primo per speciem intelligibilem. Secundo per simplicem conceptum, quo cognoscit simplicem quidditatem rei. Tertio per propositionem apprehensivam, quam intellectus format, non asserendo nec iudicando, ut contingit in dubitantibus. Quarto per propositionem iudicativam, quam format intellectus asserendo et dicendo seu iudicando, ut cum intellectus assertive dicit, homo est risibilis. Et tunc primo intellectus est verus formaliter, quia tunc conformatur rei significatae per propositionem, et hoc fit iudicante intellectu rem esse sicut per illam propositionem significatur. Quod autem haec sit mens Sancti Doctoris manifeste patet ex verbis huius articuli, ubi dicit, quod quando intellectus iudicat rem ita se habere, sicut est forma, quam de re apprehendit, tunc primo cognoscit et dicit verum. Idem dicit De Veritate, q. 1. art. 3. Et probatur: nam verum est perfectio nostri intellectus, et hac ratione dicit ordinem ad intellectum quasi perfectivum ipsius; sed intellectus non censetur omnino et absolute perfectus per solam propositionem apprehensivam, sed per iudicium; nam per illud conformatur ipsi rei, cognoscendo rem ita esse sicut est: ergo tunc primo est veritas in intellectu formaliter, tamquam in cognoscente veritatem. Secundo probatur hoc. Omnis alia operatio nostri intellectus, et omnis eius discursus ad hoc ordinatur, ut iudicet de rebus quales ipsae sunt, quibusdam quaedam tribuendo, quaedam vero removendo: ergo tunc primo assequitur suam perfectionem, et tunc primo cognoscit et dicit verum, quando per tale iudicium rebus ipsis conformatur. Nec oppositio huius sentit Caietanus in articulo, si attente legatur, immo idem docet aperte, nam ait, tunc primo intellectum cognoscere veritatem, seu conformitatem sui ad rem, cum dicit, homo est, aut homo currit etc. Certum est autem, quod nihil horum dicit intellectus, nisi quando asserit; non asserit autem donec iudicet. Illud vero quod ait, hoc nihil aliud esse, quam apprehendere, non ita accipiendum est, quasi apprehensionem accipiat ut operationem distinctam a iudicio; sed per apprehendere intelligit idem, quod est intellectum formare, vel cognoscere, sed tamen iudicando. Quod si contra hoc obiicias, primum, id quod Arist. docet 1. Perih. c. 1. lect. 3. et 5. De Anima, tex. 21. quod veritas est in compositione et divisione, sive in intellectu componente et dividende, sed cum primum intellectus apprehendit propositionem, componit antequam iudicet, ergo tunc est verus formaliter. Nam de huiusmodi veritate loquebatur Arist. in illis locis, ut patet ex D. Thom. 1. Perih. lect. 3. Confirmatur: in secunda operatione nostri intellectus est veritas formaliter, ut Logici et Metaphysici docent ex illis locis Arist.; et illa propositio apprehensiva pertinet ad secundam operationem nostri intellectus, ut constat: ergo etc. Confirmatur secundo: nam tunc illa propositio est vera, quomodo igitur est veritas in illa? non videtur certe aliter nisi formaliter, cum sit propositio mentalis. Respondetur, illa loca Aristotelis et similia, sic esse intelligenda: in compositione et divisione intellectus iudicantis verum est veritas formaliter. Nam in nostro iudicio, certum est esse compositionem quamdam, ad differentiam iudicii angelici, sive notitia nostra iudicativa sit una, sive multiplex. Similiter respondetur ad confirmationem primam, quod in secunda operatione intellectus iudicantis est veritas formaliter, et donec intellectus iudicat non est formaliter verus aut falsus. Ad secundam confirmationem respondetur facile, quod sicut in propositione vocali et scripta est veritas, sicut in signo, sic etiam in mentali: in illis quidem, sicut in signo instrumentali ad placitum, ut dicunt dialectici; in hac vero, sicut in signo formali. Et per haec patet ad tertium argumentum principale. Cum enim dicit D. Thomas quod veritas formaliter est in intellectu componente, intelligitur componente et iudicante, ut ipse se explicat in artic.

