Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

SUMMA ARTICULI.

PRIMA conclusio: Impossibile est, quod intellectus creatus comprehendat Deum.

Secunda conclusio, ad primum: Comprehensione imperfecta prout opponitur insecutioni, Beati comprehendent Deum, iuxta illud 1. Cor. c. 9.: «Sic currite, ut comprehendatis».

Tertia conclusio, ad secundum: Non propter hoc Deus incomprehensibilis dicitur, quasi aliquid eius sit, quod non videatur; sed quia non ita perfecte videtur sicut visibilis est.

Quarta conclusio, ad tertium: Cum dicitur Beatus videre Deum sicuti est totalliter, non significatur modus cognitionis, sed obiecti cogniti.

COMMENTARIUM.

CIRCA istum articulum, nota primam conclusionem esse certam secundum fidem catholicam, si loquamur de comprehensione, quantum ex natura sua cognoscibile est. Probatur ex illo Hierem. 32.: «Magnus consilio et incomprehensibilis cogitatu»; et Iob. 11.: «Numquid vestigia Dei comprehendes, aut omnipotentem usque ad perfectum reperies? excelsior caelo est, et quid facies? profundior inferno est, et unde cognosces?»; item 1. ad Tim. 6.: «Solus habet inmortalitatem et lucem habitat inaccessibilem». Quod certe intelligitur quantum ad comprehensionem, non quantum ad visionem. Roman. 11.: «O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei, quam incomprehensibilia sunt iudicia eius et investigabiles viae eius!» Hanc conclusionem negaverunt quidam haeretici Annomei sive Annomii, qui fuerunt circa annum Domini 358., quorum dux fuit Eunomius haereticus, qui aiebant se Deum comprehendere, etiam in hac vita, sicut semetipsos. Contra hos scribit Chrysostomus homilias quinque de incomprehensibili Dei natura: vide Theophil. c. 3., ad Ephes., et D. August. Epist. 112. c. 9., Epiphanium lib. 3. De haeresibus, haeresi 76. Eumdem errorem sequutus est quidam August. Roman., quantum ad animam Christi, de qua aiebat, quod comprehendeat Deum. Iste error damnatus est in Concilio Basiliensi, Sessione 22. et in Lateran. sub Innocen. III., cuius verba habentur in c. Firmiter, ubi etiam referuntur verba Clementis I. in Epist. 1. ad Iacobum fratrem Domini, ubi ait: «Deus omnino simplex et incorporeus et incomprehensibilis est a nobis». Ex dictis sequitur, quod cum D. Aug. ubi supra ait, illud comprehenditur, cuius nihil latet videntem explicandum est ex D. Thoma, ad 2. per tertiam conclusionem positam, ut potest etiam colligi ex eodem Augustino lib. 12. De Civitate c. 18. ubi ait, «quod illud comprehenditur, quod cognoscentis cognitione finitur», hoc est, quando cognitio cognoscentis adaequatur cognoscibilitati rei. Sed contra istum modum explicandi incomprehensibilitatem Dei, est argumentum. Nulla creatura, etiam formica, potest cognosci ab intellectu creato quantum cognoscibilis est: ergo nulla creatura comprehenditur nisi a solo Deo. Probatur antecedens, quia formica quantumlibet perfecte cognoscatur a perfecto Seraphino, perfectius cognoscibilis est a Deo, ergo a nulla creatura cognoscitur quantum cognoscibilis est. Propter hoc argumentum Ocham, in 4. q. 13. dixit, «solum Deum comprehendere posse creaturam». Sed tamen hoc absurdum est. Non enim esset proprium Dei esse incomprehensibilem cognitu. Respondetur, ergo, quod creaturam esse magis cognoscibilem, potest ex duplici capite provenire. Uno modo ex quidditate creaturae, quae est ratio cognoscibilitatis: altero modo, ex perfectione cognoscentis, per lumen excellentius et speciem intelligibilem immaterialiarem. Dicendum est ergo, quod ad rationem comprehensionis non requiritur, quod cognoscatur res hoc secundo modo, quantum cognoscibilis est ex parte cognoscentis; sed sufficit ut priori modo cognoscatur quantum cognoscibilis est ex parte suae quidditatis et proprietatum eius: unde homo comprehendit triangulum per cognitionem definitionis eius, licet angelus perfectiori modo cognoscat triangulum, ex parte cognoscentis, non ex parte rei cognitae. Sed contra, sequitur quod Beatus quisque comprehendat Deum. Probatur sequela, quia quilibet Beatus distincte cognoscit quidditatem Dei: ergo ex parte rei cognitae quilibet cognoscit eum quantum cognoscibilis est. Confirmatur. Quilibet cognoscit per formam intelligibilem infinitam: ergo videt infinite. Consequentia probatur: quia operatio proportionatur formae, quae est principium operationis. Antecedens vero probatur: quia quilibet Beatus videt, tamquam per principium, per Divinam Essentiam, per quam efficitur in actu ad illam Visionem. Ad hoc argumentum, secundum nostram sententiam qui existimamus Divinam Essentiam in ratione speciei intelligibilis non concurrere effective ad Visionem, facile respondetur, quod visio quantum ad perfectionem suae intensionis non mensuratur ex perfectione quidditatis cognitae, vel speciei intelligibilis unitae ex parte obiecti, sed solum ex quantitate principii effectivi et proximi, quod est intellectus ut informatus lumine beatifico. Secundo respondetur, iuxta opinionem asserentium, Divinam Essentiam in ratione speciei intelligibilis concurrere effective ad Visionem, quod mensura intensionis non solum consideratur ex parte speciei, sed simul ex parte luminis quod est finitum, et determinat infinitatem speciei intelligibilis, quantum ad effectum Visionis, quae species ex natura sua esset sufficiens ad Visionem infinitam. Dicendum est igitur ad argumentum principale, quod quamvis omnes Beati videant quidditatem Dei, tamen, ex parte ipsius quidditatis, non vident quantum visibilis est. Et ratio est: quia quidditas Dei ipsa ipsa esse subsistens et infinitum, quod est ratio cognoscibilitatis, et propterea quidditas Dei non cognoscitur ex parte sua quantum cognoscibilis est. Ceterum quidditas creaturae multis modis finita est, unde ex parte sua ab intellectu finito potest cognosci quantum cognoscibilis est.

