Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

SUMMA ARTICULI.

CONCLUSIO PRIMA: In artificialibus invenitur falsitas secundum quod opus ipsum deficit a forma artis. Probatur ex communi modo loquendi.

Conclusio secunda: Res naturalis per se loquendo non potest esse, aut dici falsa. Probatur: quia quidquid sit in naturalibus est conforme ideae existenti in Deo.

Conclusio tertia: In actibus voluntariis reperitur falsitas, et per ordinem ad intellectum divinum, et in ordine ad nostrum.

Conclusio quarta: Res naturales possunt dici falsae secundum quid et non simpliciter, si comparentur ad intellectum nostrum. Et hoc dupliciter, scilicet, et in ratione significati, quatenus significantur per falsam enunciationem, ut si dicamus, quod diameter est falsum commensurabile costae: alio modo quia causant in nobis iudicium falsum.

COMMENTARIUM.

NOTA, circa hunc articulum, quod veritas et falsitas opponuntur contrarie, sicut albedo et nigredo. Cuius ratio est: quia falsitas non dicit solam negationem veritatis, sed importat difformitatem oppositam contrarie conformitati, in qua consistit veritas. Ex quo sequitur, quod cum contraria apta nata sint fieri circa idem, oportet quod in eis rebus, in quibus veritas invenitur, reperiri possit falsitas, ut in rebus et in intellectu. Non tamen oportet, quod in omni et singulis rebus, in quibus invenitur veritas, reperiatur etiam falsitas: nam in Deo non est falsitas. Item, in intellectu, respectu primorum principiorum, et respectu simplicis quidditatis nequit esse falsitas. Ratio est: quia haec attingit intellectus immediate, lumine naturali, quod est a Deo. Sicut ergo albedo et nigredo sunt contraria, non tamen in quocumque corpore ubi invenitur nigredo, oportet ut possit reperiri albedo: sic etiam non oportet reperiri falsitatem, ubicumque invenitur veritas.

Dubitatur breviter circa secundam conclusionem. Videtur enim falsa: nam quando in rerum natura contingit monstrum, ut homo biceps, illud non respondet ideae, quae est in mente divina: ergo aliqua res naturalis potest esse falsa per ordinem ad intellectum divinum. Antecedens probatur: nam idea hominis, quae est in Deo, est repraesentativa naturae humanae in hominibus habentibus unum caput, quod expostulat ordo naturalis: ergo monstrum illud non respondet ideae divinae. Prima vero consequentia probatur ex similitudine artificialium: Nam si aliquod artificiosum deficit a forma artis, quae est in mente artificis, dicitur simpliciter falsum, ut docet D. Thomas in prima conclusione. Respondetur, quod ad hoc ut in rebus artificialibus artificiatum non sit falsum, duo requiruntur. Primum, quod artificiatum correspondeat ideae artificis. Alterum, quod res artificiosa non acquirat talem formam praeter intentionem agentis et artificis: nam si artifex pro sua voluntate praetendit depingere monstrum, illud artificiatum non est falsum, sed verissimum et respondens regulis artis. Quia ergo monstra quae producuntur in rerum natura, quamvis sint praeter intentionem agentis particularis, non tamen praeter intentionem causae primae, ideo, in ordine ad divinum intellectum, non sunt falsa.

SUMMA ARTICULI.

PRIMA conclusio: Veritas et falsitas non sunt in sensu tamquam in cognoscente veritatem aut falsitatem, est tamen veritas quatenus sensus apprehendit vel iudicat res, secundum quod in se sunt, et falsitas est in sensu: quia apprehendit vel iudicat res, aliter quam sint.

Secunda conclusio: In sensu non est falsitas circa proprium sensibile, nisi per accidens et in paucioribus.

SUMMA ARTICULI.

PRIMA conclusio: Falsitas non est in intellectu cognoscente quod quid est. Probatur: quia intellectus non deficit a cognitione illius rei, cuius similitudine informatur: ergo circa quod quid est non decipitur, quia informatur similitudine quidditatis.

Secunda conclusio: falsitas est in intellectu componente et dividente. Probatur: quia ibidem est veritas; unde sicut in intellectu componente et dividente est veritas dupliciter, scilicet, formaliter et obiective, sic etiam falsitas.

Tertia conclusio: Per accidens potest esse falsitas in operatione, qua intellectus cognoscit quod quid est, inquantum ibi admiscetur compositio intellectus, ut si, v. g., definitionem unius tribuat alteri, vel partes definitionis coniungat, quae simul sociari non possunt.

COMMENTARIUM.