Ad quartum argumentum principale respondetur, concedo maiorem, et nego minorem. Ad cuius probationem negatur antecedens. Et notandum est cum Caietano, quod dupliciter stat intellectum cognoscere conformitatem sui ad rem cognitam. Primo in actu signato, ut quando cognoscit veritatem per simplicem conceptum veri seu conformitatis, ut significatur hoc nomine verum vel conformatio. Secundo modo in actu exercito, et hoc contingit quotiescumque iudicat intellectus de rebus, dicens ita se habere sicut ipse format iudicium de rebus: ad quod non requiritur, quod reflectatur; sed satis est, quod actu directo exerceat iudicium rei, et tunc dicitur cognoscere suam conformitatem in actu exercito. Ad confirmationem respondetur, quod dupliciter potest intellectus reflecti supra suum conceptum Uno modo per alium conceptum sive cognitionem simplicem: et sic nullam conformitatem sui cognoscit in actu exercito. Alio modo reflecti potest per quamdam cognitionem, qua dicat ego conformor, vel non conformor rebus ipsis: et tunc etiam est veritas vel falsitas in hac reflexione, proprie loquendo, sicut quando intellectus directe iudicat, quia tunc etiam intellectus componit et dividit.

Ad quintum respondetur, quod universalitas non est propria ratio obiecti intellectus, sed est conditio obiecti consequens actionem ipsius intellectus. Veritas autem est perfecta forma, intra ipsum intellectum existens. Unde propria eius operatio, quatenus intellectus est, non est cognoscere universale, sed verum in actu exercito. Quare non erit intellectus perfectus secundum propriam formam, donec veritatem cognoscat, exercendo iudicium de rebus.

DUBIUM est: utrum verum dicat intrinsecum ordinem ad intellectum? Et videtur, quod non. Nam verum convertitur cum ente; sed ens non dicit ordinem intrinsecum ad intellectum: ergo nec verum. Secundo. Nam alias sequetur, quod veri natura esset relativa, quod tamen infra impugnabitur. Probatur sequela: nam id quod dicit intrinsecum ordinem ad alterum, est relativum. Tertio. Si aliqua ratione verum diceret intrinsecum ordinem ad intellectum, esset, quia est obiectum intellectus; sed haec ratio nulla est: ergo etc. Probatur minor: nam obiectum praecedit ipsam potentiam; ergo non dicit intrinsecum ordinem ad illam. Probatur secundo. Quoniam ens est obiectum intellectus, et tamen non dicit intrinsecum ordinem ad intellectum: ergo nec verum.

Ad hoc breviter respondetur, quod verum importat ordinem intrinsecum ad intellectum, ita docet D. Thomas artic. seq., ubi dicit, quod sicut bonum addit supra ens rationem appetibilis, ita et verum comparationem ad intellectum. Idem docet apertius D. Thomas, De Verit., q. 1. art. 2. ubi ait, quod sublato quocumque intellectu, nullo modo remaneret ratio veritatis. Et probatur: Veritas, intrinsece, est adaequatio intellectus ad rem sive rei ad intellectum, ut explicuimus, artic. 1.: ergo etc. Praeterea. Verum ex propria et intrinseca ratione addit aliquid supra ens; sed non intelligitur quid sit illud quod addit, nisi ordo ad intellectum; ergo hunc ordinem includit intrinsece. Unde sicut bonum est obiectum voluntatis, dicitque intrinsecum ordinem ad voluntatem, sic etiam verum dicit intrinsecum ordinem, saltem secundum dici et veluti in obliquo, ad intellectum. Et per haec, ad obiecta.

SUMMA ARTICULI.

PRIMA conclusio est affirmativa. Ratio est: quia unumquodque, intantum est cognoscibile, inquantum habet de esse.

Secunda conclusio: Sicut bonum dicit ordinem ad appetitum, ita et verum comparationem ad intellectum.