DUBITATUR primo, circa solutionem secundi argumenti, et tertiam conclusionem: Utrum quilibet Beatus videat omnia attributa et omnes perfectiones, quae formaliter sunt in Deo? Arguitur primo, pro parte negativa. Si Beatus videt omnia huiusmodi attributa, sequitur, quod eius visio est infinita. Probatur sequela: quia ad videndum unam perfectionem Dei requiritur quaedam perfectio intellectus; et ad videndum aliam, maior perfectio: ergo ad videndum infinitas perfectiones Dei, requiritur virtus intellectus infinita. Secundo. Qui cognosceret distincte omnia praedicata quidditativa hominis, comprehenderet hominem: ergo qui cognoscit omnes perfectiones Dei essentiales et quidditativas, comprehendit Deum. Tertio. Si Beatus videt omnes perfectiones quae sunt formaliter in Deo, ideo videt, quia videt ipsa Essentia Dei, quam distincte videt: sed haec ratio non sufficit: ergo. Minor probatur: quia consilia Dei et providentia futurorum sunt ipsamet Divina Essentia, et tamen non videntur, eo ipso, quod aliquis est Beatus; alias Beati viderent omnia futura contingentia, et cogitationes cordium, et diem iudicii: ergo. Quarto arguitur ex Augustino in lib. De videndo Deum, ubi ait, quod Deus est speculum voluntarium: ergo ostendit in se quae vult, et quae vult occultati, potest, idest, manifestare quaedam attributa, et quaedam occultare. Quinto. Nullus Beatus videt omnes ideas rerum possibilium, et tamen ideae sunt attributa, quae formaliter sunt in Deo: ergo nullus videt omnia attributa. Maior probatur: quia ideae sunt infinitae respectu infinitarum specierum possibilium creaturarum. Minor probatur: quia naturaliter sunt in Deo exemplaria rerum creatarum et possibilium: siquidem Pater generat Filium ex cognitione sui et creaturarum etiam possibilium: ergo naturaliter sunt in Deo huiusmodi exemplaria, siquidem generatio Filii naturalis est. Sexto. Unum ex attributis divinis est omnipotentia, sed hanc nullus potest distincte cognoscere, ergo nec videre. Minor probatur. Nulla potentia distincte cognoscitur, nisi per respectum ad ea quae protest, sed nullus cognoscit distincte respectus ad omnia quae Deus potest: alias, comprehenderet omnipotentiam Dei: ergo nullus Beatus cognoscit distincte omnipotentiam Dei.