NOTA circa hos articulos, quam dissimili ratione inveniatur veritas et falsitas in sensu et in intellectu. Nam in intellectu, sicut invenitur veritas, quia intellectus cognoscit conformitatem sui ad rem, sic etiam invenitur in ipso falsitas, quia cognoscit difformitatem sui ad rem, non quidem per actum reflexum, quo cognoscat se dissimilari rebus, nam sic non falleretur: sed per actum directum iudicando rem aliter quam est. Sensus autem dicitur verus, non quia veritatem cognoscat, sed quia informatur similitudine sui obiecti. Sed circa hoc oritur dubium: nam ex hoc sequitur, quod nec per se, nec per accidens possit esse falsitas in sensu, cuius contrarium docet D. Thomas, in secunda conclusione, articuli secundi. Probatur sequela: nam semper sensus recipit speciem et format rei cognoscendae. Ad hoc varie solet responderi, diversis diversimodo explicantibus, qualiter sensus fallatur circa proprium sensibile, ut, v. g., quando aliquod album, inspectum per vitrum rubeum, iudicatur rubei coloris. Dicunt ergo quidam, quod tunc non recipitur in sensu species albedinis, sed tantum rubedinis, alioqui produceret sensus notitiam albi; et ita salvant, quod sit falsitas in sensu: quoniam species rubei non concordant albo. Alii vero dicunt, quod ex illis duabus speciebus producitur quaedam tertia species, per quam cognoscitur res alba, tamquam rubea. Sed haec explicatio videtur commentitia. Nam vel illa species est rubei, vel albi, vel alicuius tertii. Si primum, ergo frustra ponitur tertia distincta ab specie rubei et albi. Si secundum, inquiro, a quo producta est? Certe non videtur a quo possit esse producta, nam rubeum solum potest producere rubei speciem, et album speciem albi, quia unumquodque tale operatur, quale ipsum est. Praeterea, quia in aegroto, qui dulce iudicat amarum, non facile explicatur, quomodo producatur illa tertia species. Dicendum est, ergo, altero ex duobus modis. Primus est, qui placet viris doctis, scilicet, quod in sensu, in illo casu, solum est species rubei, et species albi, nam semper obiectum per medium diaphanum transmittit species sui usque ad potentiam: sed tamen illae duae species in sensu receptae mutuo se impediunt, et sic impeditur vera cognitio sensus. Et idem dicunt de specie bilis, quae est in lingua aegroti, et specie quam producit mel in gustu, nam utraque in sensu recipitur, sed mutuo se impediunt; et sic fallitur sensus propter mutuum impedimentum specierum, eo quod movet ad iudicium falsum. Et ita respondent ad argumentum factum a principio, negando sequelam: nam licet in sensu semper propria species obiecti recipiatur, quia tamen aliquando impeditur, vel propter refractionem specierum, vel propter contrarias species in eodem sensu receptas, ideo non semper sensus est verus. Ego, vero, aliter explico qualiter sensus fallatur in eo casu circa proprium sensibile, non quidem quia illae species receptae in sensu mutuo se impediant: nam, alias, sicut impeditur sensatio albi ab specie rubei, ita et converso: et consequenter rubeum non perciperetur a potentia visiva, cuius contrarium experimur. Et simile argumentum sit de aegroto sentiente amaritudinem, et non dulcedinem. Fallitur ergo sensus in eo casu, quia non recipit speciem eo modo, quo emittitur ab obiecto, propter indispositionem medii. Nam ex eo quod medium afficitur alio colore, necessum est, quod species, transmissae per illud medium, perveniant ad potentiam praeoccupatam illo colore medii, et quia intus existens prohibet extraneum, 3. De Anima tex. 4. hinc fit, quod potentia visiva, affecta specie coloris rubei, non possit alium colorem percipere, nisi rubeum. Quod adhuc clarius apparet in aegroto cuius lingua bili inficitur, nam bilis intus existens, et non determinabilis per species aliorum saporum prohibet sensationem aliorum saporum. Vide Caietanum, infra, q. 36. art. 2. et expositores Aristotelis, 5. De Anima, ubi supra, et specialiter 2. De Anima, textu 65., ubi ex professo disputari solet, quomodo sensus non fallatur circa proprium sensibile.

Dubium est circa illud quod dicit Divus Thomas in articulo 2., conclusione prima, quod scilicet fallatur sensus, ex eo quod interdum iudicat res alter quam sint. Videtur enim quod in sensu non sit iudicium. Primo, nam D. Thomas ita asserit, hic ad tertium. Et praeterea, quia et in quaest. praecedenti, art. 2. et in hoc loco, docuit S. Thomas ideo in intellectu componente et dividente esse veritatem sicut in cognoscente, quia intellectus est qui iudicat conformitatem sui ad rem: ergo in sensu non est iudicium. Ad hoc respondetur primo, quod cum S. Thomas dicit sensum iudicare de suo obiecto, non est intelligendum, quod iudicium sit subiective in sensu, sed est locutio causalis, quia sensus causat in intellectu iudicium de suo obiecto, quatenus mens utitur apprehensione sensuum ad phantasmata speculandum. Dicitur, secundo, quod forte secundum doctrinam S. Thomae, absolute asserendum est, in sensu interiori esse iudicium. Nam iuxta mentem ipsius, in imaginativa sunt quaedam propositiones singulares et prudentiales: ergo similiter, in sensu interiori bruti, asserendum est proportionale quoddam iudicium. Est autem magna differentia inter iudicium nostri intellectus, et illud quod in bruto invenitur. Nam noster intellectus accipit modo subiectum, deinde praedicatum, et unum alteri coniungit: at bruta, instinctu quodam naturali producunt sua iudicia similia nostris. Item, nos percipimus conformitatem unius ad alterum, bruta nequaquam.

CONCLUSIO articuli est affirmativa.

COMMENTARIUM.

NOTA in hoc articulo quomodo reliquerit S. Thomas hic tamquam certum, verum et falsum non opponi relative. Ex quo infertur quod nos determinavimus supra esse ad mentem S. Thomae scilicet, verum importare aliquid absolutum, utpote ipsum iudicium et extimationem conformem, quam hic appellat D. Thomas acceptionem, et non principaliter relationem, ut dixit Caietanus, et multo minus relationem rationis, et Durandus ait.