COMMENTARIUM.

DUBIUM est in hoc articulo, quid addat verum supra ens, et utrum id quod addit sit aliquid reale, vel rationis tantum?

Ad hoc dubium Durandus in 1. Senten. d. 19. q. 5. et 6. respondet, quod veritas nihil aliud est quam conformitas eiusdem ad seipsum secundum aliud et aliud esse, scilicet, secundum esse intellectus et esse reale; et sic veritas est relatio rationis, quatenus ipsa res, secundum quod est intellecta, conformatur sibi prout est in se a parte rei. Pro quo notat Durandus, quod res habent duplex esse: alterum quod convenit eis a parte rei, seclusa operatione nostri intellectus, ut esse hominem, esse album; alterum quod convenit eis per operationem intellectus, ut esse genus, esse speciem. Notat secundo, quod ipsa res realis, quatenus apprehenditur ab intellectu, non mediante solo conceptu simplici, sed mediante propositione iudicativa, fit sibi ipsi conformis, secundum esse reale quod habet a parte rei; et cum haec conformitas non competat rebus, nisi per operationem intellectus, hinc est, quod solum est ens rationis. Unde infert, quod veritas nullibi est subiective, sed obiective tantum in intellectu. Haec etiam videtur fuisse sententia Hervei, Quodlib. lib. 3., Quaest. 1. Et probatur primo. Veritas solum est obiective in intellectu, et non subiective: ergo est ens rationis. Probatur antecedens: nam si veritas est subiective in intellectu, oportet, quod in illo sit conformitas quaedam ad rem, vel in essendo vel in repraesentando: sed neutra istarum est in intellectu. Probo: non in essendo, nam intellectus, et quidquid est in illo subiective, est accidens spirituale, res autem cognita quandoque est substantia materialis: ergo inter illa non est conformitas in essendo. Nec etiam in repraesentando. Probatur: quia prius natura repraesentatur intellectui res per speciem impressam, quam cognoscatur actu ab intellectu: ergo actualis cognitio intellectus non est conformitatis ad rem. Secundo probatur ex Arist. 6. Met., tex. 8., ubi inquit, quod ad metaphysicum non pertinet tractare de veritate: ergo veritas non est ens reale, alias metaphysico incumberet agere de illa. Et nos confirmamus hoc argumentum ex D. Thoma, hic ad tertium dicente, quod ratio veri assequitur apprehensionem mentis; ergo est ens rationis. Et Caietanus dicit hic, quod bonum formaliter est obiectum voluntatis, verum autem non est formale obiectum intellectus, sed est conditio obiecti, non tamen est conditio quae consequatur operationem intellectus, sed quae comitatur ipsam et assistit illi. Tertio probatur. Verum est obiectum in quod ultimo tendit intellectus; sed intellectus tendit in res ipsas ultimo: ergo veritas consistit in conformitate rerum in ordine ad seipsas, et non in conformitate intellectus ad rem. Confirmatur: nam verum est passio entis: ergo consequitur ipsa entia realia, et potius fundatur in illis, quam in operatione intellectus. Quarto arguitur: nam si veritas est conformitas propositionis existentis in intellectu ad rem, sequitur, quod solum denominet ipsum intellectum, aut propositionem mentalem, et non res ipsas existentes a parte rei; hoc autem est impossibile, nam tunc verum non esset passio entis: ergo etc. In hanc opinionem Durandi videtur incidere Soncinas, 6 Metaphys., quaestione 16.