Pro decisione huius difficultatis notandum est, quaestionem istam duplicem sensum habere posse. Alter est, an de potentia ordinaria, et de facto, omnis Beatus videat omnia, quae formaliter sunt in Deo. Alter sensus est, an de potentia absoluta fieri possit, quod Beatus videat Divinam Essentiam, et non videat omnia attributa, quae formaliter sunt in Deo, aut omnes proprietates personales. In priori sensu disputatur modo. Ferrariensis, lib. 3. Cont. Gent., c. 56. circa finem ait, quod Beati non vident distincte omnes divinas perfectiones, quae sunt infinitae, licet videant illam simplicissimam Essentiam immediate infinitas perfectiones unite et simpliciter absque ulla distinctione continentem. Eamdem sententiam dicitur tenuisse M. Victoriae.

Sed opposita sententia est D. Thomae in hoc art., ad 2. ubi ait, quod non propterea dicitur, Deus incomprehensibilis quasi aliquid sit, quod non videatur: ergo omnes divinae perfectiones videntur a Beatis; et 3. p., q. 10., art. 1., ad 2. idipsum docet de anima Christi Domini. Et haec sententia communis est apud Theologos. Vide Capreol. in 4. dist. 49. q. 6. et Durand. q. 5. Sed Magister Cano, quia opinabatur omnes divinas perfectiones esse finitas in numero, scilicet, tres relativas et unam absolutam, facile concedebat omnes perfectiones divinas videri a Beatis, quia omnes vident Deum trinum et unum.

Sit prima conclusio: Omnis Beatus videt omnia quae sunt formaliter ipse Deus. Haec conclusio quibusdam modernis videtur tenenda secundum fidem catholicam. Et probatur primo ex illo 1. Ioan. 3. «Cum apparuerit, videbimus eum sicuti est»: sed qui videret Deum sapientem, et non videret aliud attributum, videlicet misericordiae, aut iustitiae, non videret Deum sicuti est, ergo conclusio certa est secundum fidem ex illo testimonio. Secundo. Visio Dei est notitia clara et distincta: sed qui non videt omnes perfectiones essentiales, non videt clare et distincte rem: ergo qui non videt omnia attributa, quae formaliter sunt in Deo, non videt Deum clare et distincte. Consequentia patet. Maior est de fide, minor est cognita lumine naturali: ergo oppositum conclusionis est error contra fidem. Mihi tamen videtur valde gravis censura condemnare erroris oppositum conclusionis: nam quamvis error esset negare Trinitatis mysterium clare videri ab omnibus Beatis, et omnia alia attributa, quorum notitiam habemus in via, ex divinis effectibus naturalibus et supernaturalibus, quorum pleniorem cognitionem et evidentem habemus in Patria: tamen si quis dicat Divinae Essentiae possibile esse attribui aliquod attributum formaliter, quod nondum est attributum a Beatis, non video quomodo iste erret contra fidem. Nam testimonium illud, Videbimus eum etc., non convincit, quod omnia attributa, quae possunt fundare Divina Essentia infinita distincte cognoscantur a Beatis, sed sufficit dicere, quod visio illa erit manifesta, respectu Divinae Essentiae et quorumdam attributorum, quae intellectus Beati attribuit et distinguit, quae formaliter sunt in ipso Deo. Et quamvis omnia attributa sint ipsamet Divina Essentia formaliter, tamen, propter sui eminentiam et infinitatem, non est visibilis a creatura secundum omnia, quae possunt sibi attribui distincte, quorum numerus est infinitus syncategorematice. Neque secundum argumentum convincit conclusionem esse de fide, nam minor distingui potest: si enim intelligatur de perfectionibus, quae distinguuntur sola ratione, cum sint una et simplicissima et infinita perfectio, falsa est. Nam etiam si Beatus non videat, quomodo illa simplex perfectio fundet infinitas perfectiones, quae possunt sibi attribui ab intellectu creato propter suam eminentem infinitatem, tamen illam unicam perfectionem distincte cognoscit, prout in se est, ipsum esse subsistens et illimitatum. Potest etiam iuvari probabilitas huius sententiae argumentis, pro parte negativa, praecipue quinto argumento. Nam ideae multiplicantur in Deo et sunt formaliter divinae perfectiones: ipsa enim Divina Essentia habet rationem plurium idearum, ita ut haec sit vera, Idea hominis non est idea equi, quae tamen ideae, quoniam infinitae sunt, a nulla creatura distincte cognoscuntur: non ergo est error negare, omnes perfectiones, quae formaliter sunt in Deo, distincte cognosci a Beatis.