Pro explicatione veritatis sit prima conclusio: Veritas sive sumatur transcendentaliter, sive formaliter secundum quod est principaliter in intellectu, est entitas realis. Probatur primo: Veritas in Deo est divina perfectio, est enim Deus sua veritas, sicut suum esse: ergo etiam in omnibus aliis rebus veritas est aliquid reale. Probatur consequentia: quia sicut divinam Sapientiam cognoscimus per sapientiam creaturarum, ita veritatem tribuimus Deo ex veritate creata, ut explicatum est artic. praecedenti: ergo veritas, in tota sua communitate, est perfectio simpliciter, sicut ens. Et confirmatur: Veritas Dei est mensura et causa per se omnis alterius veritatis; ergo veritas rerum creatarum est entitas realis. Probatur consequentia: quia entis rationis non datur causa per se, sed consequitur operationem intellectus. Secundo probatur: perfectio nostri intellectus non consistit in entitate rationis, cum ipse sit quaedam potentia realis: sed veritas est perfectio eius: ergo est entitas realis. Tertio probatur: passiones entis realis sunt aliquid reale; sed veritas est propria passio entis realis: ergo est aliquid reale.

Secunda conclusio: veritas non distinguitur realiter ab ente, sed tantum ratione, non quidem ratiocinante solum, sed etiam ratione ratiocinata, quae habet fundamentum in ipsa re. Probatur ratione D. Thomae, in articulo. Unumquodque intantum est cognoscibile, inquantum habet de esse: ubi D. Thomas accipit cognoscibile sive intelligibile pro obiecto intellectus, quod est verum, quasi dicat, unaquaeque res intantum participat rationem intelligibilis et veri, inquantum participat rationem entis: ergo veritas non distinguitur realiter ab ente. Hanc conclusionem fatentur omnes metaphysici. Sed est differentia, nam quidam eorum dicunt, quod ens et verum distinguuntur ratione sicut, ens rationis ab ente reali; nos autem dicimus, veritatem formaliter esse aliquid reale, quia est quaedam conformitas passiva realis.

Pro cuius maiori explicatione sit tertia conclusio, qua respondetur ad quaestionem: verum non addit supra ens aliquid reale realiter distinctum, sed addit expresse perfectionem quamdam realem entis, quam nos non concipimus per hoc nomen ens. Explicatur haec conclusio: nam sicut Divinam Essentiam alio et alio conceptu cognoscimus, v. g. sapientiae, bonitatis etc., et per unum conceptum aliquid reale significatur, quod non significatur formaliter per alterum, quamvis non realiter distinctum; sic dicimus, quod ipsum ens, et quicquid clauditur in illo, non cognoscimus distincte per unum conceptum, sed alio conceptu cognoscimus unitatem entis, et alio veritatem, et alio ipsam rationem entis, abstrahendo ab hoc et ab illo, etc. quamvis ista inter se non distinguantur realiter. Et quemadmodum lice, unum importet quamdam negationem divisionis, tamen ipsa unitas non est negatio, sed entitas realis, quae per negationem divisionis explicatur. Sicut etiam immortalitas et incorruptibilitas sunt perfectiones reales, quae tamen explicantur per negationem mortis et corruptionis. Ad hunc modum, verum, importat veritatem, quae entitas et perfectio quaedam realis est; sed tamen necessario explicanda per relationem ad intellectum, quamvis ipsa non sit relatio, ut infra dicemus. Pro cuius intelligentia notandum est, quod perfectio uniuscuiusque rei creatae est participare aliquid de perfectione entis, cum autem perfectius ens sit intellectivum, quam id quod caret intellectu, quia illud est magis immateriale, et rursus perfectius ens sit intellectivum per essentiam, quam intelligens per participationem, hinc est, quod sit perfectio maxima omnis entis creati, quod reducatur ad intellectum Dei tamquam ad mensuram, a qua recipit esse, et omnem perfectionem suam. Omnis ergo creatura, quatenus imitatur esse Dei, dicitur ens, quatenus vero imitatur intellectum Dei, prout est opus illius, dicitur vera. Sed quatenus intelligit imitando operationem Dei, est perfectissima omnium creaturarum, et dicitur facta ad imaginem Dei, et rursus inter ipsas creaturas rationales, illa perfectior est, quae magis imitatur divinum intellectum.