Unde sit secunda conclusio: Beati non cognoscunt, immo nec possunt distincte cognoscere omnes perfectiones, quae formaliter sunt in Deo, quae important relationem rationis ad creaturas possibiles; quapropter, prima conclusio per istam limitanda est. Probatur haec conclusio: quia Beati non cognoscunt Divinam Essentiam, quatenus distincte refertur ad singulas species possibilium creaturarum: ergo. Probatur antecedens, quia huiusmodi relationes rationis sunt infinitae, secundum infinitam multitudinem possibilium creaturarum; et sic distinguuntur a Theologis infinitae ideae in Deo; ergo non possunt distincte cognosci ab intellectu creato. Et si quis dicat, ideas non esse plura attributa, quae formaliter competant Deo; respondetur quod definitio formalis attributi competit ideae. Deus enim non eminenter tantum, sed formaliter, est idea hominis, sicut formaliter est sapiens. Cum igitur distinguantur in Deo plures ideae, necesse est dicere, quod sunt plura attributa idearum. Et tandem confirmatur: quia omnis distinctio horum attributorum desumitur ex distinctis relationibus ad creaturas possibiles, sed istae sunt infinitae, ac per consequens huiusmodi attributa, ergo non possunt cognosci distincte a Beatis. Qualiter vero distinguantur divina attributa inter se, an ratione ratiocinante, an vero ratiocinata, dicendum erit infra, q. 28. ar. 2.