AD argumenta. Ad primum Durandi respondetur, negando antecedens Et ad probationem negatur minor. Est enim in intellectu conformitas ad rem non quidem in essendo, nam de hac modo non loquimur, sed est conformitas in repraesentando. Quoniam intellectus per iudicium conformatur formaliter rebus ipsis, in esse quodam repraesentativo: et talis forma iudicii gerit vicem rerum, quae per se immediate non possunt uniri et praesentes esse intellectui, ut iudicet de illis. Fatetur tamen, quod cum res denominantur verae per ordinem ad nostrum intellectum, talis denominatio est ab extrinseco, et per relationem rationis. Quod autem asserit Durandus, rem esse praesentem intellectui per speciem impressam, quodammodo verum est, sed tamen non repraesentatur res formaliter ut vera, donec accedat iudicium intellectus, ut expresse docuit D. Thomas artic. praecedenti. Ad secundum respondetur primo, quod veritas prout est in intellectu non est passio entis, sed prout est in rebus, ut docet D. Thomas hic, ad primum, et ideo non pertinet ad metaphysicum eius consideratio. Respondetur secundo quod, licet veritas formalis, quae est in intellectu sit ens reale, ad metaphysicum tamen non spectat consideratio eius in speciali: nam metaphysici non est agere de omni ente reali in particulari, sed sub ratione entis in communi. Ad confirmationem respondetur quod D. Thomas illis verbis, nihil aliud voluit significare, nisi quod ratio veri simul est cum apprehensione entis, quando intellectus iudicat aliquid esse vel non esse; et idem sentit Caietanus. Ex quo non sequitur, quod veritas formalis sit ens rationis. Ad tertium respondetur, quod intellectus tendit in propositionem ipsam mentalem, tamquam in terminum intrinsecum; et in res ipsas, quas principaliter intendit cognoscere, tamquam in terminum extrinsecum. Illud primum est propria et per se perfectio intellectus, secundum vero non ita. Quare licet intellectus tendat in utrumque, ratio tamen veri potius consistit in primo, quam in secundo. Ad confirmationem respondetur, quod alia ratio est de vero, quod est passio entis, et alia de veritate formali, quae est in intellectu. Ad quartum respondetur, quod veritas, quae est in nostro intellectu, denominat intellectum verum formaliter; et ab eadem veritate res dicuntur verae, denominatione extrinseca, quatenus sunt causa veritatis, quae est in intellectu.

DUBITATUR secundo: Utrum verum, formaliter loquendo, importet absolutum, an respectivum? Et videtur, quod importet relationem formaliter. Verum dicitur a veritate, tamquam a forma denominante, sicut album ab albedine; sed veritas definitur per conformitatem unius ad alterum, ut dictum est articulo 1.; conformitas autem formaliter est relatio: ergo et veritas. Secundo. Nam D. Thomas articulo praecedenti dixit, quod intellectum cognoscere veritatem, est cognoscere conformitatem sui ad rem: ergo in hac conformitate, seu adaequatione, sive similitudine, quae relatio quaedam est, consistit veritas. Tertio. Verum addit aliquid supra ens: sed non intelligitur quid addat, nisi hanc relationem conformitatis: ergo verum formaliter importat relationem.