AD primum respondetur, quod attributa, quae formaliter sunt in Deo non importantia relationes ad creaturas, non sunt infinita numero: v. g. quod Deus sit intelligens, sapiens, aeternus, et similia; at vero quae distinguuntur relationibus rationis in ordine ad creaturas possibiles, infinita sunt. Quapropter non omnia illa distincte cognoscuntur, sed plura vel pauciora secundum quod aliquis est magis vel minus beatus. Alia vero attributa omnia distincte cognoscuntur, Divina Essentia cognita, neque requiritur maior virtus ad videndum omnia illa attributa, quam ad duo vel tria. Nam, ut inquit Christus, Ioan. 14., Qui videt me, videt et Patrem, eo quod eadem est ratio cognoscendi, scilicet, ipsa Divina Essentia. Omnes tamen Beati in hoc conveniunt, quod cognoscunt omnia divina attributa, quae dicunt relationem ad species rerum, quae iam factae sunt secundum ordinem naturae, et secundum communem ordinem gratiae, ut amplius explicabitur articulo sequenti. Ad secundum, negatur consequentia. Et ratio discriminis est, quia quodlibet praedicatum creaturae finitum est; at vero quae de Deo essentialiter dicuntur, singula infinita sunt, ita ut ratio incomprehensibilitatis potissima non sumatur ex infinitate attributorum, secundum multitudinem, sed ex eo quod unumquodque infinitum est, v. g. infinita sapientia, infinita potentia: quae infinitas non alia est, quam quae intelligitur in hoc, quod divinum esse est sua essentia et subsistens, ac proinde infinitum est, quidquid Deus est. Ad tertium respondetur, quod maior est vera, si loquamur de attributis, quae non important relationem ad creaturas. Unde negatur minor, quia consilia Dei et providentia futurorum important relationem ad creaturas, et per talem relationem distinguuntur. Quare non opus est, ut omnia huiusmodi videantur, visa Divina Essentia, sed sufficit quod ex istis illa videantur, quae ad uniuscuiusque beatitudinem spectant, ut dicetur in articulo sequenti. Ad quartum, respondetur quod Deus dicitur speculum voluntarium dupliciter: primo, quia manifestat se quibus vult per suam gratiam se manifestare; secundo, quia postquam se manifestavit, adhuc plura vel pauciora ex futuris contingentibus manifestat Beatis pro sua libera voluntate: non tamen dicitur speculum voluntarium quia manifestando suam essentiam possit occultare suam sapientiam, et alia huiusmodi attributa, quae non dicunt relationes ad creaturas. Ad quintum, iam patet ex secunda conclusione. Etenim Divina Essentia non habet rationem plurium idearum, nisi quatenus comparabilis est ad plures species creaturarum, et quia infinitae sunt possibiles, id est, non tot quin plures, ideo in Deo ponunt Theologi infinitas ideas, quae tamen omnes sunt ipsa Divina Essentia, quae est unica et simplicissima perfectio. Ad sextum, negatur minor, et ad probationem respondetur quod quemadmodum ad cognitionem manifestare alicuius potentiae finitae, sufficit cognoscere respectum, quem habet potentia ad obiectum formale, etiamsi non cognoscantur distincte omnia, quae sub illa ratione cadere possint: v. g. angelus cognoscit distincte et comprehendit artem alicuius artificis, et tamen non cognoscit distincte omnes species figurarum, quas potest inducere per materiam, quoniam sunt infinitae; sed sufficit cognoscere, quod eadem est ratio artis ad inducendam istam figuram et alias infinitas. Sic ergo, et multo magis respectu divinae potentiae, quae non specificatur ab aliquo extrinseco obiecto, verum habet, quod Beati cognoscunt clare divinam potentiam et artem, cognoscentes Divinam Essentiam esse unicam et infinitam quamdam rationem atque perfectionem, in qua est potestas ad infinitas species rerum producendarum, quamvis non cognoscantur distincte infinitae species rerum producibiles: quia hoc esset Divinam Essentiam comprehendere, si omnia illa distincte cognoscerentur, ut patebit articulo sequenti.

DUBIUM secundum est, an de potentia Dei absoluta possit aliquis Beatus videre Divinam Essentiam non videns attributa, de quibus dictum est in prima conclusione dubii praecedentis, vel etiam distinctionem Personarum Trinitatis? Scotus, in 1., d. 1., q. 2., art. 2., ait possibile esse utrumque. Et probatur primo. Quia Deus potest facere, quod intellectus Beati abstrahat conceptum essentiae a conceptu personae. Quod probatur: quia omne prius potest abstrahi a suo posteriori; sed prior est formaliter essentia, quam sint personae: ergo potest videri essentia, non visis personis. Secundo. Intellectus Beati potest quietari in visione tantum Divinae Essentiae: ergo poterit non videre alia attributa. Probatur antecedens: quia tota ratio beatitudinis, ex parte obiecti, est essentia, cum sit tota ratio perfectionis. Tertio. Potest videri Essentia Divina, non viso Spiritu Sancto: ergo etiam non viso Patre vel Filio. Consequentia patet: quia eadem est ratio de una Persona et de alia. Antecedens probatur: quia potest videri Filius, non viso Spiritu Sancto, cum non dicantur ad invicem relative: ergo.