Ad hoc dubium Durandus, ubi supra, dicit, veritatem principaliter et formaliter esse quid respectivum. Idem videtur dicere Caietanus articulo praecedenti, in fine. Sit tamen conclusio: Verum, simpliciter loquendo, importat aliquid absolutum, quod tamen explicari non potest, sine respectu. Ita docet D. Thomas, De Veritate, q. 1. art. 8. et Capreolus in 1. dist. 19. q. 3. concl. 5. Soncin. 6. Metaphys., q. 17. Explicatur conclusio, et simul probatur tam de veritate, quae est in rebus, quam de veritate intellectus. Nam sicut scientia est aliquid absolutum, dicens tamen ordinem ad scibile, sic etiam verum quod est in rebus, est perfectio absoluta, quae tamen non explicatur sine respectu ad intellectum. Similiter etiam verum, quod est in intellectu, significat iudicium, quo intellectus iudicat de re cum habitudine et conformitate ad rem ipsam. Probatur ergo conclusio: veritas, quae est in intellectu divino, est maxima quaedam perfectio; ergo est illud iudicium aeternum, quod habet Deus de se ipso: ergo non est conformitas illius iudicii ad rem significatam, nam haec est relatio rationis, sicut relatio eiusdem ad seipsum: ergo similiter, veritas quae est in intellectu creato, est ipsum iudicium conforme, ipsa autem relatio conformitatis non est veritas, sed quid consequens ad veritatem, sicut relatio conformitatis in scientia est quid consequens ad scientiam, et sicut conformitas vel difformitas ad regulam non est bonitas et malitia moralis, sed consequens ad eam. Quod si arguas: nam veritas communiter definitur quod sit adaequatio intellectus ad rem, seu rei ad intellectum, ergo ipsa relatio adaequationis et conformitatis est veritas; respondetur quod ibi verbum, adaequatio, non accipitur formaliter pro relatione adaequationis, sed pro fundamento, scilicet pro iudicio quod adaequatur. Praeterea, nam quando dicimus Deum esse primam veritatem, explicamus magnam quamdam perfectionem quae est in Deo, et complet iudicium divinum: ergo importat aliquid absolutum. Praeterea, qui dicit hoc esse verum aurum, verum hominem, significat naturam hominis, et auri; sed istae naturae sunt aliquid absolutum: ergo et verum importat aliquid absolutum. Adhuc, verum est maxima perfectio nostri intellectus: ergo non est relatio. Probatur consequentia: nam relatio est minima entitas.

Ad argumenta in contrarium, respondetur, quod probant, verum importare aliquid absolutum, quod non potest explicari sine respectu, sicut scientia et potentia, etc. Sed specialiter ad tertium, respondetur, quod id quod addit verum supra ens, non distinguitur ab ente realiter, sed ratione tantum ratiocinata, est tamen aliquid absolutum, ut explicuimus dubio praecedenti. Sed quaeris, utrum ille respectus conformitatis, per quem explicatur ratio veri, sit respectus realis, vel rationis? De hoc vide Soncin. 6. Metaphys., q. 17. et Iavel. tractatu De Transcendentibus, capite 5. Sed tamen respondetur, quod loquendo de relatione conformitatis, quam habet veritas divina ad suam essentiam, est relatio rationis ex parte utriusque extremi. Si autem loquamur de relatione conformitatis, quam dicit iudicium intellectus nostri ad res iudicatas, abstrahit a reali et rationis, nam aliquando est realis, scilicet, quando res, de quibus iudicat, existunt a parte rei; aliquando est relatio rationis, scilicet, rebus non existentibus, nam relatio realis requirit extrema realia. Si autem loquamur de veritate, quae est in rebus, in ordine ad intellectum divinum, illa relatio conformitatis, quam dicit creatura ad ideam divinam, toto tempore quo existit creatura, est relatio realis. Conformitas vero, quam dicit res ad intellectum nostrum speculativum, est respectus rationis, nam res ipsae sunt mensura veritatis, quae est in intellectu; relatio vero mensurae ad mensuratum, licet ex parte mensurati sit relatio realis, ex parte tamen mensurae est relatio rationis. Si autem comparetur res ad intellectum practicum, est relatio realis, qualis est inter artificiatum et suam causam. Nam domus ad extra est effectus artis, quae est in mente artificis. Et haec satis sint de tota ista quaestione. Vide sequentes articulos, specialiter articulum septimum, in quo determinat D. Thomas quod nulla veritas creata est aeterna. Ubi formari posset quaestio, utrum propositiones, in quibus praedicatum dicitur de subiecto, in primo et secundo modo dicendi per se, sint perpetuae veritatis? Sed tamen de hac re, vide Caietanum 1. Poster., c. 9. dubio 1. 2. et 3. et Sonc. 9. Metaph. q. 4. et 5. et ea quae diximus supra, quaest. 10. articulo 3.; et infra, quaest. 19. artic. 8. dub. 2. notabili 2. quaedam habentur.