Sed in oppositum est communis sententia Theologorum. De qua re vide Caietanum, 2. 2., q. 2., art. 8., ubi egregie impugnat sententiam Scoti. Primo: quia visio Dei est ipsius sicuti est; sed ita existit Divina Essentia a parte rei, quod est in tribus Personis: ergo qui videt Divinam Essentiam, sicuti est, videt illam sicut est in tribus Personis. Confirmatur: si Divina Essentia tantum existeret in uno supposito, non posset videre sicuti est, nisi videretur illud suppositum: ergo cum revera existat in tribus suppositis, necesse est ut tria supposita videantur, ut verificetur quod videtur Deus, sicuti est. Secundo. Visa aliqua essentia, nisi videatur complementum illius in quo sustentatur ut in subiecto, vel supposito, adhuc inquietus est intellectus, cum ergo Divina Essentia sustentetur in tribus suppositis, non quiescit intellectus, donec illa videat. Tertio. Quidquid naturaliter est in Deo, est ipsamet Essentia Dei, realiter et formaliter et quidditative; ergo si videtur Divina Essentia, necesse est ut omnia cum suis proprietatibus videantur. Probatur antecedens: quia si deest oppositum, sequeretur quod aliquod accideret Deo, et quod non esset simplicissimus: siquidem aliquid est in Divina Essentia, quod non est ipsa formaliter. Et tandem probatur: quia Deus, natura sua, est trinus in Personis: ergo intrinsece, in eius definitione quidditativa, includuntur tres Personae: ac per consequens non potest videri Divina Essentia, nisi videantur tres Personae.

AD primum argumentum Scoti respondetur, quod est impossibile, quod videns Divinam Essentiam, abstrahat conceptum essentiae a conceptibus personarum. Primo, quidem, quia per illam visionem Dei sicuti est; non formatur conceptus. Deinde, quia ipsamet Personae intrinsece includuntur in conceptu Divinae Essentiae. Item, tertio, quia Divina Essentia non est prior, nisi dumtaxat respectu cognitionis nostrae, imperfectae et obscure. Sed instat Scotus contra solutionem hanc. Essentia Divina est quid absolutum, Persona vero est quid relativum; sed absolutum, ex natura sua, est prius intelligibile, quam relativum: ergo Divina Essentia, per notitiam intuitivam, potest prius cognosci quam Persona. Respondetur, quod Divina Essentia propter sui infinitatem, continet simplicissime absolutum et relativum, ita ut absolutum sit de intrinseca ratione relativi, et relativum de intrinseca ratione absoluti et ita per notitiam intuitivam neque absolutum potest cognosci in abstractione a relativo, neque e contra, sed simul una et eadem cognitione debet utrumque cognosci. Relativa etiam, si inter sese comparentur, eadem cognitione intuitiva cognosci debent, tum quia sunt in intrinseca ratione Divinae Essentiae, atque adeo unico conceptu intuitivo, necessariun est cognoscantur simul cum essentia, tum etiam quia invicem referuntur. Ex his, patet solutio ad secundum. Ad tertium respondetur, nego antecedens. Ad probationem negatur, quod Filius possit cognosci, cognitione intuitiva, non cognito Spiritu Sancto, propter duplicem rationem. Prima est, quia Spiritus Sanctus est de intrinseca ratione Divinae Essentiae. Secunda, quia, cognitione intuitiva, Filius cognoscitur, sicuti est, naturaliter a parte rei: at Filius naturaliter est spirans a parte rei: ergo debet cognosci spirans, et ex consequenti simul debet cognosci Spiritus Sanctus, qui est terminus ad quem refertur Filius, prout est spirans. De perfectionibus autem divinis absolutis patet ex dictis, quod non potest una divina perfectio cognosci, non cognitis aliis, cognitione intuitiva.